1.22 RIB Regio Dealaanvraag De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

12 november 2024 Regio Dealaanvraag “De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart”

Beste meneer, mevrouw, Op woensdag 30 oktober is het voorstel Regio Deal “De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart” (bijlage1) ingediend. Via deze raadsinformatiebrief informeren we u kort over het proces en het vervolg.

De afgelopen 2 maanden Op 24 september 2024 bent u door middel van een raadsinformatiebrief geïnformeerd over de Regio Deal, onze aanpak en samenwerking. Op 3 oktober 2024 bent u samen met de raden van de andere deelnemende gemeenten tijdens een gezamenlijke (digitale) bijeenkomst voor raadsladen over de achtergronden, de inhoud, de pijlers en de aanpak geïnformeerd. Vanuit de raden zijn tijdens de bijeenkomst vragen gesteld en suggesties gedaan. Na deze bijeenkomst is de propositie aangescherpt door het projectteam Regio Deal, met daarin vertegenwoordiging vanuit iedere gemeente en een vertegenwoordiger vanuit het bestuurlijk platform Groene Hart. In de propositie zijn programma’s opgenomen die bijdragen aan vitale kernen en een vitaal buitengebied, een toekomstbestendige landbouw en een gezond iconisch landschap met een hoge belevingswaarde. In deze fase vraagt het rijk nog niet om een nadere uitwerking van de programma’s. Het projectteam heeft deze wel al in kaart gebracht in een set projecten, zodat we bij een toekenning snel aan de slag kunnen.

De definitieve propositie is akkoord bevonden voor indiening door het college van de gemeenten BodegravenReeuwijk, Lopik (in combinatie met Montfoort), Vijfheerenlanden, Molenlanden en Krimpenerwaard. Namens de gemeenten is Molenlanden de indiener bij het rijk. Ook heeft de provincie Zuid-Holland aangegeven de aanvraag te ondersteunen. Het proces om tot de Regio Deal te komen is door alle partijen als positief, energiek en voorspoedig ervaren. We denken met het voorstel een samenhangende aanvraag ingediend te hebben waarin de (agrarische) toekomst van onze gemeenten en de leefbaarheid van onze kernen voor jong en oud centraal staan.

Tegenover een toegekende Regio Deal moet een regio ten minste 50% cofinanciering zetten. De gemeentelijke bijdragen aan projecten worden gedekt uit de lopende begrotingen, er wordt dus geen extra budget gevraagd aan u als raad. Overigens komt het merendeel van de cofinanciering in onze regio van onze partners, (agrarische) ondernemers en maatschappelijke organisaties. Daaruit spreekt een hoge mate van betrokkenheid.

Om de Regio Deal uit te voeren hebben de gemeenten plannen voor een periode van 2025-2029 met een totale begroting van circa € 81 miljoen. Indien onze Regio Deal-aanvraag wordt gehonoreerd, investeren gemeenten, ondernemers en maatschappelijke organisaties een bedrag van € 45.214.680. De rest van het totale budget

gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

wordt gevraagd vanuit de Regio Deal envelop van het Rijk: € 35.734.680. Vervolg In november en december 2024 zullen de betrokken ministeries de ingediende aanvragen analyseren en beoordelen. Begin 2025 besluit het kabinet welke voorstellen worden uitgewerkt tot een Regio Deal, waarna het Rijk en de regio’s toewerken naar de ondertekening van een convenant voor de vastlegging van de financiële bijdrage. In een zogenoemd dealmaking proces gaan gemeenten, partners en het rijk aan de slag om tot een definitief plan en een goede budgetverdeling en cofinanciering te komen. Voor deze laatste tranche Regio Deals heeft het Rijk ruim 244 miljoen euro beschikbaar. Het is de verwachting dat het Rijk vanwege veel aanvragen en dit beperkte budget keuzes moet maken tussen verschillende aanvragen en in het toe te kennen bedrag per Regio Deal.

Tot slot Een regio Deal biedt kansen om de brede welvaart in onze regio te versterken en daarmee een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van leven, wonen en werken voor de inwoners van onze gemeenten.

Bijlagen RIB: 1. Regio Dealaanvraag “De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart”

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

pag. 2/2

29 oktober 2024

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | Voorstel Regio Deal Hoofdstuk 1. De Waarden en omgeving: van fundamentele waarde voor het Groene Hart Omringd door Nationaal Park de Biesbosch, de Utrechtse Heuvelrug en de Betuwe, liggen in de kern van het Groene Hart de gemeenten BodegravenReeuwijk, Krimpenerwaard, Lopik, Molenlanden en Vijfheerenlanden; gemeenten met een vergelijkbare landschappelijke typologie. Ons veenweidegebied kent een open slagenlandschap, waarbij verkaveling heeft plaatsgevonden in smalle banen (‘slagen’) met daarbinnen een verscheidenheid aan grotere en kleinere dorpskernen en lintbebouwing. De melkveehouderij is bepalend voor de identiteit van onze sterk verbonden gemeenschappen. Gelegen nabij de Randstad kenmerkt onze regio zich door de diversiteit aan bedrijvigheid zoals de landbouwen bouwsector, de maakindustrie, en sectoren als de handel en de logistiek. Het is een gebied met een sterk MKB en hardwerkende mensen die gezamenlijk de schouders eronder zetten. Het is een prachtige regio om te wonen, maar er is helaas ook reden tot zorg. Onze regio staat voor ruimtelijke ontwikkelingen die een grote impact zullen hebben op ons landschap en onze bedrijvigheid, de leefbaarheid van onze kernen en ons platteland, en daarmee op onze inwoners. Als wij daar als regio niet op investeren, werkt dat negatief door op de brede welvaart in de toekomst.

Ontwikkelingen in de fysieke ruimte, met sociaalmaatschappelijke en economische gevolgen De komende jaren staat Nederland voor een aantal grote ruimtelijke ontwikkelingen op het gebied van wonen, natuur, landbouw, klimaatverandering en energie. Deze ontwikkelingen hebben, vanwege de specifieke kenmerken van ons gebied, een grote impact op onze inwoners, onze ondernemers en ons landschap. Dit heeft een aantal dominante oorzaken.

Ten eerste verandert de demografie van Nederland. Het aantal inwoners stijgt en de komende tien tot vijftien jaar piekt de vergrijzing van de bevolking, wat resulteert in een blijvend ‘oudere’ samenleving richting 2050.1 Ook verandert de huishoudenssamenstelling. Dit alles stelt ons land voor een enorme woningbouwopgave. Voor onze regio geldt in het bijzonder dat er een tekort is aan woningen voor jongeren en jonge gezinnen. Ook hebben we een bouwopgave als het gaat om bedrijfsruimte. Door deze combinatie van het niet kunnen huisvesten van jongeren én het niet kunnen bieden van voldoende werkgelegenheid, trekken mensen weg uit ons gebied. Dat heeft gevolgen voor de levendigheid van onze kernen en zet het voorzieningenniveau onder druk. 1

Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050, “Gematigde Groei”, Den Haag, 2024.

Ten tweede komen er te veel stikstofoxiden en ammoniak in de bodem en het water terecht. Dit is schadelijk voor de natuur en leidt ertoe dat karakteristieke planten, insecten, vlinders en vogels verdwijnen. Ook in ons gebied worden de Natura 2000-instandhoudingsdoelstellingen nog niet gehaald.2 Een belangrijke bron van stikstofdepositie is de agrarische sector.3 De doorontwikkeling van de landbouw vormt dan ook een van de sleutels in de ruimtelijke opgaven. De urgentie hiervan wordt onderstreept door de afschaffing van de derogatie in Nederland door de Europese Unie. De doorontwikkeling van de landbouw is bepalend voor de toekomst van de Waarde(n) van het Groene Hart. Maar liefst 84% van onze gronden is bestemd voor de landbouw.4 Extensivering van de melkveehouderij, innovatieve vormen van agrarisch grondgebruik en nieuwe verdienmodellen zijn nodig voor voedselzekerheid en natuurbehoud, en moeten gepaard gaan met een reëel perspectief voor onze boeren. Ten derde zorgt de toename van CO2-uitstoot ervoor dat de aarde opwarmt en ons klimaat verandert. Hierdoor hebben we steeds vaker te maken met periodes van droogte én extreme neerslag. Dit heeft in onze regio onder meer gevolgen voor ons grondwaterpeil, de bodem­gesteldheid van met name het veen, de water­kwaliteit en waterveiligheid. Hiermee omgaan vraagt om aan­passingen aan onze fysieke ruimte.

Om minder afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen moet bovendien de omslag worden gemaakt naar duurzame energie­opwekking. De doelstelling is dan ook dat in 2030 ruim een derde van de gebruikte energie uit hernieuwbare bronnen komt.5 Deze ruimtelijke ontwikkelingen spelen in alle Nederlandse regio’s, maar de unieke kenmerken van ons landschap vragen om een eigen, regionale aanpak. Die aanpak is niet alleen gericht op de fysieke leefomgeving, maar juist ook op de sociaalmaatschappelijke en economische gevolgen voor onze inwoners en ondernemers. Onze gemeenten zijn als deelgebied ‘De Waarden en omgeving’ onderdeel van het Groene Hart. De gebieds­ kenmerken die wij delen en de opgaven die daaruit voortkomen, maken dat wij de handen ineenslaan voor deze Regio Deal. Daarmee geven we invulling aan het Ontwikkelperspectief NOVEX Groene Hart en voeren we zelf de regie over de ontwikkeling van de brede welvaart in onze regio. Wij presenteren deze Regio Deal vanuit kracht! 2 3 4 5

Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Ontwikkelperspectief 1.0 Groene Hart 2050”, Groene Hart, 2024; Ecologische Autoriteit, “Advies over Natuurdoelanalyse Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein, p. Zuid-Holland”, 2023. Compendium voor de Leefomgeving, ”Herkomst stikstofdepositie”, CBS, 2022; ”Stikstof - alles wat je moet weten”, Milieu Centraal, geraadpleegd op 21 oktober 2024. CBS, “Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar gemeente”, 2023. CBS, “Hernieuwbare energie in Nederland 2023”, geraadpleegd op 2 september 2024; Europese Commissie, “Renewable Energy Directive III”, 2023. In de herziene versie van het RED is afgesproken dat Nederland ten minste 39,5% van het energetisch eindverbruik van energie haalt uit hernieuwbare bronnen. In 2023 was dit 17,0%.

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 2

Vanuit de gemeenschap de schouders eronder

Natuurlijk kunnen wij het als overheden niet alleen. Samenwerking met onze sterke gemeenschappen, ons bedrijfsleven en onze maatschappelijke organisaties is van cruciaal belang. Voor deze Regio Deal gaan wij daarom een partnerschap aan met: Indieners

Hoofdstuk 2. Onze regionale opgave De ruimtelijke ontwikkelingen op het gebied van leefbaarheid, natuur, landbouw, klimaatverandering en energie zetten het brede welvaartsperspectief van onze regio stevig onder druk. Deze ontwikkelingen hebben een grote impact op onze inwoners, hun fysieke leefomgeving, hun verdienvermogen en het sociaalmaatschappelijk kapitaal in onze regio. Door zelf de regie te pakken op de opgaven die ons binden, vergroten we de brede welvaart van onze inwoners. Nu én in de toekomst!

Onze demografie verandert. Daardoor staat de leefbaarheid van de kernen onder druk

Partners

Versluis

Stichting Promotie Krimpenerwaard

Stichting verbetering landelijk gebied

Onze regio vergrijst én ontgroent. Bijna al onze gemeenten zullen in 2040 een hoger percentage 65-plussers kennen dan landelijk gemiddeld.6 We zien de gevolgen van de vergrijzing nu al: de vraag naar zorg(huisvesting) neemt toe en meer mensen verlenen mantelzorg dan landelijk gemiddeld.7 Tegelijk kampt de regio met ontgroening. Jaarlijks verhuizen zo’n 2000 jongeren tussen de 15 en 24 jaar uit ons gebied. In 2023 waren dit er zelfs meer dan 2300.8 Er vertrekken ruim 27% meer jongeren uit de regio, dan dat er zich vestigen.9 Bodegraven-Reeuwijk heeft hier relatief het meeste last van. Jongeren voelen zich verbonden met de regio en wíllen vaak wel blijven, maar het aanbod aan opleidingen en verschillende carrièreperspectieven is beperkt.10 De meeste jongeren die onze regio verlaten, doen dat dan ook om elders te studeren of te werken11.

Een recente studie van de Wageningen Universiteit concludeert dat een basaal niveau van ‘leefbaarheids­ voorzieningen’ – ontmoetingsplaatsen, vervoer, zorg en goed internet – het fundament is waarop initiatieven voor brede welvaart tot bloei kunnen komen.12 Tegelijkertijd stelt het rapport dat juist landelijke gebieden te maken hebben met een proces van verschraling van voorzieningen.13 Ook in onze kernen en ons buitengebied daalt het voorzieningenniveau.14 Onze inwoners moeten ~1,7 keer verder reizen naar voorzieningen als middel­ bare scholen, restaurants, sportterreinen en openbaar groen dan elders in Nederland.15 Deze voorzieningen spelen een belangrijke rol als sociale ontmoetingsplek. 6

Stichting Agri & Food Campus

7 8 9 10

11 12 13 14 15

CBS Regiobeeld, “Bevolkingsontwikkeling”, ministerie van VWS, 2023. Alleen Molenlanden zit in 2040 net onder het Nederlands gemiddelde. GGD’en, CBS en RIVM, “Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen”, 2022. CBS, “Verhuisde personen”, 2024. Ibid. Hofstede, H. PHd. “Zo behoud je jongvolwassenen voor het platteland”. Sociale Vraagstukken 2024. Een van zijn adviezen voor regionale overheden luidt om jongeren die in de regio willen blijven te laten denken in meerdere toekomstscenario’s. Een voorbeeld is het ondersteunen van brede stages en studierichtingen via samenwerkingen tussen regionale bedrijven en onderwijsinstellingen. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Groene Hart monitor”, 2023. Roel During, “Leefbaarheid op het platteland: uiteenlopen van idylles en werkelijkheden; Een literatuuronderzoek naar wat we denken te begrijpen van leefbaarheid op het platteland”, Wageningen Environmental Research, Rapport 3231, p. 72. Idem, p.68. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Groene Hart monitor”, op basis van de Leefbarometer 2023. Ook data uit de Regionale Monitor Brede Welvaart illustreren dit punt: zo is de afstand tot maatschappelijke voorzieningen als basisscholen en sportvelden groter dan het landelijk gemiddelde. CBS, “Nabijheid voorzieningen & Monitor Brede Welvaart, thema wonen”, 2022.

Afstand tot voorzieningen in onze regio ten opzichte van het Nederlands gemiddelde: middelbare scholen (2.1x), restaurants (1,5x), sportterreinen (1,3x), supermarkten (1,4x), openbaar groen (1,8x).

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 3

Uit onderzoek blijkt bovendien dat de nabijheid van recreatieve voorzieningen zoals sport, cultuur, horeca, et cetera, een belangrijke rol speelt in de waardering van het gebied door jongeren.16 Daar komt bij dat onze kernen lastig bereikbaar zijn. Voor onze inwoners is de afstand tot een treinstation anderhalf tot drie keer groter dan gemiddeld in Nederland17 en minder dan een derde van hen woont in een multimodaal ontsloten locatie18. Door de smalle wegen in het gebied en de vele verkeersbewegingen van grote (landbouw)voertuigen/ weggebruikers ontstaat bovendien veel congestie. Kenmerkend voor onze kernen is de onderlinge verbonden­heid. Onze inwoners zetten zich graag in voor de gemeen­schap, door bijvoorbeeld vrijwilligerswerk te doen. Bijna de helft van onze inwoners ouder dan vijftien jaar doet georganiseerd vrijwilligerswerk; bijna 9 procentpunt meer dan het landelijk gemiddelde.19 Bewoners voelen zich ook ~4% minder eenzaam dan elders in Nederland.20 Op deze maatschappelijke betrokkenheid en sociale cohesie zijn we trots. Het biedt een fundament om als overheid en gemeenschap gezamenlijk de schouders te zetten onder de opgaven waar we voor staan.

Om onze kernen en ons buitengebied leefbaar te houden, is het noodzakelijk dat we onze jongeren binden en boeien en dat we samen met onze gemeenschappen invulling geven aan een passend voorzieningenniveau in onze kernen en ons buitengebied.

De landbouw is (beeld)bepalend voor onze regio, maar staat voor grote uitdagingen

De landbouwsector is (beeld)bepalend voor onze regio en de identiteit van onze gemeenschappen. Onze regio bestaat voor 84% uit landbouwgrond.21 Er zijn hier 4,5 keer meer agrarische bedrijven gevestigd22 en er werken vier keer meer mensen in de landbouwsector dan landelijk gemiddeld.23 Het meest voorkomende type landbouw is de melkveehouderij. Dit maakt dat in onze regio tot wel vijf keer meer mest wordt geproduceerd dan gemiddeld in Nederland.24 Het verdwijnen van de derogatie voor het uitrijden van mest vanaf 202625 is dan ook van grote invloed op vooral de kleine grondgebonden boeren in ons gebied. Met de emissiereductiedoelstellingen voor 2030 en 2050 uit het Klimaatakkoord26 zijn veranderingen in de landbouwsector onontkoombaar.

16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

Hofstede. 2023. CBS, “Regionale Monitor Brede Welvaart”, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2023. Thema arbeid en vrije tijd. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Groene Hart monitor”, 2023. Multimodaal ontsloten locaties hebben nabij een autosnelweg, en een trein en/of metro. CBS, “Regionale Monitor Brede Welvaart”,2023. Thema samenleving. Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein. 2023. Bodemgebruik; uitgebreide gebruiksvorm per gemeente. CBS 2017 (update 2023). CBS, “Vestigingen van bedrijven naar bedrijfstak per gemeente”, 2024. CBS, “Regionale kerncijfers”, 2024. Banen van werknemers. CBS, “Regionale kerncijfers”, 2024. Mestproductie. Simon Buijs et al., “Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2022”, RIVM & Wageningen University & Research, 2024. Klimaatakkoord, “het Klimaatakkoord”, Den Haag, 2019. Hoofdstuk landbouw en landgebruik. In 2030: 5 megaton minder uitstoot van broeikasgassen door veehouderijen; 1 megaton minder uitstoot van broeikasgassen door glastuinbouw; en 0,4 tot 0,9 megaton minder uitstoot in veenweidegebieden. Vanaf 2050 moet de landbouwsector klimaatneutraal zijn.

Maar die veranderingen moeten wel zorgvuldig en met maatschappelijk draagvlak worden doorgevoerd. Lokale overheden hebben daar een rol in. Samen met de boeren willen we toewerken naar een toekomstbestendige landbouwsector, juist ook voor onze kleinere familiebedrijven met een grote mate van grondgebondenheid. Er liggen kansen voor innovatie, zoals nieuwe stalsystemen, alternatieve teelten en het opzetten van kleinschalige duurzame energieopwekking. Deze ketens staan echter vaak nog in de kinderschoenen.27 In zijn advies ‘Werken aan veranderkracht28 roept de SER dan ook op om actiever te sturen op de ontwikkeling van een nieuw verdienvermogen, vernieuwende kennis en meer samenwerking tussen onderwijsdisciplines op het vlak van groen (voedsel), blauw (water) en aanpalende sectoren. Een van de uitdagingen voor gemeenten is het omgaan met zogenoemde vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s). Sinds 2010 zijn in onze regio ruim 600 landbouwbedrijven gestopt, een afname van meer dan 30%.29 Dit aantal zal de komende jaren verder oplopen. Zo is 27% van de agrariërs in de Alblasserwaard 55+ en zegt geen opvolger te hebben30; voor 22% van de agrariërs van 55+ uit Vijfheerenlanden geldt hetzelfde. De bebouwing op deze agrarische percelen - schuren, kassen, stallen en boerderijen - komt dan leeg te staan.

Leegstand kan leiden tot verval en verrommeling van onze iconische landschappen en vergoot het risico op ondermijnende criminaliteit. En omdat boerenbedrijven in onze regio vaak dicht tegen de woonkernen aanliggen, zet dit de leefbaarheid onder druk. Een andere uitdaging is het op de juiste manier begeleiden van onze boeren in de doorontwikkeling van de landbouw. 53% van de boeren in Nederland zegt weleens een tijd neerslachtig te zijn geweest vanwege zijn of haar bedrijf.31 Bijna de helft ligt geregeld wakker door zorgen over de toekomst. Onder andere onduidelijkheid over veranderende wetgeving en zorgen over financiële problemen liggen hieraan ten grondslag.32 Het vertrouwen van boeren in de overheid brokkelt af. Bijna negen op de tien boeren vindt dat de overheid ‘niets begrijpt van de positie van veeteeltbedrijven’ en zo’n 70% heeft geen vertrouwen in de overheid.33 Ook in onze regio is dit een groot vraagstuk: de brede welvaartmonitor laat zien dat het vertrouwen in instituties hier sinds 2020 met 12,6% is gedaald.34 27 28 29 30 31 32 33 34

Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Toekomstperspectief Groene Hart 2050”, 2023. P. 24. SER, “Werken aan veranderkracht Naar een toekomstbestendige arbeidsmarkt voor Agri & Food, Water en Bodem en Natuur & Leefomgeving”, september 2024. CBS, “Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar gemeente”, 2023. ROM3D, “Landouwverkenning Alblasserwaard Zuid-Holland”, Verkenning, analyse & scenario’s. 27 juni 2024. Joop Bouma, “De Staat van de Boer: veel agrariërs zitten psychisch in de knel”, Trouw, 22 juni 2018. Guido Vermeulen & Josefin Hoenders, “Meer boeren hebben psychische problemen en hulp kan beter”, EenVandaag, 19 mei 2021. Peter Kanne & Asher van der Schelde, “Onbegrepen veeboeren wantrouwen overheid”, Ipsos I&O research, 21 oktober 2021. CBS, “Regionale Monitor Brede Welvaart”, 2023.

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 4

Wij willen innovaties in de landbouwsector en de zoektocht naar nieuwe verdienmodellen aanjagen en faciliteren. Daarbij hebben we nadrukkelijk oog voor de mentale gezondheid van onze agrariërs. De doorontwikkeling van de landbouw is immers geen puur technische exercitie: het gaat over de levens en leefwijze van mensen die diep in ons gebied geworteld zijn. Bovendien is de doorontwikkeling van het landelijk gebied niet alleen van grote invloed op individuele boeren. In onze regio ligt een deel van de boerenbedrijven dicht tegen een woonkern aan. Dat betekent bijvoorbeeld dat VAB’s op een passende manier moet worden herbestemd, anders ligt verpaupering van de kernen op de loer. Om onze landbouwsector toekomstbestendig te maken en de regionale economie te versterken, werken we aan duurzame verdienmodellen die passen bij ons landschap, ondersteunen we onze boeren bij de financiële en sociaal-maatschappelijke gevolgen van de doorontwikkeling van de landbouw en stimuleren we innovaties in de landbouwketen.

Onze natuur en biodiversiteit is kwetsbaar

De natuur in onze regio is zeer kwetsbaar, zowel in kwantiteit35 als kwaliteit.36 Onze regio heeft zes keer minder natuur- en bosgebied en de oppervlakte van natuur­ gebieden is vijf keer kleiner dan landelijk gemiddeld.37 De natuur díe we hebben, verdroogt en de bodem daalt als gevolg van klimaatverandering en veen­oxidatie. Bovendien leidt een aanhoudend laag grond­water­peil in het westen van de regio tot verzilting van de veen­gronden. De monitor brede welvaart laat dan ook zien dat onze regio op de indicator %-natuur- en bosgebied ‘later’38 bij de laagste 14% van Nederland scoort.39 Onder andere door verlies van natuurgebied, intensieve landbouw en klimaatverandering is de biodiversiteit in ons gebied sterk afgenomen.40 De staat van onze natuur maakt dat wij nog niet voldoen aan (inter)nationale afspraken en wetgeving. In onze Natura 2000-gebieden worden de instandhoudingsdoelen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn nog niet gehaald. De realisatie van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) loopt achter. En het oppervlaktewater in onze regio voldoet nog niet aan de Kaderrichtlijn Water (KRW); een opgave die in 2027 gerealiseerd moet zijn.

Dit vraagt onder meer om het herstellen van leefgebieden voor planten en dieren.41 Een sterke natuur met hoge biodiversiteit maakt gebieden weerbaarder tegen invloeden die het gebied onder druk zetten of verwoesten, zoals droogte, plagen en erosie.42 35 36 37 38 39 40 41 42

Ibid., thema’s milieu en natuurlijk kapitaal. Van Hinsberg et al., “Tussenrapportage Natuurverkenning 2050”, Planbureau voor de Leefomgeving, 2020; Frank van Dam & Leo Pols, “Naar een klimaatbestendig en natuurinclusief omgevingsbeleid”, geografie, 15 juni 2021. CBS, “Regionale Monitor Brede Welvaart”, 2023. Thema’s milieu en natuurlijk kapitaal. Brede welvaart ‘later’ gaat over de hulpbronnen die volgende generaties nodig hebben om een zelfde niveau van brede welvaart te kunnen bereiken als de huidige generatie. CBS, “Regionale Monitor Brede welvaart”, 2023. Thema natuurlijk kapitaal. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Ontwikkelperspectief 1.0 Groene Hart 2050”, 2024; Merel Soons, “Verlies biodiversiteit keren begint met inzicht in oorzaken”, Universiteit Utrecht, 2022. Unie van Waterschappen, “Kaderrichtlijn Water (KWR)”, geraadpleegd op 10 oktober 2024. Lawrence Jones-Walters et al., “Biodiversiteit”, WUR, 2024.

Een andere uitdaging is de recreatiedruk op ons gebied.43 De groei van de steden rondom de Waarden verhoogt deze druk, onder andere in Natura-2000 gebieden Broekenvelden, Vettenbroek en Polder Stein.44 Om de piekbelasting te verspreiden is een betere toegankelijkheid van het gebied nodig. Dat vereist investeringen in de recreatieve infrastructuur (wandel- en fietspaden) en voorzieningen. Het herstel van onze natuur en biodiversiteit is voor ons geen ‘moetje’. Onze belangrijkste reden om de schouders onder deze opgave te zetten, is omdat het goed is voor onze inwoners. Onderzoek wijst uit dat een natuurlijke omgeving en voorzieningen in het groen de fysieke en mentale gezondheid van mensen bevorderen en zorgen voor meer sociale cohesie.45 We zetten daarom in op het versterken van de natuur en de biodiversiteit van ons iconische landschap en het meer en beter beleefbaar maken van dat landschap. Hiermee dragen we bij aan het welzijn en de gezondheid van onze inwoners, nu en in de toekomst. Daling van onze veenbodem als belangrijke context van onze regionale opgaven De veengebieden in onze regio zijn de afgelopen eeuwen ontwaterd voor agrarische productie.

Door blootstelling aan zuurstof breekt de organische veenbodem langzaam af.46 Hierdoor daalt de bodem, met schade aan natuur- en landbouwgebieden en verslechtering van de waterkwaliteit tot gevolg.47 Ook is veenoxidatie een bron voor CO2-emissie.48 De slappe veenbodem leidt bovendien tot snel verzakkende wegen, rioleringen en gebouwen. Dat komt doordat het gewicht van deze bebouwing en infrastructuur de bodem vaak ongelijkmatig samendrukt. Dit wordt zetting genoemd. Dit alles leidt tot hoge financiële én maatschappelijke kosten. Twee van de deelnemende gemeenten waren al betrokken bij de Regio Deal ‘Bodemdaling de baas’ uit 2019. De aanpak bodemdaling bestond uit het ontwikkelen en delen van kennis, het uitproberen van duurzame bodembestendige agrarische verdienmodellen, het toepassen van technieken voor toekomstbestendig bouwen in veengebieden en het nemen van bodemdaling-remmende maatregelen.49 Met name de eerste twee pijlers sluiten goed aan bij de aanpak die we in deze Regio Deal voorstaan. We zorgen voor goede afstemming met en bouwen, waar relevant, voort op lopende projecten. Met geleerde lessen over wat een succesvolle aanpak is, hebben wij ons voordeel gedaan bij het ontwikkelen van deze Regio Deal aanvraag. 43 44 45 46 47 48 49

Recreatiedruk is het negatieve effect van recreatie en toerisme op de bevolking en omgeving van een gebied. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Groene Hart monitor”, 2023. Thema overnachtingen in het Groene Hart. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Ontwikkelperspectief 1.0 Groene Hart 2050”, 2024; Provincie Zuid-Holland, “Natuurdoelanalyse Natura 2000 – Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein”, 2022. Sjerp de Vries, “Effect van natuur op gezondheid”, WUR, geraadpleegd op 20 oktober 2024; Frank den Hertog et al., “Kennisbundeling Groen en Gezondheid”, RIVM, 2022. ROM3D, “Landouwverkenning Alblasserwaard Zuid-Holland”, Verkenning, analyse & scenario’s. 27 juni 2024. Bestuurlijk Platform Groene Hart, “Toekomstperspectief Groene Hart 2050”, 2023. Kenniscentrum Bodemdaling en Funderingen, “Broeikasgassen door veenoxidatie”, geraadpleegd op 16 oktober 2024. De uitstoot van broeikasgassen uit veenweidegebieden bedraagt 2-3% van de totale Nederlandse CO2 uitstoot. ”Samen bodemdaling de baas!”, Regio Deal Bodemdaling de Baas 2019, geraadpleegd op 29 september 2024.

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 5

Hoofdstuk 3. Onze aanpak: een impuls voor de regionale brede welvaart, nu en in de toekomst

Kinderdijk - Gemeente Molenlanden

Ons streefbeeld

De ruimtelijke ontwikkelingen komen onherroepelijk op ons af en hebben een grote impact op onze inwoners, hun leefomgeving en hun verdienvermogen. Ons streven is om deze ontwikkelingen samen met de gemeenschappen aan te pakken, passend bij ons gebied en bij onze cultuur. Onze regio moet voor jong en oud een prettige plek zijn en blijven om te wonen, te werken en te leven. Waar iedereen zijn of haar geld kan verdienen, en een huis kan vinden dat aan de wensen van zijn of haar levensfase voldoet. Het moet een plek zijn waar faciliteiten zijn als scholen, dorpshuizen, recreatie- en sportvoorzieningen die zorgen voor verbinding in onze gemeenschappen en onze inwoners instaat stellen zichzelf te ontplooien. Het moet een gebied zijn met toekomstbestendige landbouw en een brede economische bedrijvigheid. Met een iconisch landschap waarin mensen van binnen én buiten de regio kunnen recreëren, terwijl de rust van het gebied behouden blijft. Ook is het belangrijk dat de bereikbaarheid van onze regio op orde is, zowel te voet, als met de fiets, de auto, en het openbaar vervoer. Hier werken we als gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners iedere dag hard aan, zowel individueel als samen, zowel binnen NOVEX Groene Hart als binnen tal van andere samenwerkingsverbanden. Met de Regio Deal kunnen we hier een impuls aan geven.

Dát er ontwikkelingen in de ruimte plaatsvinden, staat buiten kijf. Als we niets doen, overkomt het ons, in plaats van dat we kunnen sturen op het ‘wat’ en het ‘hoe’. Daarmee komt onze regionale brede welvaart nu en in de toekomst ernstig onder druk te staan. Afwachten is dus geen optie! Wij pakken als gemeenten, samen met onze inwoners, agrariërs, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden, de regie om onze regionale opgave het hoofd te bieden. Daarbij sluiten we aan bij de afspraken die zijn gemaakt in de Bestuurders­ overeenkomst Groene Hart (2022) en het Ontwikkel­ perspectief NOVEX Groene Hart (2024). Deze Regio Deal staat dus niet op zichzelf, maar zetten we in als vliegwiel om de gestelde ambities sneller te behalen. Dit doen we met een samenhangende aanpak waarmee we sturen op de effecten van de ontwikkelingen in de ruimte op de leef-, woon-, en werkomstandigheden van onze inwoners. Deze aanpak bestaat uit de volgende drie pijlers: 1. Vitale kernen en buitengebied, met sterke gemeenschappen. 2. Toekomstbestendige landbouw en een breed economisch perspectief. 3. Een gezond iconisch landschap met een hoge belevingswaarde. Vitale kernen en buitengebied, met sterke gemeenschappen Een gezond landschap met een hoge belevingswaarde

Toekomstbestendige landbouw en economisch perspectief

Onder elk van deze pijlers hangt een aantal doelen waaraan we met de Regio Deal willen bijdragen. De Regio Deal is relatief beperkt in omvang en looptijd. Met bepaalde aspecten van onze opgave, zoals bodemdaling, zijn we in andere samenwerkingsverbanden al aan de slag gegaan. We hebben daarom bewust gekozen om ons te richten op het deel van onze opgave waar we denken met extra middelen in vijf jaar een versnelling te kunnen bewerkstelligen. Vanzelfsprekend zorgen we ervoor dat interventies elkaar zo veel mogelijk versterken. Reeuwijkse plassen - Gemeente Bodegraven Reeuwijk

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 6

Pijlers

Doelen

1. Vitale kernen en buitengebied, met sterke gemeenschappen

1a) Inwoners ervaren een goed voorzieningenniveau en voldoende groen in de kernen en het buitengebied, wat bijdraagt aan de levendigheid op straat en de verbondenheid van de gemeenschappen. 1b) Door een verbeterde aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in onze regio weten we jongeren, werkenden en werkzoekenden in onze regio te binden en te boeien. 1c) De herbestemming van maatschappelijk en agrarisch vastgoed draagt bij aan de leefbaarheid van de kernen en het buitengebied.

2. Toekomstbestendige landbouw en een breed economisch perspectief

2a) Onze boeren kunnen dankzij een duurzaam verdienmodel blijven boeren of ondernemen, passend bij het landschap. 2b) Onze boeren voelen zich gesteund door de overheid bij de financiële en sociaal-maatschappelijke gevolgen van de landbouwtransitie. 2c) We hebben een sterkere regionale economie doordat onze onderwijsinstellingen en ondernemers in de landbouwketen samen innoveren.

3. Een gezond iconisch landschap met een hoge belevingswaarde

3a) Onze inwoners en bezoekers maken meer gebruik van onze beleefbare natuur met toegankelijke recreatieve en educatieve voorzieningen. 3b) We hebben meer en robuustere (agrarische) natuur en biodiversiteit in de regio.

Tabel 1.

Doelen van onze Regio Deal. In deze dealmakingfase slijpen we deze fijn in overleg met het Rijk.

Onze regionale opgave is meervoudig. De pijlers van deze Regio Deal hangen dan ook nauw met elkaar samen. In onze aanpak kiezen we voor een samen­ hangend portfolio van programma’s en projecten die veelal bijdragen aan meerdere doelen. Per pijler werken we uit wat onze aanpak is, op wie dit gericht is, wat dit hen oplevert en hoe de inzet bijdraagt aan landelijke doelstellingen.

Pijler 1. Vitale kernen en buitengebied, met sterke gemeenschappen

Wij zijn trots op onze inwoners. Sterke gemeenschapszin zit in ons DNA. Maar het voorzieningenniveau in onze dorpen staat onder druk en jongeren trekken weg uit de regio om elders naar school te gaan of te werken. Onder de pijler ‘vitale kernen met sterke gemeenschappen’ zetten we daarom in op het samen met onze inwoners en jongeren betekenis geven aan en het vormgeven van de vitaliteit van onze kernen. Met onze programma’s geven we mede invulling aan het cluster ‘Vitaliteit en Leefbaarheid in het Groene Hart’ uit de Realisatieagenda NOVEX Groene Hart. In het programma ‘Passende voorzieningen’ trekken gemeenten en gemeenschappen samen op om onze dorpen en het buitengebied aantrekkelijk te houden. We bouwen voort op de aanpak ‘het nieuwe samenwerken’50 waarin bewoners, maatschappelijke organisaties en overheden gezamenlijk onderzoeken wat er nodig is voor leefbare en vitale kernen én samen de uitvoering ter hand nemen. Dit kan bijvoorbeeld gaan over het realiseren van ontmoetingsplekken voor jongeren of een door de gemeenschap gerunde buurtwinkel. Door dit programma zullen we ook meer openbaar groen realiseren in de kernen. 50

Deze aanpak is ontwikkeld door de Groene Hart Community, een netwerkorganisatie van lokale gemeenschapsinitiatieven en het coördinatiebureau Groene Hart, en gestart in de Groene Hart-deelregio Utrecht-West. Aan de hand van geleerde lessen ontwikkelen we de aanpak door en breiden deze uit naar ons gebied.

En we werken aan een betere verbinding tussen de kernen en met de omliggende steden door de aanleg van fietspaden. Zo worden voorzieningen in de omgeving beter toegankelijk. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 1a en 3b. Met het programma ‘Betere aansluiting tussen onder­ wijs en arbeidsmarkt’ willen we jongeren, werkenden en werkzoekenden boeien en binden aan de regio. Regionale ondernemers, het voortgezet onderwijs, het mbo en de gemeenten ontwikkelen op elkaar afgestemde studieloopbaan- en LLO-51trajecten die aansluiten bij de regionale vraagstukken over de toekomst van de landbouw, de energietransitie, het herstel van de natuur en de bodem en recreatie als verdienmodel. De Stichting Agrifood Campus, initiatief van onderwijsinstelling Yuverta en het regionale bedrijfsleven (onder andere Rabobank en Lely, een bedrijf in de agrisector), en Leerwerkbedrijf Krimpenerwaard Werkt! nemen hierin het voortouw. Deze aanpak past bij uitstek bij de inzet van het ministerie van AZ op een betere matching op de arbeidsmarkt. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 1b en 2c. De verwachting is dat een deel van onze agrarische ondernemers in de nabije toekomst gaat stoppen. De bebouwing op deze agrarische percelen (de zogenoemde VAB’s) komt dan leeg te staan, met alle risico’s van dien.

In het programma ‘Toekomstscenario’s VAB’s’ ontwikkelen we een methodiek om stoppers te voorspellen en scenario’s voor de omgang met vrijkomende bebouwing. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 1c en 2c. Betrokken partijen: Onze gemeenschappen, bestuurlijk platform NOVEX Groene Hart, stichting Agrifood Campus, Yuverta (vmbo- en mbo-onderwijsinstelling), leer/werkbedrijf Krimpenerwaard Werkt! 51

Leven Lang Ontwikkelen

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 7

Pijler 2. Toekomstbestendige landbouw en een breed economisch perspectief

De doorontwikkeling van de landbouw heeft een enorme impact op onze regio. In onze aanpak werken we nauw samen met onze agrariërs aan een toekomstbestendige (agrarische) economie. Daarmee geven we invulling aan de gebiedspecifieke aanpak van het ministerie van LVVN. We sluiten aan bij ontwikkelprincipes 5 (‘bied perspectief voor agrarische ondernemers in het Groene Hart’) en 12 (‘Maak duurzame energieopwekking in het Groene Hart mogelijk’) van NOVEX Groene Hart. We besteden, in lijn met de doelstelling van het ministerie van VWS, bijzondere aandacht aan het mentale welzijn van onze boeren. Ook leveren we een bijdrage aan de doelen van het ministerie van KGG op het gebied van duurzame energieproductie en het oplossen van netcongestie. Onze aanpak bestaat uit vier samenhangende programma’s: Onze agrariërs komen uit families die al eeuwen boeren in het gebied. Met de doorontwikkeling van de landbouw staat hun toekomstperspectief op losse schroeven. In het programma ‘Mentale en praktische ondersteuning richting duurzame verdienmodellen’ voeren zij zelf de regie over hun toekomst. In delen van de regio hebben we goede ervaringen met begeleide intervisie (‘Mijn Koers’) en de begeleiding van boeren door erfcoaches om mogelijkheden voor duurzame verdienmodellen te verkennen en te ondersteunen. Deze aanpak zetten we voort en verbreden we naar het hele gebied.

Daarbij besteden we in het bijzonder aandacht aan kansen voor het verbouwen van nieuwe gewassen en een korteketenaanpak. Ook werken we toe naar de implementatie van doelsturing bij een deel van onze melkveehouders, waarbij afspraken worden gemaakt over de concreet te realiseren doelen op het gebied van stikstof, water, klimaat en biodiversiteit. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 2a, 2b en 2c, maar ook 1a en 3a en 3b. Doordat veel boeren stoppen, is de verkaveling van bedrijven sterk versnipperd. Dit zorgt voor inefficiëntie en leidt tot drukte op de smalle wegen en in de woonkernen, wat de leefbaarheid en de toegankelijkheid van het gebied onder druk zet. In het programma ‘Landinrichting en grondinstrumentarium’ pakken de stichting Verbetering landelijk gebied, de initiatiefnemers voor de grondbank (boeren uit het gebied) en de agrarische collectieven samen de handschoen op om de inrichting van het landelijk gebied te verbeteren door het uitvoeren van herverkavelingen. Dit draagt bij aan de klimaatdoelen (vermindering van emissies), een robuustere natuur (meer ecologische verbindingen), minder landbouwverkeer (vermindering van emissies en minder overlast) en kostenbesparing voor landbouwbedrijven. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 2b en 3b.

Veel boeren hebben vragen over hun vergunningssituatie. Het is van groot belang dat zij hierover zo snel mogelijk helderheid krijgen, omdat onzekerheid over de vergunningen investeringen in duurzaamheidsinnovaties nu in de weg staan. Dankzij het programma ‘Aanpak agrarische vergunningen en stikstofproblematiek’ krijgen agrarische ondernemers duidelijkheid over hun situatie en handelingsperspectief. Ook komt er een meldpunt voor agrariërs die stikstofruimte ter beschikking willen stellen en een overzicht van vraag en aanbod op gebiedsniveau, zodat we de beschikbare ruimte zo goed mogelijk kunnen verdelen. Met dit programma dragen we bij aan doel 2b. Samenwerkende melkveehouderijen en lokale energiebedrijven slaan de handen ineen voor het programma ‘Energie-innovaties voor een duurzaam verdienmodel’. Onderzoek naar de mogelijkheden voor mestvergisting en een passende aanpak voor het gebied, inclusief pilots, draagt bij aan de reductie van stikstof en methaan, het opwekken van duurzame energie én een duurzaam verdienmodel voor boeren. Ook investeren we in agrarische energiehubs. Door zon- en windenergie lokaal op te slaan in grote batterijen bij boerenbedrijven en in te zetten bij infrastructurele werken in de regio, dragen we bij aan een CO2-neutrale energievoorziening en verminderen we de netcongestie. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 2a en 2c.

Betrokken partijen: Agrarische bedrijven, agrarische collectieven, Bles aardgasvrij, Building Balance, Debion, DLV, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, initiatiefnemers grondbank, LTO, provincie Utrecht, provincie Zuid-Holland, stichting verbetering landelijk gebied, Waterschap Rivierenland.

Pijler 3. Een gezond iconisch landschap met een hoge belevingswaarde

Ons landschap is bepalend voor wie wij zijn als gemeenschap, maar staat onder grote druk. De natuur is niet gezond, de biodiversiteit neemt af en steeds vaker voorkomende weersextremen zorgen voor wateroverlast én periodes van droogte. In het programma ‘Gezonde natuur en biodiversiteit’ werken gemeenten en natuurorganisaties samen aan natuurontwikkeling, onder meer door het leggen van meer groenblauwe verbindingen, het ontwikkelen van biodiverse en landschappelijke erven en linten, het toevoegen van landschapselementen en het versterken van verbindingen met omliggende Waarden. Zo versterken we het landschap en daarmee de identiteit van onze regio, in lijn met Ontwikkelprincipe 9 van NOVEX Groene Hart (‘behaal de wettelijke doelen voor biodiversiteit en waterkwaliteit’). Met dit programma dragen we bij aan de doelen 3b en 1a.

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 8

Ons landschap heeft veel meer potentie dan nu wordt benut. Meer recreatiefaciliteiten en een beleefbaar buitengebied zijn niet alleen goed voor onze lokale economie, maar ook voor onze inwoners die in hun eigen woonomgeving willen ontspannen. Het ontwikkelen van recreatie en toerisme in het gebied met een goede spreiding om de leefbaarheid en de kwetsbare natuurgebieden niet aan te tasten en het benutten van het cultuurhistorisch erfgoed zijn twee van de ontwikkelprincipes uit de Groene Hartagenda. Het programma ‘Meer te beleven in het Groene Hart’ heeft als doel om ons slagenlandschap voor onze inwoners en toeristen (meer) beleefbaar te maken. We investeren in recreatieve voorzieningen, wandel- en fietsroutes en ‘ommetjes’ over en langs onze boerenbedrijven en ons erfgoed dat onderdeel uitmaakt van de Hollandse Waterlinie. Met dit programma dragen we bij aan de doelen 3a en 1a. Nauw hieraan verbonden is het ‘Educatieprogramma Ons landschap in ontwikkeling’, waarin inwoners en toeristen, jong en oud, kunnen leren over ontwikkelingen in onze natuur, onze landbouw en ons landschap. Met dit programma dragen we bij aan doel 3a.

Betrokken partijen: Agrarische collectieven, de Groenalliantie, Hortus Populus, jeugdvereniging KPJ Bodegraven, Streekmuseum Reeuwijk, Stichting Oude Hollandse Waterlinie, NVWK, provincie Zuid-Holland, scouting Bodegraven-Reeuwijk, Staatsbosbeheer, Stichting Promotie Krimpenerwaard, Utrechts Landschap, Vegaboerderij, Waterschap Rivierenland, Werkgroep Natuur Krimpenerwaard.

Ons projectportfolio: door regionale inzet dragen we bij aan regionaal, provinciaal en rijksbeleid Aan de basis van dit Regio Deal-voorstel ligt een projectportfolio met per pijler een aantal programma’s en projecten. Deze zijn tot stand gekomen in nauw overleg tussen de deelnemende gemeenten, ondernemers en maatschappelijke organisaties en de provincies ZuidHolland en Utrecht. Alle projecten hebben een regionale insteek. Dat wil zeggen dat ze ofwel een regionale aanpak kennen (maar lokaal in de kernen worden uitgevoerd), ofwel dat ze gemeentegrensoverstijgend worden uitgevoerd (bijvoorbeeld met ondernemers uit het hele gebied), en/of dat de effecten en de opgedane kennis ervan deelbaar zijn met en/of ten goede komen aan de gehele regio (en daarbuiten) (bijvoorbeeld de innovatieprogramma’s van de Agrifood Campus, VAB’s, kavelruil en grondbank). Met dit projectportfolio leveren we een stevige bijdrage aan het Ontwikkelperspectief van NOVEX Groene Hart en aan relevant rijks- en provinciaal beleid.

Hoofdstuk 4. Organisatie en samenwerking De Regio Deal als versneller voor regionale samenwerking

In onze regio werken gemeenten, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden al veelvuldig samen. Met elkaar én met onze gemeenschappen. Een belangrijke paraplu voor samenwerking op de ruimtelijke ontwikkelingen is het bestuurlijk platform NOVEX Groene Hart. Binnen het Groene Hart vormen de aanvragende gemeenten een deelgebied met een vergelijkbaar landschappelijk profiel en vergelijkbare opgaven. Wij zetten daarom in op een intensievere samenwerking. Het gezamenlijk uitvoeren van deze Regio Deal zal de samenwerking een impuls geven, zo leert de ervaring van het gezamenlijk opstellen van dit voorstel. We hebben daarbij bewust de verbinding gezocht met ondernemers en maatschappelijke organisaties in onze regio. Door samen projecten te ontwikkelen, uit te voeren én te financieren (zie ook hoofdstuk 5. Financiering) ontstaan er duurzame regionale verbindingen tussen overheden en niet-overheden waarin we samen werken aan de brede welvaart van ons gebied.

Samen sturen op maatschappelijke meerwaarde

Eindverantwoordelijk voor onze Regio Deal is de stuurgroep. Hierin zitten bestuurlijke vertegenwoordigers vanuit de gemeenten, het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en onderwijs- en kennisinstellingen. Zij beslissen namens alle partijen om middelen toe te kennen aan projecten, monitoren de voortgang en sturen op resultaten. Daarbij zorgen zij dat steeds de verbinding wordt gemaakt met het bestuurlijk platform NOVEX Groene Hart en andere relevante regionale initiatieven waar aan dezelfde of aanpalende opgaven wordt gewerkt. Ook organiseert de stuurgroep de verantwoording richting het Rijk. De stuurgroep wordt ondersteund door een programma­ team. Het programma­team bestaat uit een programma­ manager die toeziet op het geheel, de onderlinge samen­hang tussen de pijlers en de verbinding met het Ontwikkel­perspectief NOVEX Groene Hart, en drie pijler­ coördinatoren die toezien op de specifieke programma’s en projecten binnen elke pijler. Het programmateam onderhoudt de dagelijkse contacten met de regionale partners, het Rijk en de belanghebbenden. De bedrijfs­ voering­aspecten (financiële en juridische zaken) zijn primair ondergebracht bij de gemeente Molenlanden als penvoerder van de Regio Deal. Waar nodig zorgen zij voor onderlinge afstemming tussen de betrokken partijen.

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 9

Betrokkenheid van onze inwoners, jongeren, ondernemers en volksvertegenwoordigers

Het realiseren van meerwaarde voor onze inwoners en ondernemers staat in al onze projecten centraal. We zijn trots op de sociale cohesie in onze dorpen en maken gebruik van de kracht van onze gemeenschappen om opgaven het hoofd te bieden. We betrekken onze inwoners en ondernemers dan ook actief bij het vorm­ geven en uitvoeren van projecten die vallen onder de drie pijlers. Zoals bij ‘het nieuwe samenwerken’, een aanpak die erop is gericht om bewonersinitiatieven en de overheid bij elkaar te brengen om zo het voorzieningen­ niveau te verbeteren en sociale ontmoeting te faciliteren. In het project ‘Mijn Koers’ geven deelnemende boeren richting aan hun eigen toekomst. Dankzij intervisie helpen de deelnemers elkaar verder. En in ‘Boer aan het roer’ werken boeren (agrarisch collectief), gemeenten, water­schappen en andere betrokkenen samen aan een concreet toekomstplan per polder. Ondernemers en onderwijs zijn actief betrokken bij de ontwikkeling van de Agrifood Campus en het leer/werkbedrijf en bij het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen voor boeren in de energie­transitie, bijvoorbeeld als het gaat om mest­ vergisting. Wij ondersteunen volmondig het pleidooi van Kamerlid Chakor om jongeren actief te betrekken bij de ontwikkeling van regio’s.52 Juist in onze regio, waar we jongeren willen binden en boeien, is dit van groot belang.

We organiseren hun betrokkenheid op meerdere manieren. We zijn voornemens om samen met onderwijsinstelling Yuverta en het Schoonhovens college deel te nemen aan Speaking Minds, een erkende methode om praktisch opgeleide jongeren op een betekenisvolle manier te betrekken bij overheidsbeleid. Bovendien betrekken we jongeren actief bij projecten die in de kernen zullen worden uitgevoerd onder de pijler ‘Vitale kernen en buitengebied’. Tot slot vindt er al veelvuldig overleg plaats tussen de gemeenten en jonge boeren (onder andere het Jong Agrarisch Kollectief (JAK)). In deze overleggen zullen we voor hen relevante projecten bespreken, waarbij vanzelfsprekend ruimte is om bij te sturen op de inhoud.

Leerbroek - Gemeente Vijfheerenlanden

Samen leren

We zien de Regio Deal als een kans om te leren over welke interventies werken en wat daarvoor de randvoorwaarden zijn. Samen met Yuverta willen we hier een leerprogramma voor inrichten. Ook nemen we al actief deel aan de Werkplaats Regio Deals van de provincie Zuid-Holland waarin deelnemende regio’s kennis en ervaringen uitwisselen, waardoor de effectiviteit van de Regio Deals wordt vergroot. Tot slot zoeken we uitwisseling met Regio Deals elders in Nederland die op vergelijkbare thematiek als wij inzetten en met onze ‘buur-Deals’ in Utrecht en de regio West-Brabant.

Onze gemeenteraadsleden zijn actief betrokken in de ontwikkeling van deze propositie en blijven dat gedurende de looptijd van de Regio Deal, zowel door hun eigen colleges als door de regiobijeenkomsten die het programmateam zal organiseren.

De Lek - Gemeente Lopik 52

29 692 nr. 148 Motie van het Lid Chakor, 12 juni 2024

De Fundamentele Waarde(n) van het Groene Hart | VOORSTEL REGIO DEAL | 10

Hoofdstuk 5. Financiën Gevraagde rijksbijdrage van € 35.734.680

Om onze meervoudige regionale opgave het hoofd te bieden, hebben wij plannen voor een periode van 20252029 met een totale begroting van circa € 81 miljoen. Indien onze Regio Deal-aanvraag wordt gehonoreerd, investeren gemeenten, ondernemers en maatschappelijke organisaties een bedrag van € 45.214.680. De rest van het totale budget wordt gevraagd vanuit de Regio Deal envelop: € 35.734.680. De bijdrage van het Rijk komt ten goede aan een samenhangend projectportfolio waarmee we de brede welvaart in onze regio verbeteren, voor de huidige inwoners én voor toekomstige generaties. De voorlopige begroting ziet er uit zoals te zien is in de volgende tabel. Pijler

Gemeente Krimpenerwaard

Totaalbudget

Bijdrage Regio

Bijdrage Rijk

Vitale kernen en buitengebied, met sterke gemeenschappen

€ 11.142.500

€ 5.913.750

€ 5.228.750

Toekomstbestendige landbouw en breed economisch perspectief

€ 55.344.960

€ 32.019.980

€ 23.324.980

Iconisch landschap met een hoge belevingswaarde

€ 14.461.900

€ 7.280.950

€ 7.180.950

Eindtotaal

€ 80.949.360

€ 45.214.680

€ 35.734.680

Per pijler hebben we een set van projecten samengesteld waarvoor de regionale cofinanciering is geborgd. Daarbij maken we gebruik van de mogelijkheid in de zesde tranche om ook private cofinanciering mee te nemen. De bijdragen van de regionale partners – gemeenten, ondernemers en maatschappelijke organisaties – zijn deels financieel en deels ‘in natura’ in de vorm van uren en het beschikbaar stellen van ruimte. Dat de investering niet gelijk verdeeld is over de pijlers, zegt niets over de inzet en impact die we per pijler verwachten te maken. In pijler 2 zitten simpelweg een aantal projecten die grote investeringen behoeven, waaraan ons bedrijfsleven in grote mate aan bijdraagt. Deze projecten gaan over agrarische energiehubs, mestvergisting, landinrichting en doelsturing. Na toekenning van de Regio Deal maken we, in overleg met u, onze projectplannen en de exacte bijdragen van de verschillende partijen daaraan definitief.

Doeltreffende, doelmatige én duurzame inzet van middelen Wij hebben ons Regio Deal-voorstel ontwikkeld door opgavegericht te programmeren. Dit houdt in dat we hebben geredeneerd vanuit brede regionale opgaven. Daar hebben we doelen aan verbonden en gewenste resultaten en projecten aan gekoppeld. Deze systematiek helpt ons straks om te monitoren of we de gewenste effecten bereiken en waar nodig bij te sturen, zodat middelen doelmatig en doeltreffend worden ingezet. Door aan te sluiten bij de agenda van NOVEX Groene Hart en door ons als gemeenten en regionale partners ((agrarische) ondernemers en maatschappelijke partijen) zowel inhoudelijk als financieel te committeren aan deze Regio Deal, borgen we dat onze gezamenlijke inzet duurzaam is. We zien de Regio Deal nadrukkelijk als een middel om de ambities van NOVEX Groene Hart voor onze deelregio een impuls te geven en op basis waarvan we de samenwerking verder kunnen uitbouwen.