1.7 RIB Vervolgonderzoek naar een gemeentelijk ontwikkelbedrijf

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

26 november 2024 Afhandeling van het vervolgonderzoek naar een gemeentelijk ontwikkelbedrijf

Beste meneer, mevrouw, Op 31 januari 2023 nam de gemeenteraad motie 23-002 aan om de mogelijkheid van een gemeentelijk duurzaam elektriciteitsbedrijf te onderzoeken. Berenschot heeft op basis van het raadsvoorstel voor de vergadering op 30 mei 2023 onderzocht wat de beschikbare instrumentaria zijn om winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij, die ontstaan door grootschalige opwek in de gemeente Krimpenerwaard. Een van de onderzochte instrumenten was het gemeentelijk ontwikkelbedijf. Tijdens de raadswerkgroep Energietransitie bijeenkomst van 12 juni 2024 is besproken om op dit punt een beknopt vervolgonderzoek uit te laten voeren naar dit instrument. Wij hebben de wensen van de energiewerkgroep voor dit vooronderzoek vertaald in een concrete uitvraag die antwoord moest geven op twee kernvragen: • Rekening houdend met 1) de duurzaamheidsopgaven in Krimpenerwaard en 2) praktijkvoorbeelden van Gemeentelijke ontwikkelbedrijven in Nederland: Is het realistisch en wenselijk om een Gemeentelijk ontwikkelbedrijf op te richten in Krimpenerwaard? • Wat zijn – op hoofdlijnen – aandachtspunten met betrekking tot de organisatorische en financiële impact van een Gemeentelijk ontwikkelbedrijf? Houdt hierbij in elk geval rekening met de verschillende bestaande varianten, het benodigde kapitaal en de eventuele winstgevendheid (op basis van voorbeelden).

Op basis van deze twee vragen heeft Berenschot na gemeentelijke uitvraag dit gerichte vervolgonderzoek uitgevoerd, met verdere uitwerking van het instrument, afwegingen en aanbevelingen. De 99% versie van dit afgeronde onderzoek is op 24 oktober gepresenteerd aan de werkgroep Energietransitie. De conclusie van de presentatie en het onderzoek luidt dat het voor nu niet wenselijk en realistisch is om een gemeentelijk ontwikkelbedrijf op te richten voor de gemeente Krimpenerwaard. De wenselijkheid en het realisme zijn enerzijds gebaseerd op het gebrek aan projecten met interesse in gemeentelijke ondersteuning. Anderzijds zijn deze gebaseerde op de omstandigheid dat de gemeentelijke organisatie geen ervaring heeft met actieve risicodragende deelname in projecten/initiatieven. Dit geld voor veel andere gemeenten. Daarnaast zijn er maar twee bekende voorbeelden van gemeentelijke ontwikkelbedrijven gericht op energietransitie projecten in Nederland, waarvan bij één de plaatselijke gemeenteraad verzocht heeft het ontwikkelbedrijf op te heffen. Doordat dit soort dienstverlening en taken vernieuwend en complex zijn, schat Berenschot de kans klein dat een Gemeentelijk Ontwikkelbedrijf oprichten realistisch is.

Aanvullend beschikt de gemeente ook over bestaande middelen zoals de Duurzaamheidslening en de Verordening investeringssubsidies maatschappelijke accommodaties die momenteel wordt bijgewerkt. De resultaten worden uiteengezet in het bijgevoegde vervolgonderzoek. De resultaten van dit vooronderzoek zijn een momentopname. Het is mogelijk dat over enkele jaren, als de snelheid van de energietransitie is toegenomen, er meer concrete projecten zijn met behoefte aan gemeentelijke ondersteuning. Op basis van dit specialistische advies en de onderbouwing hebben wij vanuit onze rol (gelet op de standpunten 1434517 / 1482126 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

van de raadswerkgroep) op 26 november besloten om voor nu geen verder vervolgonderzoek uit te vragen. Wij houden de ontwikkelingen in de gaten en zullen dit besluit periodiek herijken en gebruik maken van de onderzoeksresultaten Bijlagen RIB: Definitieve versie onderzoek gemeentelijk ontwikkelbedrijf Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

pag. 2/2

Kansrijkheid ontwikkelbedrijf Krimpenerwaard Definitieve rapportage

21-10-2024

Intern vertrouwelijk

Inhoudsopgave 1. Aanleiding en onderzoeksvragen 2. Conclusie en afwegingskader 3. Het ontwikkelbedrijf 4. Impact op gemeentelijke organisatie 5. Lokale context Bijlagen •

CO2-monitor - Gemeente Krimpenerwaard

•

SEB-MH, verduurzaming van sportverenigingen en Energiecoöperatie Waardstroom

•

Beleidskader lokaal eigendom en Nota verbonden partijen

Intern vertrouwelijk

2

Aanleiding en onderzoeksvragen

Intern vertrouwelijk

3

AANLEIDING EN ONDERZOEKSVRAGEN

De gemeente Krimpenerwaard wil de kansrijkheid van een gemeentelijke ontwikkelbedrijf in beeld krijgen

Aanleiding

Onderzoeksvragen

Aanpak

In 2023 heeft Berenschot onderzocht welke

Rekening houdend met zowel de

Om tot beantwoording van de onderzoeksvragen

gemeentelijke instrumenten er zijn om “winsten

duurzaamheidsopgaven in Krimpenerwaard en de

te komen, doen we een deskstudie en nemen we

uit duurzame opwek terug te laten vloeien naar

praktijkvoorbeelden van andere

enkele interviews af. We beschrijven wat een

de maatschappij”. Eén van de benoemde

ontwikkelbedrijven in Nederland geeft deze

GOB is, wat een GOB vraagt van de

instrumenten is een gemeentelijk

quickscan antwoord op de onderzoeksvragen:

gemeentelijke organisatie in termen van

ontwikkelbedrijf (GOB). De resultaten van het onderzoek zijn besproken in de Raadswerkgroep Energietransitie (juni 2024), waarbij is besloten om een vervolgonderzoek uit te laten voeren naar de kansrijkheid en meerwaarde van een

GOB voor de gemeente Krimpenerwaard. Het is

1. Is het wenselijk en realistisch om een

gemeentelijk ontwikkelbedrijf op te richten door de gemeente Krimpenerwaard? 2. Wat zijn – op hoofdlijnen –

van belang dat de lokale context hierin wordt

aandachtspunten met betrekking tot de

meegenomen.

organisatorische en financiële impact van

een gemeentelijk ontwikkelbedrijf?

Intern vertrouwelijk

capaciteit, kennis en financiën, en kijken naar de

lokale context. Dit doen we door o.a. te onderzoeken welke beleidsdoelstellingen de gemeente heeft, welke mogelijke projecten er in Krimpenerwaard zijn om te ondersteunen en of er ook aanleiding en draagvlak is voor extra ondersteuning vanuit de gemeente. We vatten dit samen in de conclusie, met daarin de antwoorden op de onderzoeksvragen.

4

Conclusie en afwegingskader

Intern vertrouwelijk

5

CONCLUSIE EN AFWEGINGSKADER

Het is wel voorstelbaar, maar niet wenselijk en realistisch voor de gemeente Krimpenerwaard om een GOB op te richten In deze quickscan is rekening gehouden met zowel de lokale context, zoals

afname van de CO2-uitstoot met 50% ten opzichte van 2015*. Het niet

de duurzaamheidsopgaven in Krimpenerwaard, als de praktijkvoorbeelden

halen van deze doelstelling, kan aanleiding zijn om meer prestatiegericht te

van andere ontwikkelbedrijven in Nederland gericht op duurzame opgaven,

gaan sturen op het realiseren van duurzame projecten. Het ontwikkelbedrijf

om uiteindelijk antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvragen.

zou hier een instrument voor kunnen zijn. Het is daarmee wel voorstelbaar

1. Is het wenselijk en realistisch om een gemeentelijk ontwikkelbedrijf op te richten door de gemeente Krimpenerwaard? De quickscan laat zien dat het momenteel niet wenselijk en realistisch is om een GOB op te richten voor de gemeente Krimpenerwaard. Een GOB is

dat de gemeente in de toekomst een GOB opricht. 2. Wat zijn – op hoofdlijnen – aandachtspunten met betrekking tot de organisatorische en financiële impact van een gemeentelijk ontwikkelbedrijf?

gericht op het ondersteunen van projectinitiatieven. In de uitvoering van de

De quickscan laat ook zien dat er verschillende manieren zijn om een

quickscan zijn er geen projectinitiatieven gevonden die interesse hadden in

ontwikkelbedrijf in te richten. Deze zijn hoofdzakelijk in te delen in een

ondersteuning van de gemeente. Daarmee is het, als we redeneren vanuit

‘netwerkende’ en ‘responsieve’ variant. Daarnaast zijn er 3 opties om een

de gebiedsurgentie (de urgentie vanuit bepaalde gebieden in de

ontwikkelbedrijf te organiseren met elk haar voor- en nadelen, zoals

Krimpenerwaard om projecten te realiseren) niet wenselijk en realistisch om

benoemd op slide 11, en verschillende financiële ondersteuningsvormen die

een ontwikkelbedrijf op te richten.

ondergebracht worden bij een ontwikkelbedrijf. De belangrijkste

Daarnaast heeft de gemeente Krimpenerwaard geen ervaring met actieve risicodragende deelname in projecten/initiatieven, net als veel andere gemeenten. Dergelijke nieuwe dienstverlening en taken zijn vernieuwend en

complex, en geven daarom minder aanleiding om aan te nemen dat het oprichten van een GOB realistisch is. De gemeente zet in op een samenleving die vrij is van fossiele brandstoffen en fossiele energie en CO2-neutraal in 2050. Het doel voor 2030 is een Intern vertrouwelijk

aandachtspunten die hieruit voortkomen zijn te relateren aan de aan/afwezigheid van concrete projecten, het (daaraan gerelateerde) kleinschalige karakter van een GOB en het (politiek en maatschappelijk)

draagvlak. *Op basis van de Berenschot CO2-monitor is een uitstootreductie van 47,4% te zien in 2030 t.o.v. 1990. De verwachte (totale) uitstoot in 2030 neemt met 37,3% af t.o.v. 2015. Let op: het gaat hier niet alleen om koolstofdioxide, maar om alle broeikasgassen (dus ook distikstofoxide, methaan en fluor). Zie bijlage. 6

CONCLUSIE EN AFWEGINGSKADER

Aandachtspunten voor de uiteindelijke impact van een GOB richten zich op het aantal projecten, het draagvlak en de beoogde schaalgrootte Onderstaand is, op basis van de opgehaalde aandachtspunten uit de quickscan, een afwegingskader opgenomen. Dit kader biedt aan de hand van een aantal vragen de mogelijkheid om tot een aanscherping te komen of het wenselijk dan wel realistisch is om een GOB op te richten, en zo ja welke overwegingen een gemeente mee moet nemen.

Categorie

Vraag

Doelbereik

•

• Draagvlak

• •

Scope

• •

Efficiency

• •

Intern vertrouwelijk

Toelichting

Worden gemeentelijke doelstellingen zonder de oprichting/ondersteuning van een gemeentelijk ontwikkelbedrijf gehaald? Zou een gemeentelijk ontwikkelbedrijf kunnen bijdragen aan het behalen van de gemeentelijke doelstellingen?

Als de doelstellingen van de gemeente voor duurzame opwek (en/of andere duurzame opgaven) zo goed als behaald zijn, is er geen toegevoegde waarde of noodzaak voor een GOB. Wanneer de gemeente achterloopt en/of snelheid wil maken met het behalen van haar doelen, kan een GOB (met de juiste kennis en kunde en financiële middelen) projecten/initiatieven ondersteunen en daarmee versnellen.

Is er vanuit initiatiefnemers behoefte aan (extra) gemeentelijke ondersteuning met een GOB? Is er politiek draagvlak voor het bieden van (extra) gemeentelijke ondersteuning met een GOB?

Het is van belang om de knelpunten/behoeften van initiatiefnemers in beeld te hebben. Wanneer bijvoorbeeld financiën toereikend zijn voor projecten, maar kennis en kunde mist, kan een gemeente er ook voor kiezen om via het energieloket/coöperatie ondersteuning te bieden. In Krimpenerwaard bestaat bijvoorbeeld al het regionale SEB-MH dat ondersteuning biedt voor, en actief op zoek gaat naar, duurzame projecten/initiatieven van bedrijven in de gemeente.

Zijn er voldoende projecten/initiatieven binnen de gemeente? Wil de gemeente een GOB inzetten voor meerdere duurzame opgaven dan wel andere (gebieds)opgaven?

Als er te weinig projecten/initiatieven zijn binnen de gemeente om te ondersteunen, is een GOB niet realistisch. Daarom zijn er in de praktijk weinig kleinschalige ontwikkelbedrijven opgezet: op regionale/provinciale schaal kunnen er meer projecten bediend worden. Bovendien zijn praktijkvoorbeelden van ontwikkelbedrijven met name terug te vinden in stads-/gebiedsontwikkeling, waar de gebiedsurgentie hoger is.

Is de gemeente in staat en bereid om financiële middelen te investeren en capaciteit vrij te maken? Is regionale samenwerking of een samenwerking met derden van toegevoegde waarde?

De quickscan laat zien dat, om financiële ondersteuning te kunnen bieden, de gemeente een aantal miljoen euro beschikbaar moet stellen. Daarnaast zal de gemeente zal minimaal ± 2 fte vrij moeten maken met de juiste kennis en kunde (afhankelijk van een netwerkende of responsieve insteek). Door samen te werken met andere gemeenten/partijen worden (personeels)kosten en risico’s gedeeld. 7

3. Het ontwikkelbedrijf

Intern vertrouwelijk

8

HET ONTWIKKELBEDRIJF

De definitie van het ontwikkelbedrijf

Een gemeentelijk ontwikkelbedrijf (GOB) is erop gericht om één of meerdere lokale duurzame projecten en/of initiatieven te ondersteunen met financiële middelen en mogelijke andere dienstverlening om publieke doelstellingen te realiseren.

Een ontwikkelbedrijf ondersteunt bijvoorbeeld projecten/initiatieven die duurzame energie opwekken waarmee de gemeente haar energiedoelstellingen haalt. Het ontwikkelbedrijf kan zich ook richten op het ondersteunen van andere (duurzame) opgaven, zoals klimaatadaptatie en circulaire economie. Er zijn verschillende type ontwikkelbedrijven die zich o.a. onderscheiden door hun organisatievorm en hun doelstelling. In alle gevallen is de gemeente, als (mede-)initiatiefnemer voor de GOB, risicodragend. Reeds opgerichte ontwikkelbedrijven worden vaak opgezet om specifieke maatschappelijke, ruimtelijke of economische doelen te realiseren. Deze ontwikkelbedrijven richten zich op zaken als duurzame stedelijke ontwikkeling, de stimulering van innovatie en de herontwikkeling van

• POMZ (Projectontwikkelingsmaatschappij Zuid-Holland): gericht op woningbouw en herstructurering industriële gebieden; • BOM (Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij): gericht op het stimuleren van (internationale) economische groei en duurzaamheid. • InvestNL: op nationale schaal gericht op het financieel ondersteunen van innovatieve en duurzame projecten in Nederland. Deze ontwikkelbedrijven bieden vaak een mix van financiële steun, kennis en kunde, en (in mindere mate) capaciteitsondersteuning om hun projecten te realiseren en maatschappelijke doelen te bereiken. Daarnaast zijn er enkele ontwikkelbedrijven die op regionale of lokale schaal actief zijn, zoals: • GOM (Grond- en ontwikkelingsmaatschappij Groningen): gericht op de ontwikkeling van bedrijventerreinen en woningen in de gemeente; • SOR (Stadsontwikkeling Rotterdam): gericht op de ontwikkeling en herstructurering van wijken in Rotterdam; • Specifiek gericht op duurzame opgaven: ontwikkelbedrijven REKS en Meermaker (zie voor verdere toelichting slide 13)

gebieden. Ze opereren, vaak als aparte bv, op het snijvlak van publiek en

Naar aanleiding van de vraag van de Raadswerkgroep Energietransitie van

privaat. In de praktijk worden ontwikkelbedrijven veelal door provincies en

Krimpenerwaard, gaat deze quickscan (uitsluitend) over een gemeentelijk

soms door het Rijk opgericht. Voorbeelden hiervan zijn:

ontwikkelbedrijf gericht op duurzame projecten/initiatieven. Dit hoofdstuk

• Ontwikkelbedrijf NH (Noord-Holland): gericht op het stimuleren van

laat zien op welke manieren een GOB ingezet kan worden, welke

woningbouw en duurzame gebiedsontwikkeling; • OMU (Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht): gericht op het herontwikkelen van bedrijventerreinen; Intern vertrouwelijk

organisatie- en ondersteuningsvormen er zijn, welke praktijkvoorbeelden er zijn en – op hoofdlijnen – de impact op de gemeentelijke organisatie. 9

HET ONTWIKKELBEDRIJF

Er zijn 2 manieren waarop een gemeente een ontwikkelbedrijf kan inzetten In de praktijk zijn er verschillende type gemeentelijke ontwikkelbedrijven mogelijk met diverse doelstellingen. Om dit onderscheid weer te geven, wordt gebruik gemaakt van de perspectieven uit het NSOB-model (zie rechtsonder). De vier perspectieven zijn over twee assen van elkaar onderscheiden: •

Ten eerste de mate waarin de gemeente stuurt op resultaten, of meer de randvoorwaarden schept waaronder het resultaat kan worden behaald, bijvoorbeeld om lokaal eigendom te stimuleren bij projecten in het kader van duurzame opwek.

•

Ten tweede de mate waarin een gemeente zelf initiatief neemt of dit initiatief aan de samenleving laat.

Onderstaand benoemen we per kwadrant of, en zo ja hoe, het ontwikkelbedrijf ingezet kan worden: Netwerkend – naast financiële ondersteuning brengt (de gemeente via) het ontwikkelbedrijf partijen, initiatieven en opgaven bij elkaar om haar doelen te bereiken. De gemeente ontwikkelt niet zelf

Vanuit resultaten naar randvoorwaarden

komen enkel vanuit de samenleving. Wanneer deze worden ingediend bij het ontwikkelbedrijf worden financiële middelen (en andere ondersteuning) vrijgemaakt om belangrijke randvoorwaarden te borgen. Rechtmatig – we zien geen toegevoegde waarde of mogelijkheden voor een ontwikkelbedrijf met een rechtmatige rol, waarin de focus ligt op het waarborgen van wet- en regelgeving. Immers, een ontwikkelbedrijf zal altijd gericht zijn op ondersteuning van projecten/initiatieven met middelen en capaciteit. We zien geen mogelijkheden om dit enkel vanuit een rechtmatige rol te doen.

Presterende overheid

Netwerkende overheid

Rechtmatige overheid

Responsieve overheid

Vanuit samenleving naar gemeente

Responsief – het ontwikkelbedrijf neemt hier een meer afwachtende rol in: projecten en/of initiatieven

Vanuit gemeente naar samenleving

projecten, maar doet dit in samenwerking met de samenleving/initiatiefnemers in de gemeente.

Presterend – we zien geen mogelijkheden voor een ontwikkelbedrijf met een presterende rol. In deze vorm zou het ontwikkelbedrijf zelf proactief projecten aandragen en is het initiatiefnemer. Het gaat hier

Vanuit randvoorwaarden naar resultaten

dus niet meer (enkel) om het ondersteunen van projecten en/of initiatieven met o.a. financiële middelen. Indien een gemeente dat (voor duurzame opgaven) wel wil, zou het bijvoorbeeld een

Figuur 1. Overzicht NSOB-model

gemeentelijk elektriciteits- of warmtebedrijf kunnen oprichten. Intern vertrouwelijk

10

HET ONTWIKKELBEDRIJF

De organisatievorm van een ontwikkelbedrijf verschilt In de onderstaande tabel staan de voordelen/kansen en nadelen/risico’s van de organisatievormen die we in de praktijk zien. In alle vormen gaat het om het oprichten van een aparte Besloten Vennootschap (bv) met eigen middelen en capaciteit. Er zijn bij ons alleen gemeentelijke en regionale ontwikkelbedrijven (gericht op duurzame opgaven) bekend die als aparte bv zijn opgericht. Dit biedt de gemeente de mogelijkheid voor meer zakelijke vrijheid, risicoafbakening, en om specifieke taken of projecten efficiënter en marktgerichter aan te pakken. Organisatievorm van het ontwikkelbedrijf

Voordelen/kansen + Gemeente kan door volledig eigendom maximaal sturen, zowel op het resultaat als op randvoorwaarden, zoals de impact op het doelbereik en % lokaal eigendom van het project.

Optie 1

Gemeente als 100% aandeelhouder

-

Gemeente heeft als enige aandeelhouder t.o.v. de andere varianten het grootste financiële risico.

-

Gemeente moet binnen haar grenzen voldoende duurzame initiatieven/projecten hebben om het ontwikkelbedrijf van waarde te laten zijn.

-

Organisatorische impact op gemeente is groot: gemeente moet zelf bv oprichten, benodigde kennis en kunde kunnen inbrengen/inhuren en meerdere projecten (financieel) faciliteren.

-

Capaciteit kan niet met andere partijen vrijgemaakt worden.

-

Het financiële risico en de organisatorische impact wordt gedeeld, maar ligt nog steeds bij de gemeenten (oprichten bv, inbrengen kennis en kunde).

-

Besluitvorming over projecten en randvoorwaarden ligt niet bij 1 gemeente en moet in overleg. Dit kan vertragend werken.

+ Financiële risico wordt gedeeld (afhankelijk van organisatievorm energiecoöperatie).

-

Financiële situatie en professionaliteit energiecoöperatie niet duidelijk: kan mogelijk investering niet rond krijgen.

+ Meer kennis, ervaring en capaciteit aanwezig door samenwerking met energiecoöperatie of publiek-private samenwerking (PPS).

-

Besluitvorming moet plaatsvinden met energiecoöperatie/derde partij.

-

Projecten afhankelijk van bereik gemeente en lokale energiecoöperatie/derde partij.

+ Als enige aandeelhouder zal besluitvorming over projecten relatief snel gaan. + Winsten uit succesvolle projecten vloeien volledig naar de aparte bv en gemeente als aandeelhouder.

Optie 2

Optie 3

Meerdere gemeenten zijn samen 100% aandeelhouder

Gemeente en energiecoöperatie/derde partij zijn samen 100% aandeelhouder

Nadelen/risico’s

+ Financiële risico en initiële inzet (kennis, kunde, capaciteit) wordt verspreid over verschillende gemeenten. + Het ontwikkelbedrijf beslaat een groter gebied met meer duurzame initiatieven/projecten.

+ Aandeel lokaal eigendom kan direct geregeld zijn via de energiecoöperatie. + Bij een PPS is het ontwikkelbedrijf minder gebonden aan de gemeentegrenzen.

Intern vertrouwelijk

Tabel 1. Overzicht organisatievormen ontwikkelbedrijf

11

HET ONTWIKKELBEDRIJF

Een gemeentelijk ontwikkelbedrijf biedt drie vormen van financiële ondersteuning aan en mogelijke andere dienstverlening Financiële ondersteuning

Andere dienstverlening

1. Investeringskapitaal

Het ontwikkelbedrijf kan daarnaast beschikken over capaciteit om de

Het GOB verschaft investeringskapitaal aan initiatiefnemers om

duurzame projecten te ondersteunen. Met deze capaciteit en met de juiste

projecten te ondersteunen. Het ontwikkelbedrijf wordt hiermee

kennis en kunde:

aandeelhouder en ontvangt rendement. In plaats van directe

• Benadert en verbindt het ontwikkelbedrijf initiatiefnemers en relevante

kapitaalinjecties is er ook een mogelijkheid om dit te doen door het

verstrekken van grond of vastgoed.

stakeholders (zoals de regionale netbeheerder);

• Helpt het initiatiefnemers uit de gemeente met de juiste financiële, juridische en/of technisch-inhoudelijke kennis, zoals:

2. Leningen Het GOB verstrekt (gunstige) leningen aan initiatiefnemers om hen te ondersteunen bij de financiering van projecten. Ook hier kunnen de leningen de vorm van grond of vastgoed aannemen.

3. Garantstelling Ontwikkelbedrijven staan garant voor leningen die initiatiefnemers bij externe partijen aangaan, waardoor zij eenvoudiger toegang krijgen tot financiering tegen gunstiger voorwaarden.

- Vergunningverlening - Financiering, businesscases en subsidies op verschillende schaalniveaus - Naleving en toezicht/monitoring van projecten en vastgesteld

gemeentelijk beleid - Informatievoorziening en (inwoners)participatie In hoofdstuk 4 gaan we dieper in op de organisatorische impact voor een gemeente in termen van financiële middelen, capaciteit en kennis en kunde.

Revolverend fonds Een GOB kan werken volgens de principes van een ‘revolverend fonds’. In

deze constructies worden de opbrengsten (rente/rendement) uit het investeringskapitaal en de leningen opnieuw geïnvesteerd in nieuwe projecten waardoor (in theorie) het ontwikkelbedrijf kan blijven investeren*.

Intern vertrouwelijk

* Garantstellingen dragen niet bij aan het revolverend fonds

12

HET ONTWIKKELBEDRIJF

Voorbeelden van andere ontwikkelbedrijven – REKS en Meermaker Publiek Ontwikkelbedrijf REKS – Hart van Brabant

Ontwikkelbedrijf Meermaker – Haarlemmermeer

In juli 2023 is Publiek Ontwikkelbedrijf REKS (regionale energie en klimaatstrategie) als aparte bv opgericht in opdracht van 8 gemeenten uit de regio Hart van Brabant. Het doel is om projecten gericht op klimaatadaptatie en grootschalige duurzame opwek (elektriciteit en warmte) in combinatie met opslag (energiehubs) te ontwikkelen en daarmee de regionale doelen in 2030 te halen. Daarnaast willen de gemeenten met het ontwikkelbedrijf regie houden op de ontwikkeling van duurzame initiatieven, koppelkansen zoeken met andere gebiedsopgaven en inwoners en bedrijven in de regio mee laten profiteren. Zo is minimaal 50% lokaal eigendom het startpunt bij de ontwikkeling van de energieprojecten.

Meermaker is een lokaal investeringsfonds opgericht als aparte bv door de gemeente Haarlemmermeer. De gemeente is 100% aandeelhouder en stelt via Meermaker sinds 2013 een investeringsbudget van 3,3 miljoen euro ter beschikking. Het doel is om de verduurzamingsopgave te versnellen en op te schalen.

Er is momenteel een inlegcapaciteit tot 16 miljoen euro en 3 fte beschikbaar. Hiermee worden initiatieven in de ontwikkelfase geholpen, door o.a. het organiseren van samenwerking met lokale energiecoöperaties, participatietrajecten en beschikbaar stellen van kapitaal en gronden. Daarna moet een investeerder instappen, wat moet zorgen voor de benodigde winst en kapitaal voor volgende projecten.

In de praktijk blijkt het lastig om de gemeenteraden goed mee te nemen en tegelijk op afstand te krijgen om speelruimte te creëren voor investeringen. Bovendien gaf het ontwikkelbedrijf aan dat de onzekere rendementen een uitdaging zijn en het (daarom) cruciaal is om voldoende projecten te ondersteunen.

Kleinschalige duurzame initiatieven/projecten (max. €400.000) in Haarlemmermeer kunnen via het fonds tot 40% cofinanciering in de vorm van een lening krijgen. Dit gebruikt de Meermaker als een revolverend fonds: door de aflossing en gemaakte winsten kan de gemeente middelen voor meerdere projecten inzetten. Het ontwikkelbedrijf bestaat uit 2 fte en werkt nauw samen met de gemeente om aanvragen goed te keuren en specifieke kennis (zoals juridische expertise) te kunnen benutten. Over de afgelopen 10-11 jaar heeft Meermaker leningen verstrekt voor 12 projecten. Dit had wisselend succes. Niet ieder project is in staat gebleken om de lening volledig terug te betalen. Dit kwam o.a. door faillissementen gedurende de coronacrisis.

De afgelopen jaren kwamen er geen aanvragen meer binnen: leningen van de gemeente zijn niet meer nodig om de kleine(re) projecten van de grond te krijgen. Daarom heeft de Raad gevraagd om het ontwikkelbedrijf weer op te heffen. Personeel gaat verder in het lokale energiebedrijf Tegenstroom, om (zonder financiële middelen) als ‘verbinder’ nieuwe plannen en projecten gericht op de energietransitie te ondersteunen en ontwikkelen. 13

4. Impact op gemeentelijke organisatie

Intern vertrouwelijk

14

IMPACT OP GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

Impact op de gemeentelijke organisatie sterk afhankelijk van gekozen organisatie- en ondersteuningsvormen (1) Op deze en de volgende slide beschrijven we – op hoofdlijnen – de impact

• Kennis over duurzame projecten gericht op (afhankelijk van de scope)

op de gemeentelijke organisatie aan de hand van drie kenmerken: kennis

elektriciteit, warmte, netcongestie, klimaatadaptatie, etc. Denk aan:

en kunde, capaciteit en financiële middelen. Let op: het gaat hier om een

kennis over de techniek, innovaties en toepassing en de businesscase.

inschatting op basis van deze quickscan (deskstudie en interviews), zoals

• Het monitoren van de projecten/initiatieven: zoals het controleren en

eerder benoemd zijn er weinig praktijkvoorbeelden van reeds opgerichte

terugkoppelen van jaarverslagen bij de gemeente en indien nodig

gemeentelijke ontwikkelbedrijven.

interveniëren.

Incidentele en structurele kennis en kunde nodig

Afhankelijk van de manier waarop de gemeente het ontwikkelbedrijf wil

Het oprichten van een ontwikkelbedrijf vanuit de gemeente vraagt

inzetten, ligt de nadruk op andere kennis/profielen:

incidentele kennis over het opzetten van een aparte bv met eigen

• Netwerkend: nadruk op stakeholder- en procesmanagement; netwerk-

middelen en capaciteit. De gemeente moet als initiatiefnemer van het

en relatiebeheer van belang om initiatieven samen te brengen en te

ontwikkelbedrijf kennis/ervaring hebben van o.a. de juridische en

begeleiden.

financiële aspecten voor het oprichten van een aparte bv. Daarnaast wordt structurele kennis en kunde gevraagd voor de ondersteuning van projecten/initiatieven. Dit moet zich in ieder geval

• Responsief: nadruk op communicatie- en participatieprocessen wanneer projecten zich aandienen; community-managers die in staat zijn flexibiliteit en maatwerk te bieden.

toespitsen op:

Capaciteit noodzakelijk bij GOB en de gemeente

• Het toepassen van financiële ondersteuningsvormen en in acht nemen

De benodigde capaciteit is afhankelijk van keuzes die de gemeente op

van de bijbehorende staatsteunregels.

• Netwerken binnen de gemeente: bekend zijn met en kunnen verbinden van initiatiefnemers en projecten. Schakelen met andere relevante stakeholders, zoals de regionale netbeheerder. • Begeleiden van initiatiefnemers gedurende het project en doorlopend toepassen van vastgesteld gemeentelijk beleid. Intern vertrouwelijk

voorhand maakt: aan welk resultaat committeert de gemeente zich?

Hoeveel projecten wil de gemeente ondersteunen? Voor welke organisatievorm kiest de gemeente? Uit het voorbeeld van Meermaker valt op te maken dat voor een ontwikkelbedrijf ± 2 fte vrijgemaakt dient te worden. Bovendien was de betrokkenheid van de gemeente ook gewenst in de uitvoering: samen 15

IMPACT OP GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

Impact op de gemeentelijke organisatie sterk afhankelijk van gekozen organisatie- en ondersteuningsvormen (2) met het ontwikkelbedrijf werden aanvragen beoordeeld en als extra kennis

REKS is door 8 gemeenten samen een investeringsbudget van 16 miljoen

(zoals voor juridische zaken) nodig was, dan leverde de gemeente dat. In

euro ingelegd voor ondersteuning van grootschalige projecten.

de REKS is in totaal voor ± 3 fte aangenomen om de taken van het ontwikkelbedrijf uit te voeren. Vanwege de regionale schaal, grootschalige projecten en verbinding met klimaatadaptatie en andere gebiedsopgaven is gekozen voor 3 fte, met een flexibele schil met specifieke kennis bij de

gemeenten daaromheen. Controlerende taak gemeente Daarnaast heeft de gemeente er een controlerende taak bij: de aansturing en monitoring van een aparte bv vraagt tijd van de ambtenaren en bestuurders. In de praktijk blijkt dit extra tijd te vragen wanneer het ontwikkelbedrijf met meerdere partijen wordt opgericht. De criteria die bepalen hoe de gemeente Krimpenerwaard stuurt op een dergelijke aparte bv, is opgenomen in de Nota verbonden partijen (zie bijlage, slide 22).

In welke vorm dan ook (regionaal of lokaal, focus op kleinschalige of grootschalige projecten) de gemeente moet om impact te maken dus een aantal miljoen euro vrijmaken en is daarmee risicodragend. Logischerwijs worden de financiële risico’s gedeeld wanneer er met andere gemeenten/derden samen wordt gewerkt in het ontwikkelbedrijf. Idealiter worden de financiële middelen (met winst) terugverdiend, maar in de praktijk blijkt dit niet voor ieder project haalbaar. Voor sommige projecten blijkt, ondanks de ondersteuning, dat ze niet succesvol voortgezet kunnen worden. Daarmee is het niet altijd mogelijk om een revolverend

fonds op te zetten. Praktijkvoorbeelden laten zien dat het beoogde rendement van de (duurzame opwek-)projecten uiterst onzeker is. Dit komt onder andere door politieke – en marktonzekerheden.

Financiële middelen: aantal miljoen euro nodig en succes onzeker De gekozen scope van het ontwikkelbedrijf is bepalend voor de benodigde financiële middelen. Immers, wanneer ervoor wordt gekozen om een groot

aantal projecten/initiatieven en/of meerdere duurzame opgaven tegelijk te ondersteunen, moeten de financiële middelen toereikend zijn. In de variant van de Meermaker is gekozen voor cofinanciering in de vorm van een lening, met een totaalbudget van 3,3 miljoen euro om kleinschalige projecten te ondersteunen. Bij het regionale ontwikkelbedrijf Intern vertrouwelijk

16

5. Lokale context

Intern vertrouwelijk

17

LOKALE CONTEXT

Gemeente Krimpenerwaard wil CO2-uitstoot reduceren en heeft daarvoor zoekgebieden opgenomen voor duurzame opwek in de RES Ambitie en doelstelling De gemeente zet in op een samenleving die vrij is van fossiele brandstoffen en fossiele energie en CO2-neutraal is in 2050. Het doel voor 2030 is een afname van de CO2-uitstoot met 50% ten opzichte van 2015. Dit is beschreven in het programmaplan Duurzaamheid en nogmaals benadrukt en bevestigd in de Omgevingsvisie.

Hier staat o.a. beschreven dat de gemeente lokaal energie wil opwekken, waarbij wordt gestreefd naar zoveel mogelijk maatschappelijk draagvlak en voordelen voor de samenleving. Daarnaast wil het ontwikkelingen en initiatieven die bijdragen aan lokale energieopwekking en/of aan energiebesparing faciliteren. Zowel bij particulieren, bedrijven als maatschappelijke organisaties wil het inzetten op zon-op-dak en kleinschalige

opwek op eigen erf, zoals kleine windmolens. Mogelijke projecten uit de RES In de gemeente Krimpenerwaard zijn op voorhand een aantal duurzame opwek-projecten die gerealiseerd kunnen worden. De zoekgebieden voor deze projecten zijn rechts weergeven in een kaart uit de RES 1.0 van MiddenHolland. Te zien is dat in Krimpenerwaard mogelijkheden zijn opgenomen voor: • Zon langs infrastructuur en op grote daken • Zon en kleinschalig wind op boerenerven • Zon in agrarische gebieden Intern vertrouwelijk

18

LOKALE CONTEXT

Desondanks weinig mogelijkheden en animo voor grootschalige projecten gericht op duurzame opwek Politiek draagvlak is beperkt

Lokale projecten nodig om met een GOB te ondersteunen

In het kader van de ontwikkeling van zon in agrarische gebieden (specifiek

Zoals in hoofdstuk 3 beschreven, ondersteunt een GOB projecten met

het gebied Krimpenerhout), is op 17 september 2024 een motie

financiële middelen en mogelijke andere dienstverlening (zoals het bieden

aangenomen. Daarin roept de Raad het College op om zon op agrarisch

van specifieke kennis en kunde). Op basis van de gevoerde gesprekken en

gebied op te schorten en eerst het omgevingsprogramma Zon op dak op te

verkregen informatie vanuit de gemeente, is er geen enkele animo naar

starten.

voren gekomen om bepaalde projecten (extra) te ondersteunen. Voor het

Uit deze motie en de eerder opgestelde Omgevingsvisie blijkt dat de focus van de gemeente(raad) ligt op de inzet van zon op (grote) daken. Andere grootschalige duurzame opwekprojecten liggen momenteel onder een

van meerwaarde zijn van een GOB voor de gemeente Krimpenerwaard, moet er eerst meer informatie over en animo voor de (mogelijk) te ondersteunen duurzame projecten zijn.

vergrootglas en kunnen (naar alle waarschijnlijkheid) niet op steun vanuit de gemeenteraad rekenen.

Zon op (grote) bedrijfsdaken kan rekenen op ondersteuning Om bedrijven in de regio te ondersteunen bij hun verduurzamingsopgave, is het Servicepunt Energietransitie Bedrijven Midden Holland (SEB-MH) opgericht door de regionale gemeenten en provincie Zuid-Holland. Hier is capaciteit, kennis en kunde om bedrijven te helpen met het inventariseren van verduurzamingsopties, beoordelen van offertes en verkrijgen van

subsidies en fiscale regelingen. De focus ligt op het realiseren van zon op dak, maar ook andere projecten (zoals het opzetten van een energy hub) zijn onderdeel van het takenpakket van het SEB-MH (zie ook slide 21).

Intern vertrouwelijk

19

Bijlagen

Intern vertrouwelijk

20

BIJLAGEN

CO2-monitor – Gemeente Krimpenerwaard

Intern vertrouwelijk

21

BIJLAGEN

SEB-MH, verduurzaming van sportverenigingen en Energiecoöperatie Waardstroom Servicepunt Energietransitie Bedrijven Midden Holland (SEB-MH)

ondernemersverenigingen, gemeenten en de provincie. Met capaciteit,

De gemeente maakt gebruik van het regionale servicepunt SEB-MH: een

kennis en kunde worden bedrijven in de regio dus reeds geholpen bij hun

samenwerking van de duurzaamheidsplatforms in Midden-Holland. Het is

verduurzamingsopgaven.

gefocust op het verduurzamen en toekomstbestendig maken van bedrijven in de regio. Zo wordt geholpen met het inventariseren van verduurzamingsopties, beoordelen van offertes en verkrijgen van subsidies

en fiscale regelingen. De focus ligt op duurzame opwek met zonnepanelen, maar ook op het gebied van energiebesparing en –opslag kan ondersteuning plaatsvinden.

Gemeentelijke ondersteuning voor sportverenigingen Sportverenigingen zetten al stappen om hun accommodaties te verduurzamen, mede door stijgende energieprijzen. Verschillende verenigingen maken gebruik van de gemeentelijke stimuleringslening, en er wordt ondersteuning geboden via programma’s zoals de Zuid-Hollandse Plus en partijen als De Groene Club. Hoewel sommige organisaties moeite

Bedrijven worden actief benaderd door de SEB-MH maar komen ook zelf

hebben met financiering, werkt de gemeente aan nieuwe verordeningen,

met vragen. Dergelijke hulpvragen zijn meestal gericht op specifieke kennis

waaronder een investeringssubsidie voor maatschappelijke accommodaties,

of capaciteit om bijvoorbeeld subsidies aan te vragen. De SEB-MH gaat zelf

waarbij verduurzaming als mogelijk thema wordt besproken.

ook actief op zoek naar bedrijven, bijvoorbeeld om samen te werken bij het opzetten van een energy hub (o.a. bij Bedrijventerrein de Wetering), of het

Energiecoöperatie Waardstroom

plaatsen van zonnepanelen op de 20 grootste daken in de regio (i.s.m.

De Coöperatie Waardstroom is opgericht door en voor inwoners uit de

energiecoöperatie Waardstroom). De SEB-MH ondersteunt niet met

gemeente Krimpenerwaard op vrijwillige basis. Het richt zich met name op

financiële middelen. Echter, de gemeente Gouda biedt aanvullend wel

zon-op-dakprojecten: leden investeren samen in een zonnestroominstallatie

leningen aan en de provincie Zuid-Holland biedt subsidies aan voor

op een staldak en vormen samen met de dakeigenaar de coöperatie die

verduurzaming van bedrijven.

stroom levert via het openbare net. Via de verkoop van stroom èn de

Hoeveel ondersteuning een bedrijf van de SEB-MH ontvangt, varieert tussen de 10 en 30 uur en van drie maanden tot een half jaar, afhankelijk van de hulpvraag. SEB-MH is een stichting die wordt gefinancierd door Intern vertrouwelijk

subsidie van de rijksoverheid, krijgen de leden hun inleg terug – met een aantrekkelijk financieel rendement. De projecten van Waardstroom worden mede mogelijk gemaakt door subsidie van de Provincie Zuid-Holland en de gemeente Krimpenerwaard. 22

BIJLAGEN

Beleidskader lokaal eigendom en Nota verbonden partijen Beleidskader lokaal eigendom energietransitie

Nota verbonden partijen

Vanaf 13 maart 2024 geldt het beleidskader lokaal eigendom voor de

Er zijn geen harde belemmeringen in de ‘Nota verbonden partijen’ om vanuit

gemeente Krimpenerwaard. Zo wil de gemeente de maatschappelijke

de gemeente Krimpenerwaard een ontwikkelbedrijf op te zetten en als

acceptatie van energieprojecten vergroten en zorgen voor zeggenschap bij

aandeelhouder plaats te nemen. Dit kan ook met andere gemeenten of

de ontwikkeling en exploitatie. Het beleidskader geldt voor alle

samen met een andere partij. Er is tevens benoemd dat de sturings- en

initiatiefnemers van energieprojecten binnen de gemeente en dient door

controlebehoefte van de raad en college afhankelijk is van:

gemeenteambtenaren toegepast te worden bij vergunningaanvragen.

• de mate waarin de werkzaamheden van de verbonden partijen zijn

Daarnaast wordt aangegeven dat de gemeente de intentie heeft om lokale initiatieven te stimuleren en faciliteren. Hieronder valt bijvoorbeeld het op gang helpen van een lokaal initiatief met adviezen, opzetten van een administratie, communicatie naar de burgers etc. Ook wordt aangegeven dat financiële ondersteuning mogelijk is, bijvoorbeeld door garant te staan of een lening te verstrekken.

ingekaderd: de mate waarin de afspraken specifiek zijn vastgelegd in bijvoorbeeld een dienstverleningsovereenkomst. • het maatschappelijk belang van de werkzaamheden binnen de verbonden partij: betreft het belang voor de inwoners . • het financieel belang van de gemeente: is afhankelijk van de hoogte van

de bijdrage. • de gemeentelijke risico's van deelneming aan de verbonden partij: is afhankelijk van de beleidsvrijheid bij de uitvoering van de werkzaamheden. • de mate van gemeentelijke invloed binnen de verbonden partij: is afhankelijk van het aantal deelnemende partijen. Hoe hoger het aantal

deelnemers, des te lager de invloed. • relevante ontwikkelingen: er zijn ontwikkelingen gaande binnen de verbonden partij die de normale gang van zaken overstijgen.

Intern vertrouwelijk

23

Berenschot

www.berenschot.nl linkedin.com/berenschot

Intern vertrouwelijk

24