1.2 RIB Artikel 213a onderzoeksrapport Tweede Kamerverkiezingen 2023

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

15 oktober 2024 Artikel 213a onderzoeksrapport Tweede Kamerverkiezingen 2023

Beste meneer, mevrouw, Middels deze raadsinformatiebrief informeren wij uw gemeenteraad inzake het uitgevoerde onderzoek naar de Tweede Kamerverkiezingen 2023 naar aanleiding van het onderzoeksplan doelmatigheid en doeltreffendheid 2024. Onderstaand de samenvatting met daarin de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek en daarnaast in de bijlage het volledige onderzoek. Wij hopen u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben. Het onderzoek is uitgevoerd in nauwe afstemming met de medewerkers die betrokken zijn geweest bij de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard in 2023. Dit is gedaan middels het opleveren van verschillende documenten zijnde beleidsstukken. Daarnaast is er een algemeen interview geweest met de verantwoordelijk manager. De conclusie van het onderzoek is dat de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard in 2023 doelmatig en doeltreffend georganiseerd zijn. Onderstaand een samenvatting van de aanbevelingen en de managementreactie. De volledige aanbevelingen en managementreactie zijn in de rapportage te vinden. Samenvatting aanbevelingen onderzoeksrapportage: 1. Hou bij volgende verkiezingen een evaluatie over de verkiezingen onder de inwoners en zet hiervoor het inwonerpanel in; 2. Hou vast aan de bezetting van de stembureau’s met vier leden.

Reactie college B&W: Het college onderschrijft de uitkomsten van het onderzoek. We willen benadrukken dat we altijd proberen om de (geografische) verdeling en faciliteiten van de stembureaus zo optimaal mogelijk in te delen. Echter door gebrek aangeschikte ruimtes is dit tot op heden in Schoonhoven Oost niet gelukt. Dit houdt uiteraard onze aandacht. De aanbevelingen in het rapport zijn herkenbaar en worden door ons overgenomen, waarbij: - we een evaluatie onder de kiezers zullen uitvoeren; - we per verkiezing en stembureau beoordelen hoeveel stembureauleden nodig zijn; - we gaan evalueren of bij alle verkiezingen het gebruik van verkiezingsborden nodig.

1434921 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

Bijlagen RIB: Onderzoeksrapport Tweede Kamerverkiezingen 2023 Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

pag. 2/2

Onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard

Titelpagina Onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard Datum uitvoering: 2023/2024 Uitgevoerd door: Jill de Jong, Corné Zuijderduijn Team: Concern control

2

Voorwoord Artikel 213a van de Gemeentewet verplicht het college periodiek onderzoek te doen naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van het door hem gevoerde bestuur. In juli 2023 is de Verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid bestuur Krimpenerwaard 2023 vastgesteld. In deze verordening wordt verstaan onder: A. Doelmatigheid: De mate waarin de gewenste prestaties en beoogde maatschappelijke effecten worden gerealiseerd met de beschikbare middelen. B. Doeltreffendheid: De mate waarin de gewenste prestaties en beoogde maatschappelijke effecten van het beleid daadwerkelijk worden behaald. In het onderzoeksplan 2024 zijn er twee onderzoeksobjecten geselecteerd, waarvan één onderwerp de Tweede Kamerverkiezingen is. In dit rapport worden de uitkomsten van het onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van de Tweede Kamerverkiezingen gepresenteerd.

3

Samenvatting In het Onderzoeksplan doelmatigheid en doeltreffendheid 2024 hebben burgemeester en wethouders aangegeven een onderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid bij de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023 uit te willen voeren. De hoofdvraag voor het onderzoek naar de Tweede Kamerverkiezingen is: “Zijn de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard op 22 november 2023 soepel en zonder incidenten verlopen en zijn de daarvoor beschikbaar gestelde middelen doelmatig en doeltreffend ingezet?” In deze samenvatting wordt beknopt toegelicht hoe het onderzoek is uitgevoerd is, wat de conclusies van het onderzoek zijn en welke aanbevelingen er uit het onderzoek naar voren gekomen zijn. Het onderzoek is tot stand gekomen door verschillende interviews te houden met de betrokken medewerkers. Daarnaast zijn verschillende bronnen gebruikt voor inhoudelijke verkenningen, en is het onderzoeksrapport “Kosten voor Kiezen” (door bureau AEF) gebruikt om meer te kunnen zeggen over de doelmatigheid bij de organisatie van de verkiezingen. In hoofdstuk 1 wordt dieper ingegaan op de doeltreffendheid, waarbij onderscheid wordt gemaakt in de voorbereiding op de verkiezingen, de verkiezingsdag zelf en de telprocedures. De conclusies en aanbevelingen hierover zijn als volgt: Conclusies n.a.v.

onderzoek naar doeltreffendheid • In 2023 stelde de Open State Foundation vast dat ongeveer 1 op de 22 stembureaus niet toegankelijk was voor mensen met een beperking. Deze gegevens werden verzameld voor het platform “Waar is mijn stemlokaal?”; • Gemeenten leveren voorafgaand aan de verkiezingen gegevens aan over de toegankelijkheid van stembureaus, die gepubliceerd worden op waarismijnstemlokaal.nl. Organisatie Ongehinderd stelde echter dat bij de verkiezingen van 2022 69% van de stembureaus niet toegankelijk was. Deze gegevens zijn tegenstrijdig met de gegevens die gemeenten zelf aanleveren; • De gemeente Krimpenerwaard heeft aangegeven dat 31 stembureaus toegankelijk zijn. Deze stembureaus zijn rolstoelvriendelijk en er zijn hulpmiddelen beschikbaar, zoals vergrootglazen voor mensen met een visuele beperking; • De organisatie heeft de checklist met de bijbehorende toegankelijkheidscriteria zorgvuldig doorgenomen. Echter, zij geven aan dat niet aan elk criterium kan worden voldaan, omdat het niet mogelijk is om stemlokalen te vinden die aan alle criteria voldoen; • De gemeente Krimpenerwaard heeft geen evaluaties uitgevoerd onder inwoners hoe zij de toegankelijkheid en faciliteiten ervaren.

• Per stembureau waren tijdens de Tweede Kamerverkiezingen vier stembureauleden aanwezig in de gemeente Krimpenerwaard, waar er volgens de Kieswet minimaal drie leden aanwezig moeten zijn. • De stembureauleden hebben het werken met vier stembureauleden overwegend (87%) als positief ervaren • De organisatie van de verkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard is gedurende de dag goed bereikbaar gebleken voor de stembureauleden. De respondenten gaven aan dat de organisatie goed bereikbaar was (72%) of dat contact met de organisatie niet nodig is gebleken (28%). • De Kiesraad heeft in haar advies voor de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen aanbevolen om de centrale telmethode te kiezen, wat ook bij de Tweede Kamerverkiezingen, gezien de hoge opkomst en de grote aantallen te tellen stembiljetten, de efficiëntie en nauwkeurigheid van de telling had kunnen waarborgen; • De gemeente Krimpenerwaard heeft altijd een decentrale stemopneming gehad, waarbij de stemmen op de dag van de stemming per lijst en per kandidaat worden geteld.

Dit omdat het moeilijk is om de volgende dag een nieuwe groep tellers te vinden, wat ervoor zorgt dat de medewerkers van Team Publiekszaken niet nog een extra dag hoeven te organiseren wat hen veel energie bespaart; • De gemeente Krimpenerwaard maakt bij het tellen van de stemmen gebruik van de VOXtelmethode, een gestandaardiseerde werkwijze met een stapsgewijze aanpak, wat leidt tot een

4

•

snel beschikbaar en betrouwbaar proces-verbaal en minder fouten tijdens het tellen van de stemmen; Uit de evaluatie van stembureauleden over de Tweede Kamerverkiezingen is ook te zien dat de VOX-telmethode positief wordt ervaren.

Aanbevelingen n.a.v. doeltreffendheid • Uit het onderzoek is gebleken dat de gemeente Krimpenerwaard geen evaluaties heeft uitgevoerd onder inwoners over hoe zij de toegankelijkheid en faciliteiten ervaren. Daarom wordt aanbevolen om het inwonerspanel te gebruiken om een evaluatie uit te voeren bij volgende verkiezingen. Dit geeft de organisatie en de gemeente Krimpenerwaard inzicht in hoe inwoners de toegankelijkheid en faciliteiten van de verkiezingen ervaren. • Blijf waar mogelijk vasthouden aan de vier stembureauleden per stembureau. Dit is immers overwegend als positief ervaren. • Houd na de volgende verkiezingen, indien mogelijk, een evaluatie onder de inwoners/kiezers. Wellicht zijn er zaken waar zij tegenaan lopen m.b.t. de verkiezingsdag die nu nog niet inzichtelijk zijn. Hiervoor kan mogelijk het inwonerspanel voor gebruikt worden. In hoofdstuk 2 wordt vervolgens dieper ingegaan op de doelmatigheid. De conclusies hierover zijn als volgt: Conclusies n.a.v. onderzoek naar doelmatigheid • Het is niet mogelijk het precieze bedrag te bepalen dat door het Rijk beschikbaar wordt gesteld voor de organisatie van verkiezingen. • De totale gerealiseerde kosten voor de organisatie van verkiezingen waren in 2023 ongeveer € 37.000,- (8%) hoger dan begroot. Dit bedrag heeft betrekking op de totale kosten van twee gehouden verkiezingen samen.

• Het bedrag dat bij de tweede tussentijdse rapportage is toegevoegd aan de begroting vanwege de voortijdse Tweede Kamerverkiezingen (€ 179.000,-) is voldoende gebleken om de direct toerekenbare kosten van deze verkiezingen (€ 174.738,-) te dekken. • De gerealiseerde kosten per kiesgerechtigde inwoner van de gemeente Krimpenerwaard (€ 6,33) liggen lager dan bij de gemiddelde gemeente (€ 7,03) en de gemiddelde middelgrote gemeente (€ 6,72). Naar aanleiding van bovenstaande zijn geen verdere aanbevelingen genoteerd.

5

Inleiding Artikel 213a Gemeentewet schrijft voor dat gemeenten onderzoeken naar doelmatigheid en doeltreffendheid uitvoeren. In de gemeente Krimpenerwaard is dit bekrachtigd door de gemeenteraad, in de ‘Verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid van de gemeente Krimpenerwaard 2019’. In het Onderzoeksplan doelmatigheid en doeltreffendheid 2024 hebben burgemeester en wethouders aangegeven een dergelijk onderzoek uit te willen voeren naar de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen gehouden op 22 november 2023. Belangrijk om te vermelden is dat de Tweede Kamerverkiezingen normaliter eens in de vier jaar plaats vinden. De vorige Tweede Kamerverkiezingen hebben op 17 maart 2021 plaatsvonden. Omdat het kabinet voortijdig viel zijn al eerder verkiezingen uitgeschreven, welke op 22 november 2023 plaatsvonden. Waar in het rapport sprake is van ‘Tweede Kamerverkiezingen’, wordt verwezen naar de vervroegde verkiezingen die op 22 november 2023 hebben plaatsgevonden. De hoofdvraag voor het onderzoek naar de Tweede Kamerverkiezingen is: • Zijn de Tweede Kamerverkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard op 22 november 2023 soepel en zonder incidenten verlopen en zijn de daarvoor beschikbaar gestelde middelen doelmatig en doeltreffend ingezet? Het onderzoeksplan voor het onderzoek Tweede Kamerverkiezingen is weergegeven in onderstaande tabel: Onderzoeksobject

Tweede Kamerverkiezingen

Reikwijdte van het onderzoek

Zijn de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023 soepel en zonder incidenten verlopen en zijn de daarvoor beschikbaar gestelde middelen doelmatig en doeltreffend ingezet?

Onderzoeksmethode

Het houden van interviews (Team Publiekszaken, collega's die zaten op een stembureau, Team Uitvoering Openbare Ruimte), het analyseren van eventuele financiële gegevens en het bestuderen van overige stukken.

Doorlooptijd Wijze van uitvoering

Het onderzoek wordt uitgevoerd medio 2024. Het onderzoek wordt uitgevoerd door het ambtelijk apparaat.

6

Inhoudsopgave Inleiding ................................................................................................................................6 Hoofdstuk 1: Doeltreffendheid ............................................................................................8 Hoofdstuk 2: Doelmatigheid ..............................................................................................18 Bijlage 1: Managementreactie ...........................................................................................22 Bijlage 2: Details kosten per kiesgerechtigde ..................................................................23 Bijlage 3: Actieplan toegankelijk stemmen ......................................................................24 Bijlage 4: Schrijven Gemeente Zandvoort ........................................................................25

7

Hoofdstuk 1: Doeltreffendheid Zoals benoemd in de inleiding ziet dit onderzoek toe op de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen die in november 2023 hebben plaatsgevonden. Deze vervroegde verkiezingen waren benodigd na de val van het kabinet Rutte IV. Deze val werd met name veroorzaakt door onenigheid binnen het kabinet rondom de asielcrisis. Om tot een nieuw kabinet te komen zijn er vervroegde landelijke verkiezingen uitgeschreven die op 22 november 2023 gehouden zijn.

1.1 Aanloop naar de verkiezing De organisatie van de landelijke verkiezingen is in handen van de gemeenten. Zij organiseren, conform landelijke richtlijnen1, de beschikbaarheid van stemlokalen, het stemproces en de telling van de stemmen. Doelstelling daarbij is dat iedere stemgerechtigde in Nederland in staat moet zijn om een stem uit te brengen op een daartoe geschikte locatie die voor de stemgerechtigde ook bereikbaar is. Voor meer dan 2 miljoen Nederlanders gaat stemmen niet vanzelf, bijvoorbeeld door lichamelijke beperkingen. Denk aan mensen die een rolstoel of een blindengeleidehond nodig hebben. Veel andere kiezers hebben ook problemen bij het stemmen, zoals mensen met dementie, mensen met een licht verstandelijke beperking of mensen die moeite hebben met lezen. 1.1.1 Inhoudelijke verkenning Omdat iedere stemgerechtigde in Nederland in staat moet zijn om een stem uit te kunnen brengen, is er een facilitaire organisatie nodig om de stemlokalen in te richten conform de daarvoor gestelde vereisten in de Kieswet artikel J4.

Bron: Kieswet via wetten.nl - Regeling - Kieswet - BWBR0004627 (overheid.nl)

Zoals te lezen in lid 2 van artikel J4 dient het college van B&W zorg te dragen voor stemlokalen die dusdanig gelegen, ingericht en uitgerust zijn dat kiezers met lichamelijke beperking zoveel mogelijk zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen. Indien stemlokalen hieraan niet voldoen dient het college de gemeenteraad hierover te informeren inclusief de reden hiervoor (lid 3). In Hoofdstuk J, paragraaf 4 van de Kieswet zijn nog aanvullende vereisten vastgelegd voor de inrichting en uitrusting van de stemlokalen:

1 De relevante richtlijnen worden per paragraaf in de inhoudelijke verkenning benoemd.

8

Bron: Kieswet via wetten.nl - Regeling - Kieswet - BWBR0004627 (overheid.nl)

Aanvullend op de vereisten in de kieswet is in 2019 het Actieplan toegankelijk stemmen (bijlage 3) opgesteld door een werkgroep bestaande uit vertegenwoordigers van het ministerie van BZK, VWS, de kiesraad, het NVVB en de VNG. Dit actieplan is in juni 2020 aangeboden aan de Tweede Kamer en daarmee openbaar geworden met als doel de verbetering van de toegankelijkheid van de Tweede Kamerverkiezingen in 2021. Het actieplan schept geen verplichtingen voor gemeenten, maar is bedoeld als hulpmiddel om bij te dragen aan het steeds verder toegankelijk maken van de stemlokalen en daarmee de verkiezingen voor diverse doelgroepen. Dit conform de intenties uit het VN-verdrag handicap. Het actieplan gaat ook verder dan alleen inwoners met een lichamelijke handicap, maar bevat ook aanbevelingen voor het verder toegankelijk maken van de stemlokalen voor inwoners met een andersoortige beperking. Dit actieplan omvat verschillende maatregelen, zoals: 1) Aanpassen van stembureaus: Toegankelijk maken voor mensen met een lichamelijke beperking, bijvoorbeeld door rolstoeltoegankelijke ingangen en stemhokjes. 2) Training van stembureauleden: Opleiden om kiezers met beperkingen te ondersteunen. 3) Gebruik van hulpmiddelen: Beschikbaar stellen van vergrootglazen, stemmalen en duidelijke bewegwijzering.

4) Voorlichting en communicatie: Informeren over voorzieningen via websites, sociale media en nieuwsbrieven. In totaal bevat het actieplan elf aandachtspunten voor de organisatie van toegankelijke verkiezingen. Daarbij zijn onder meer ook ontwerprichtlijnen, criteria en checklists ontwikkeld om de toegankelijkheid als gemeente te kunnen organiseren. Deze zijn benaderbaar via: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/verkiezingentoolkit/toegankelijkheidverkiezingen

9

In 2023 stelde de Open State Foundation vast dat ongeveer 1 op de 22 stembureaus niet toegankelijk was voor mensen met een beperking. Deze gegevens werden verzameld voor het platform “Waar is mijn stemlokaal?”. Bij de Tweede Kamerverkiezingen waren er ruim 9800 stembureaus, waarvan 400 niet voldoende toegankelijk waren, verspreid over 108 gemeenten. De ontoegankelijkheid hing vaak samen met bereikbaarheid (parkeergelegenheid) en betreedbaarheid (entree van het gebouw), waarvoor meestal tijdelijke maatregelen werden getroffen. Ongehinderd (ongehinderd.nl) stelde echter dat bij de verkiezingen van 2022 slechts 31% van de getoetste stemlokalen gedeeltelijk tot volledig toegankelijk was, terwijl 69% niet toegankelijk was. Inspecteurs van Ongehinderd toetsten 120 stemlokalen in 35 gemeenten op toegankelijkheid voor kiezers met een handicap, conform de Kieswet en de bijbehorende toegankelijkheidscriteria. De norm van 100% volledig toegankelijke stemlocaties werd niet gehaald, voornamelijk door knelpunten bij de ingang of op de route daar naartoe. Gemeenten leveren voorafgaand aan de verkiezingen gegevens aan over de toegankelijkheid van stembureaus, die gepubliceerd worden op waarismijnstemlokaal.nl. Volgens deze website was 3% van de stembureaus in de laatste steekproef niet toegankelijk. Dit percentage was ook 3% in maart 2023 en 6% in 2022.

De tegenstrijdige beoordelingen van stembureaus door gemeenten zijn op basis van de steekproef niet verbeterd. 1.1.2 Gemeente Krimpenerwaard Checklist onderwerp Stembureaus

Training van stembureauleden

Gebruik van hulpmiddelen Voorlichting en communicatie

Inspanning De gemeente Krimpenerwaard had in 2023 31 stembureaus. Volgens mijnstemlookaal.nl zijn 31 stembureaus rolstoel toegankelijk. Deze data wordt aangeleverd door de gemeente Krimpenerwaard zelf. Bron: https://waarismijnstemlokaal.nl/ De stembureauleden van de gemeente Krimpenerwaard volgen een uitgebreide training voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen. Deze training bestaat voor elk lid uit een elearning. Voor voorzitters is er een fysieke presentatie. Het is een training die hen ook voorbereidt op het ondersteunen van kiezers met diverse beperkingen. De stembureauleden zijn zo op de hoogte van de hulpmiddelen die beschikbaar zijn en de regels die gelden, om zo de toegankelijkheid van het stemproces te verbeteren. Lampjes in de stemhokken, Rolstoeltoegankelijke stemhokje met verlaagd bureau, Vergrootglas + loep, Posters Informeren over voorzieningen via websites, sociale media en nieuwsbrieven.

Tabel 1 Checklist gemeente Krimpenerwaard

1.1.3 Stembureaus Team Publiekszaken heeft aangegeven dat alle 31 stembureaus binnen de gemeente Krimpenerwaard voldoende toegankelijk zijn. Deze stembureaus zijn rolstoelvriendelijk en er zijn hulpmiddelen beschikbaar, zoals vergrootglazen voor mensen met een visuele beperking. Het team heeft de checklist met de bijbehorende toegankelijkheidscriteria zorgvuldig doorgenomen. Echter, zij geven aan dat niet aan elk criterium kan worden voldaan, omdat het niet mogelijk is om stemlokalen te vinden die aan alle criteria voldoen. Zo kunnen de criteria voor de deuren soms in strijd zijn met de brandveiligheidsvoorschriften, wat een uitdaging vormt voor de volledige naleving van de toegankelijkheidsnormen. Hierdoor kan het zo zijn dat, hoewel het stembureau verder goed toegankelijk is voor een rolstoelgebruiker, hulp nodig is bij het openen van de deur. Bij het bepalen van het aantal stembureaus wordt gekeken naar het aantal kiesgerechtigden. Op basis daarvan worden de wijken ingedeeld met stembureaus. Meer inwoners in een wijk betekent een extra stembureau. Daarnaast is het een uitdaging om stembureaus te vinden in bijvoorbeeld de nieuwe wijk in Schoonhoven.

10

Ondanks dat de organisatie niet aan alle eisen van de checklist kan voldoen, streven zij ernaar de stembureaus inclusiever te maken. Ze werken aan dit doel met een werkgroep inclusiviteit, die bijeenkomt om o.a. de toegankelijkheid voor stembureaus te toetsen en te verbeteren. Tijdens de verkiezingsdagen ontvangt de gemeente geen onoplosbare bezwaren met betrekking tot de toegankelijkheid. De waardevolle aandachtspunten worden meegenomen naar de volgende jaren om continue verbetering te waarborgen. De meeste bezwaren gaan over het stemmen zelf, zoals onenigheid over een geldige legitimatie of stempas. De gemeente Krimpenerwaard heeft geen evaluaties uitgevoerd onder inwoners hoe zij de toegankelijkheid en faciliteiten ervaren. Bron: Ongehinderd: Steekproef toegankelijkheid stemlokalen 1.1.4 Stembureauleden De stembureauleden van de gemeente Krimpenerwaard volgen een uitgebreide training voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen. Deze training bestaat voor elk lid uit een (verplichte) e-learning. Voor voorzitters is er tevens een fysieke presentatie.

Hoe was de informatievoorziening vanuit team Verkiezingen? 100,00% 87%

90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00%

4%

4%

5%

Onvoldoende

Neutraal

Niet beantwoord

0,00% Voldoende

Uit de evaluatie van stembureauleden over de Tweede Kamerverkiezingen is te zien dat de informatievoorziening vanuit de organisatie als voldoende is ervaren (87%). Wanneer de informatievoorziening als onvoldoende werd bestempeld, was dit omdat mensen in een bepaald onderdeel in de e-learning meer informatie wilden of kwam de informatie volgens hen te laat. Op de vraag of medewerkers vanuit de organisatie goed bereikbaar waren voorafgaand aan de verkiezingsdag heeft 61% aangegeven dat dit het geval was, 1% gaf aan dat de organisatie niet bereikbaar was, 4% had de vraag niet ingevuld en 34% heeft geen contact gezocht met de organisatie.

11

1.1.5 Conclusies Met betrekking tot de doeltreffendheid van de aanloop naar de verkiezingen, kunnen de volgende conclusies getrokken worden: • In 2023 stelde de Open State Foundation vast dat ongeveer 1 op de 22 stembureaus niet toegankelijk was voor mensen met een beperking. Deze gegevens werden verzameld voor het platform “Waar is mijn stemlokaal?”; • Gemeenten leveren voorafgaand aan de verkiezingen gegevens aan over de toegankelijkheid van stembureaus, die gepubliceerd worden op waarismijnstemlokaal.nl. Organisatie Ongehinderd stelde echter dat bij de verkiezingen van 2022 69% van de stembureaus niet toegankelijk was. Deze gegevens zijn tegenstrijdig met de gegevens die gemeenten zelf aanleveren; • De gemeente Krimpenerwaard heeft aangegeven dat 31 stembureaus toegankelijk zijn. Deze stembureaus zijn rolstoelvriendelijk en er zijn hulpmiddelen beschikbaar, zoals vergrootglazen voor mensen met een visuele beperking; • Het team heeft de checklist met de bijbehorende toegankelijkheidscriteria zorgvuldig doorgenomen. Echter, zij geven aan dat niet aan elk criterium kan worden voldaan, omdat het niet mogelijk is om stemlokalen te vinden die aan alle criteria voldoen; • De gemeente Krimpenerwaard heeft geen evaluaties uitgevoerd onder inwoners hoe zij de toegankelijkheid en faciliteiten ervaren.

1.1.6 Aanbeveling Uit het onderzoek is gebleken dat de gemeente Krimpenerwaard geen evaluaties heeft uitgevoerd onder inwoners over hoe zij de toegankelijkheid en faciliteiten ervaren. Daarom wordt aanbevolen om het inwonerspanel te gebruiken om een evaluatie uit te voeren bij volgende verkiezingen. Dit geeft de organisatie en de gemeente Krimpenerwaard inzicht in hoe inwoners de toegankelijkheid en faciliteiten van de verkiezingen ervaren.

12

1.2 Verkiezingen 1.2.1 Inhoudelijke verkenning Naast de facilitaire organisatie rondom de ligging, inrichting en uitrusting van (toegankelijke) stemlokalen is er ook een organisatorisch traject rondom het stemproces zelf. De inrichting van het stemproces wordt nauwkeurig weergegeven in de Kieswet. Daarin worden bepalingen gegeven over de manier waarop de stem uitgebracht dient te worden, waarop de waarneming in het stembureau plaats dient te vinden en hoe de telling plaats dient te vinden. Een stembureau bestaat uit minimaal drie leden, waaronder een voorzitter die verantwoordelijk is voor het algemene toezicht en de coördinatie van het stembureau. Naast de voorzitter zijn er ten minste twee andere leden die verschillende taken uitvoeren, zoals het controleren van de identiteitsbewijzen van de kiezers, kijken of de kiezer voorkomt in het ROS (register ongeldige stempassen), het uitreiken van stembiljetten en het toezicht houden op de stembus. Om de efficiëntie en nauwkeurigheid van het stemproces te waarborgen, kunnen er extra plaatsvervangende leden worden aangesteld. Deze plaatsvervangende leden kunnen verschillende rollen vervullen, zoals het assisteren bij het tellen van de stemmen, het vervangen van afwezige leden, en het bieden van extra ondersteuning tijdens drukke periodes.

Er is geen maximum aantal voor het aantal plaatsvervangende leden dat kan worden benoemd, wat flexibiliteit biedt om in te spelen op de specifieke behoeften van het stembureau.

1.2.2

Gemeente Krimpenerwaard

De gemeente Krimpenerwaard heeft er bij de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen voor gekozen om per stembureau en per shift vier stembureauleden aanwezig te laten zijn. Hoewel de Kieswet aangeeft dat er minimaal drie leden aanwezig moeten zijn, is uit de interne evaluatie van de Provinciale Staten verkiezingen naar voren gekomen dat dit veel druk geeft op de aanwezige leden, omdat er bijvoorbeeld geen ruimte is voor een korte (sanitaire) pauze. Op de stembureaus betekende dit veelal dat er drie leden bezig waren met het stemproces: een eerste lid controleert de stempas en het identificatiebewijs van de stemmer, een tweede lid controleert de mogelijke aanwezigheid van de stempas in het ROS en een derde lid geeft het stembiljet uit en houd de stemhokjes in de gaten. Het vierde lid heeft dan de gelegenheid een korte pauze te nemen of ‘achter de schermen’ wat zaken te regelen. Uit de achteraf gehouden evaluatie onder de stembureauleden blijkt dat het werken met vier stembureauleden als (zeer) positief is ervaren: 87% van de respondenten gaf aan tevreden te zijn met 4 stembureauleden. 18 leden (12%) gaf aan dat het met drie leden ook prima geweest zou zijn, terwijl 2 leden (1%) aangaf liever een vijfde lid te verwelkomen.

Buiten het aantal leden op de stembureaus, is het ook essentieel dat de organisatie achter de schermen goed bereikbaar is om problemen op de verkiezingsdag te verhelpen en eventuele vragen vanuit de stembureaus te beantwoorden. Daarom is bij de reeds benoemde evaluatie ook aan de stembureauleden gevraagd hoe zij de bereikbaarheid van de organisatie hebben ervaren. Het overgrote deel (72%) gaf aan dat de medewerkers van de organisatie goed bereikbaar waren. De overige respondenten gaven aan dat contact met de organisatie niet nodig is gebleken. Zoals in paragraaf 1.1 reeds is beschreven, is er geen evaluatie gehouden onder de inwoners van de gemeente Krimpenerwaard.

13

1.2.3

Conclusies

Met betrekking tot de doeltreffendheid van het verloop van de verkiezingsdag, kunnen de volgende conclusies getrokken worden: • • •

Per stembureau waren tijdens de Tweede Kamerverkiezingen vier stembureauleden aanwezig in de gemeente Krimpenerwaard, waar er volgens de Kieswet minimaal drie leden aanwezig moeten zijn. De stembureauleden hebben het werken met vier stembureauleden overwegend (87%) als positief ervaren De organisatie van de verkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard is gedurende de dag goed bereikbaar gebleken voor de stembureauleden. De respondenten gaven aan dat de organisatie goed bereikbaar was (72%) of dat contact met de organisatie niet nodig is gebleken (28%).

1.2.4

Aanbevelingen

Naar aanleiding van het onderzoek worden de volgende aanbevelingen gedaan: • •

Blijf waar mogelijk vasthouden aan de vier stembureauleden per stembureau. Dit is immers overwegend als positief ervaren. Houd na de volgende verkiezingen, indien mogelijk, een evaluatie onder de inwoners/kiezers. Wellicht zijn er zaken waar zij tegenaan lopen m.b.t. de verkiezingsdag die nu nog niet inzichtelijk zijn. Hiervoor kan mogelijk het inwonerspanel voor gebruikt worden.

14

1.3 Na het sluiten van de stembus 1.3.1 Inhoudelijke verkenning Op 1 januari 2023 is een nieuwe wet aangenomen, genaamd “Nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen”, ter voorbereiding op de Tweede Kamerverkiezingen van 2023. Deze wet bepaalt hoe de verkiezingsuitslagen worden vastgesteld. Gemeenten krijgen de keuze tussen twee tellingsopties: centraal of decentraal. Hierdoor kunnen fouten in de tellingen gemakkelijker en transparanter worden gecorrigeerd. Daarnaast is in deze nieuwe procedure opgenomen dat verkiezingskandidaten niet langer lid kunnen zijn van een stembureau voor dezelfde verkiezingen. Over centrale of decentrale telling beslist de gemeenteraad, die de keuze voor een centrale stemopneming uiterlijk op de dag van de kandidaatstelling bekend moet maken. In haar advies voor de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen heeft de Kiesraad de keuze voor de Centrale Kiesraad aanbevolen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen was er opnieuw een hoge opkomst, wat leidt tot grote aantallen te tellen stembiljetten. Dit advies had ook voor de Tweede Kamerverkiezingen overgenomen kunnen worden om de efficiëntie en nauwkeurigheid van de telling te waarborgen, gezien de grote hoeveelheid stembiljetten die verwerkt moesten worden. Een centrale stemopneming verlicht de werkzaamheden op het stembureau, omdat het stembureau alleen op lijstniveau telt.

In maart 2023 bleek dat een decentrale stemopneming kan leiden tot veel hertellingen door het gemeentelijk stembureau (GSB). In tegenstelling tot een centrale stemopneming is het vooraf onduidelijk hoeveel stembureaus geheel of gedeeltelijk moeten worden herteld. Dit leidde tijdens de GSB-zitting tot te weinig tellers, te kleine tellocaties en een grote regeldruk op de verkiezingsorganisatie op de dag na de stemming. Deze problemen kunnen worden ondervangen door te kiezen voor centrale stemopneming, omdat het aantal te tellen stembureaus dan vooraf bekend is. Bron: Handreiking Gemeentelijk Stembureau 2023 https://www.kiesraad.nl/ 1.3.2 Gemeente Krimpenerwaard Voor de organisatie van de verkiezingen in de gemeente Krimpenerwaard is een speciaal team beschikbaar gesteld dat aangestuurd wordt vanuit het Team Publiekszaken. Dit team is binnen de organisatie belast met het aanwijzen, inrichten en uitrusten van de stembureaus, het verzenden van de stempassen en verspreiden van communicatie rondom de verkiezingen, de bemensing en training van leden van de stembureaus en de telling en publicatie van de stemmen. Hierbij wordt een deel van de werkzaamheden in eigen beheer uitgevoerd en een deel van de werkzaamheden uitbesteed. De gemeente Krimpenerwaard heeft altijd een decentrale stemopening gehad, waarbij de stemmen op de dag van de stemming per lijst en per kandidaat worden geteld.

Team Publiekszaken heeft aangegeven dat de keuze voor een decentrale stemopening is gemaakt omdat het moeilijk is om de volgende dag een nieuwe groep tellers te vinden. Dit zorgt ervoor dat de medewerkers van Team Publiekszaken niet nog een extra dag hoeven te organiseren, wat hen veel energie bespaart. De mensen die al op het stembureau aanwezig zijn, zijn voorbereid op een lange dag en houden er rekening mee dat het tellen tot laat kan duren. Bovendien worden er op de dag van de stemming extra tellers ingezet om het proces efficiënter te laten verlopen en de werkdruk te verlichten. Deze aanpak helpt om de stemopneming soepel en effectief te laten verlopen, ondanks de uitdagingen die gepaard gaan met het vinden van voldoende tellers. De gemeente Krimpenerwaard maakt bij het tellen van de stemmen gebruik van de VOX Telmethode (voorheen CRAFT Telmethode). Deze gestandaardiseerde werkwijze kenmerkt zich door een stapsgewijze aanpak met duidelijk vastgelegde rollen. Diverse hulpmiddelen, waaronder een speciaal telformulier, zijn beschikbaar om de resultaten te registreren en te controleren. Door de stappen van de VOX Telmethode consequent te volgen, is er snel een betrouwbaar proces-verbaal beschikbaar. De VOX Telmethode is toepasbaar bij zowel decentrale (DSO) als centrale stemopneming (CSO). In Figuur 1 (onderstaand) worden de 7 stappen van de VOX Telmethode weergegeven.

15

Figuur 1 VOX (CRAFT) Telmethode

De telmethode is tijdens de coronapandemie ingesteld om de vereiste sociale afstand tussen de tafels te bewaren. Dit bleek een effectieve manier om de veiligheid van de tellers te waarborgen. De gestructureerde aanpak van de VOX-telmethode leidt tot minder fouten tijdens het tellen van de stemmen, wat de nauwkeurigheid en betrouwbaarheid van het proces verhoogt. De organisatie heeft opgemerkt dat de mensen die de VOX-telmethode gebruiken, er zeer enthousiast over zijn. Hoewel de overgang naar de VOX-telmethode aanvankelijk moeilijk was voor degenen die gewend waren aan de oude telmethode, hebben de meeste tellers zich inmiddels aangepast en waarderen ze de voordelen van de nieuwe methode. De verbeterde structuur en duidelijkheid van de VOX-methode hebben bijgedragen aan een efficiënter en foutloos telproces, wat uiteindelijk de algehele kwaliteit van de stemopneming ten goede komt.

Ervaring telproces 100,00%

89%

90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00%

2%

3%

Negatief

Niet beantwoord

6%

0,00% Neutraal

Positief

Uit de evaluatie van stembureauleden over de Tweede Kamerverkiezingen is ook te zien dat de VOXtelmethode positief wordt ervaren (89%).

16

1.3.3 Conclusies Met betrekking tot de doeltreffendheid na het sluiten van de stembus kunnen de volgende conclusies worden getrokken: • De Kiesraad heeft in haar advies voor de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen aanbevolen om de centrale telmethode te kiezen, wat ook bij de Tweede Kamerverkiezingen, gezien de hoge opkomst en de grote aantallen te tellen stembiljetten, de efficiëntie en nauwkeurigheid van de telling had kunnen waarborgen; • De gemeente Krimpenerwaard heeft altijd een decentrale stemopneming gehad, waarbij de stemmen op de dag van de stemming per lijst en per kandidaat worden geteld. Dit omdat het moeilijk is om de volgende dag een nieuwe groep tellers te vinden, wat ervoor zorgt dat de medewerkers van Team Publiekszaken niet nog een extra dag hoeven te organiseren wat hen veel energie bespaart; • De gemeente Krimpenerwaard maakt bij het tellen van de stemmen gebruik van de VOXtelmethode, een gestandaardiseerde werkwijze met een stapsgewijze aanpak, wat leidt tot een snel beschikbaar en betrouwbaar proces-verbaal en minder fouten tijdens het tellen van de stemmen; • Uit de evaluatie van stembureauleden over de Tweede Kamerverkiezingen is ook te zien dat de VOX-telmethode positief wordt ervaren.

17

Hoofdstuk 2: Doelmatigheid 2.1 Inhoudelijke verkenning Voor de diverse reguliere verkiezingen worden gemeenten via het Gemeentefonds gefinancierd door de Rijksoverheid. Hierbij wordt door de Rijksoverheid uitgegaan van de standaard periodiek tussen de verschillende verkiezingen. De verkiezingen van november 2023 waren echter vervroegde verkiezingen waarvoor geen separate financiering beschikbaar is gesteld. Dit vanuit de redenatie dat vervroegde verkiezingen geen extra, maar eerdere verkiezingen zijn. Hierop is onder meer door de gemeente Zandvoort geageerd door een factuur aan de Rijksoverheid te versturen voor de organisatiekosten van de vervroegde verkiezingen, maar ook door de VNG is naar aanleiding van de actie van Zandvoort een brief uitgegaan. In dit schrijven (zie bijlage 4) wordt niet alleen ingegaan op het ontbreken van specifieke financiering voor deze vervroegde verkiezingen, maar ook op het feit dat de gehele onderbouwing voor de financiering aan herziening toe is. Niet alleen is de grondslag voor de hoogte van de compensatie verouderd, maar ook is historisch gezien wel duidelijk dat met name de Tweede Kamerverkiezingen zich over het algemeen niet laten binden aan de reguliere periodiek van 4 jaar. Hierdoor is over het algemeen sprake van een onderfinanciering aan gemeenten ten opzichte van het aantal te organiseren verkiezingen.

Mede gezien bovenstaande heeft de VNG onderzoeksbureau AEF onderzoek laten doen naar de kosten van de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 door middel van enquêtes bij diverse gemeenten. Dit heeft geleid tot het rapport Kosten voor Kiezen. Hieruit kwam naar voren dat de organisatiekosten voor verkiezingen voor gemeenten met 59% zijn gestegen sinds 2012, waarbij het percentage zelfs nog gecorrigeerd is voor inflatie. De gemeente Krimpenerwaard heeft niet deelgenomen aan het betreffende onderzoek, maar de resultaten van de deelnemende gemeenten (52 in totaal) zijn in het kader van dit onderzoeksrapport wel vergeleken met de door de gemeente Krimpenerwaard gemaakte kosten. De uitkomsten van deze vergelijking zijn verder uitgewerkt in paragraaf 2.3. In paragraaf 2.2. wordt verder ingegaan op de gerealiseerde kosten in vergelijking met de begroting en de ontvangen financiering vanuit het rijk.

2.2 Werkelijkheid versus begroting Zoals in de inhoudelijke verkenning toegelicht worden gemeenten via het Gemeentefonds gefinancierd voor de organisatie van de verschillende verkiezingen die periodiek plaats vinden. Helaas is het niet mogelijk om te bepalen hoe hoog de exacte bijdrage is die de gemeente Krimpenerwaard ontvangt om de kosten van verkiezingen te dekken. Deze bijdrage is onderdeel van het totaalbedrag welke de gemeente Krimpenerwaard ontvangt vanuit het Rijk, maar het precieze bedrag dat bedoeld is voor verkiezingen is niet gespecificeerd. Wel wordt bij het bepalen van de begroting door de gemeente Krimpenerwaard een apart bedrag geraamd ter dekking van de betreffende kosten. Hiervoor wordt een aparte zogenoemde kostenplaats gebruikt: “602025 – Verkiezingen”. Het bedrag dat op deze kostenplaats wordt geraamd, valt onder te verdelen in verschillende kostensoorten zoals zaalhuur, druk- en bindwerk, consumptiekosten en vergoedingen voor stembureauleden en tellers. Het totaalbedrag dat op de kostenplaats Verkiezingen is opgenomen voor het jaar 2023, is € 442.663,-. Bij de initiële begroting was dit bedrag lager, het is echter bij zowel de eerste (+ € 76.000,- vanwege een gewijzigde werkwijze bij het Rijk) als de tweede (+ € 179.000,- vanwege de tussentijdse Tweede Kamerverkiezingen) tussentijdse rapportage naar boven bijgesteld.

18

Figuur 2: Gerealiseerde kosten vs. begroting 2023 (x 1.000 €)

De totale gerealiseerde kosten in 2023 bedragen € 479.691,- en zijn daarmee dus ruim € 37.000,- (of 8%) hoger dan de begroting. In bovenstaande grafiek wordt weergegeven welke specifieke posten de hogere jaarlasten verklaren. Hierbij moet wel worden aangetekend dat de genoemde bedragen de totaalbedragen voor 2023 betreffen, en daarmee dus de kosten voor zowel de voortijdse Tweede Kamerverkiezingen als de Provinciale Staten en Waterschapsverkiezingen bevatten.

Verdeling gerealiseerde kosten Verkiezingen 2023

€100.452 €204.501 €174.738

Provinciale Staten en Waterschappen

Tweede Kamer

Vast/algemeen

Figuur 3: Verdeling gerealiseerde kosten Verkiezingen 2023

Wanneer de totale lasten in 2023 worden verdeeld over de beide verkiezingen, blijkt dat de kosten die direct aan de Tweede Kamerverkiezingen zijn toe te rekenen, € 174.738,- bedragen (zie figuur 3). Dit bedrag ligt ongeveer in lijn met het bedrag ad € 179.000,- welke bij de tweede tussentijdse rapportage is bijgeraamd vanwege de Tweede Kamerverkiezingen. Naast de direct toerekenbare kosten zijn er nog vaste kosten (ad € 100.452) welke niet direct toe te rekenen zijn aan de verschillende verkiezingen, en onafhankelijk zijn van het aantal verkiezingen. Het betreft o.a. kosten voor ICT middelen en opslag van inventaris.

19

2.3 Kosten in de Gemeente Krimpenerwaard versus andere gemeenten In paragraaf 2.1 is reeds verwezen naar het door onderzoeksbureau AEF verrichtte onderzoek naar de kosten van de Tweede Kamerverkiezingen en het rapport dat hieruit voortgekomen is. In onderstaande grafiek is te zien hoe de kosten in onze gemeente zich verhouden tot de rest van Nederland:

Kosten per kiesgerechtigde Krimpenerwaard

€6,33

Totaal deelnemers

€7,03

G4

€9,37

Groot (≥100.000 inw.)

€6,69

Middelgroot (50.000-99.999 inw.)

€6,72

Klein (<50.000 inw.)

€6,66 €-

€1,00 €2,00 €3,00 €4,00 €5,00 €6,00 €7,00 €8,00 €9,00 €10,00

Figuur 4 Kosten per kiesgerechtigde

De totale kosten van de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen kwamen voor de gemeente Krimpenerwaard uit op € 275.191,- (de som van de direct toerekenbare kosten en de vaste kosten, zie paragraaf 2.2). Dit betekent dat de kosten per kiesgerechtigde € 6,33 bedroegen. Dat is € 0,70 minder dan het bedrag dat de deelnemende gemeenten gemiddeld uitgaven aan dezelfde verkiezingen. In vergelijking met andere middelgrote gemeenten (50.000 tot 99.999 inwoners) scoort de gemeente Krimpenerwaard ook goed. Andere middelgrote gemeenten gaven gemiddeld € 6,72 per kiesgerechtigde uit. De kosten in de gemeente Krimpenerwaard waren dus € 0,39 of 6% lager dan bij gemeenten van vergelijkbare inwonergrootte. In onderstaande grafiek is weergegeven hoe de verschillende onderdelen van de organisatiekosten zich verhouden tot andere middelgrote gemeenten. •

• •

• •

•

De kosten voor de organisatie van de stembureaus (o.a. huur van locaties, inventaris, vervoer van middelen van en naar de locaties en de kosten voor kantoorartikelen) zijn € 0,23 hoger dan bij vergelijkbare gemeenten. Dit komt m.n. door hogere vervoerskosten (+ € 0,53 per kiesgerechtigde). De gemeente Krimpenerwaard maakt gebruik van een lokaal verhuisbedrijf dat zorgt voor het inrichten van de locaties en het vervoer van middelen van en naar de stembureaus. Dit zorgt voor hogere kosten op dit onderdeel, maar neemt wel veel (regel)werk uit handen. De kosten voor de tellocaties zijn bij de gemeente Krimpenerwaard juist € 0,16 lager dan bij vergelijkbare gemeenten. Het tellen gebeurt grotendeels in de stembureaus zelf, en eventuele natellingen vinden plaats in het gemeentekantoor in Lekkerkerk. De kosten hiervoor zijn dus nihil. Het grootste verschil met betrekking tot de uitgaven in vergelijking met andere middelgrote gemeenten is te vinden bij de kosten voor stembureauleden, deze zijn € 0,58 lager (€ 1,38 bij gemeente Krimpenerwaard versus € 1,96 bij middelgrote gemeenten). Onder deze kosten vallen de vergoedingen voor vrijwilligers en eigen personeel (dat helpt op de stembureaus), bedankjes, de werving en opleiding van stembureauleden en de catering gedurende de dag.

De kosten voor drukwerk en portokosten (€ 1,09 per stemgerechtigde) zijn vergelijkbaar met de kosten bij middelgrote gemeenten. De communicatiekosten liggen met € 0,29 versus € 0,13 bij middelgrote gemeenten (vooral procentueel) fors hoger. Dit wordt veroorzaakt doordat de gemeente Krimpenerwaard gebruik maakt van zogenoemde Trotters (moderne verkiezingsborden). De kosten van deze trotters liggen hoger dan die van klassieke verkiezingsborden, maar er zijn veel voordelen verbonden aan het gebruik ervan. Om de verkiezingen in goede banen te leiden zijn verschillende ICT-applicaties nodig. De kosten

20

• •

hiervoor bedragen € 0,26 per stemgerechtigde. Dit is € 0,07 lager dan bij andere middelgrote gemeenten. Opslagkosten bedragen € 0,22 per stemgerechtigde. Dat is € 0,16 meer dan bij vergelijkbare gemeenten. Het betreft in dit geval opslagkosten voor de inventaris van de stembureaus. De kosten voor de organisatie van de verkiezingen bedragen € 2,10 per stemgerechtigde, € 0,16 minder dan bij andere gemeenten. Deze kosten betreffen de toerekening van de personeelslasten van collega’s die de projectleiding rondom de verkiezingen verzorgen.

Bij een aantal van bovenstaande posten moet aangetekend worden dat deze ‘vast’ zijn en dus niet direct te koppelen zijn aan de Tweede Kamerverkiezingen. Het betreft de kosten voor ICT en voor opslag van de inventaris. Voor deze posten is in de berekening van de kosten per kiesgerechtigde uitgegaan van de totale kosten in 2023. Deze kosten zouden echter gelijk zijn wanneer er geen verkiezingen geweest zouden zijn, óf, in het geval van 2023, wanneer er in een jaar meerdere verkiezingen worden gehouden. Wanneer we deze kosten in 2023 zouden toerekenen aan de twee gehouden verkiezingen, zouden de kosten per stemgerechtigde bij de Tweede Kamerverkiezingen dus lager uitvallen. Ook voor de organisatiekosten geldt dat in de berekening is uitgegaan van de totale kosten in 2023. Meer details rondom de kosten per kiesgerechtigde bij de gemeente Krimpenerwaard en bij de verschillende gemeenten die deelnamen aan het onderzoek van AEF zijn te vinden in bijlage 2.

Kosten per kiesgerechtigde in vergelijking met middelgrote gemeenten

Figuur 5 Kosten per kiesgerechtigde in vergelijking met middelgrote gemeenten

3.3 Conclusies Met betrekking tot de doelmatigheid van de inzet van middelen, kunnen de volgende conclusies getrokken worden: • Het is niet mogelijk het precieze bedrag te bepalen dat door het Rijk beschikbaar wordt gesteld voor de organisatie van verkiezingen. • De totale gerealiseerde kosten voor de organisatie van verkiezingen waren in 2023 ongeveer € 37.000,- (8%) hoger dan begroot. Dit bedrag heeft betrekking op de totale kosten van twee gehouden verkiezingen samen. • Het bedrag dat bij de tweede tussentijdse rapportage is toegevoegd aan de begroting vanwege de voortijdse Tweede Kamerverkiezingen (€ 179.000,-) is voldoende gebleken om de direct toerekenbare kosten van deze verkiezingen (€ 174.738,-) te dekken. • De gerealiseerde kosten per kiesgerechtigde inwoner van de gemeente Krimpenerwaard (€ 6,33) liggen lager dan bij de gemiddelde gemeente (€ 7,03) en de gemiddelde middelgrote gemeente (€ 6,72).

21

Bijlage 1: Managementreactie De verantwoordelijke teammanager (Team Publiekszaken) heeft kennis genomen van bovenstaande aanbevelingen. Haar reactie luidt als volgt: “Ik heb het onderzoeksrapport gelezen en kan me goed vinden in de uitkomsten ervan. Vooral ook omdat de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar ‘extra’ verkiezingen waren, is het goed om te zien dat we deze doeltreffend en doelmatig hebben kunnen organiseren. De aanbevelingen in het rapport zijn herkenbaar en zullen ook worden overgenomen. Het is goed een evaluatie te houden onder de kiezers, maar zullen ons hierbij niet enkel op de toegankelijkheid richten, maar deze evaluatie ook breder trekken. De aanbeveling m.b.t. het aanbevolen aantal stembureauleden is ook herkenbaar. Deze aanbeveling wordt ook overgenomen, waarbij we wél per verkiezing en stembureau zullen beoordelen wat er nodig is. Bij hele kleine stembureaus zoals in Vlist, of bij de Europees Parlementsverkiezingen, is het gezien de lagere opkomst niet altijd nodig vier stembureauleden in te zetten. Verder is in het rapport te lezen dat de communicatiekosten in de gemeente Krimpenerwaard hoger uitvallen dan bij vergelijkbare gemeenten, als gevolg van het gebruik van de trotters.

Hoewel de totale kosten lager uitvallen dan bij andere middelgrote gemeenten, willen wij toch gaan evalueren of het gebruik van verkiezingsborden nog bij alle verkiezingen nodig is. Tenslotte is het goed te benadrukken dat wij voor alle verkiezingen altijd proberen om de (geografische) verdeling en faciliteiten van de stembureaus zo optimaal mogelijk in te delen. In dat kader is het ook goed te vermelden dat wij er naar streven bij de volgende verkiezingen een stembureau te hebben in Schoonhoven Oost. Door een gebrek aan geschikte ruimtes is dat tot op heden helaas nog niet gelukt.”

22

Bijlage 2: Details kosten per kiesgerechtigde Klein: <50.000 inwoners Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Stembureaus Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Coördinatielocatie Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Inventaris stembureaus (*) Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Kantoorartikelen Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Schoonmaak Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Vervoer Realisatie stembureaus Realisatie stembureaus: Toegankelijkheid Totaal Realisatie stembureaus Centrale tellingslocatie Centrale tellingslocatie: Tellingslocatie Centrale tellingslocatie Centrale tellingslocatie: Beveiliging en handhaving Totaal Centrale tellingslocatie Stembureauleden Stembureauleden: Vergoeding vrijwilligers Stembureauleden Stembureauleden: Inzet eigen personeel als stembureaulid Stembureauleden Stembureauleden: Bedankjes Stembureauleden Stembureauleden: Catering Stembureauleden Stembureauleden: Instructie en opleiding stembureauleden Stembureauleden Stembureauleden: Werving stembureauleden Totaal Stembureauleden Drukwerk en portokosten Drukwerk & porto: Drukwerk Drukwerk en portokosten Drukwerk & porto: Portokosten Totaal Drukwerk en portokosten Communicatie Communicatie: Communicatie Totaal Communicatie ICT ICT: ICT-systemen (*) ICT ICT: Hardware Totaal ICT Opslag Opslag en vernietiging: Opslag stembescheiden Opslag

Opslag en vernietiging: Opslag materiaal (*) Opslag Opslag en vernietiging: Vernietiging stembescheiden Totaal Opslag Organisatie Organisatie verkiezingen: Organisatie verkiezingen (*) Totaal Organisatie Eindtotaal

Middelgroot: Groot: 100.000+ G4: Amsterdam, Totaal Krimpenerwaard 50.000-100.000 inwoners Rotterdam, Den deelnemende inwoners Haag en Utrecht gemeenten 0,23 0,20 0,52 1,51 0,45 0,27 0,01 0,01 0,01 0,08 0,02 0,21 0,36 0,31 0,14 0,26 0,06 0,03 0,03 0,02 0,02 0,03 0,08 0,04 0,05 0,21 0,14 0,09 0,58 0,06 0,11 0,07 0,17 0,09 0,00 0,58 0,76 1,14 2,06 0,94 0,99 0,02 0,14 0,09 0,45 0,11 0,01 0,02 0,01 0,02 0,02 0,03 0,16 0,10 0,47 0,13 0,88 1,10 1,33 1,14 1,07 0,73 0,81 0,52 0,06 0,35 0,50 0,25 0,02 0,05 0,03 0,08 0,04 0,19 0,15 0,09 0,19 0,16 0,29 0,21 0,14 0,06 0,12 0,15 0,11 0,01 0,04 0,01 2,12 1,96 1,57 1,92 1,93 1,38 0,67 0,58 0,55 0,65 0,62 0,60 0,44 0,48 0,47 0,45 0,46 0,49 1,11 1,06 1,02 1,10 1,08 1,09 0,14 0,13 0,16 0,44 0,18 0,29 0,14 0,13 0,16 0,44 0,18 0,29 0,34 0,25 0,27 0,76 0,36 0,26 0,03 0,08 0,06 0,08 0,05 0,37 0,33 0,33 0,84 0,41 0,26 0,01 0,01 0,03 0,05 0,02 0,01 0,03 0,07 0,18 0,05 0,22 0,03 0,02 0,01 0,05 0,03 0,05 0,06 0,11 0,28 0,10 0,22 2,26 2,26 2,26 2,26 2,26 2,10 2,26 2,26 2,26 2,26 2,26 2,10 6,66 6,72 6,69 9,37 7,03 6,33

Bijlage 3: Actieplan toegankelijk stemmen

Bijlage 4: Schrijven Gemeente Zandvoort

25