1.10 RIB Definitief besluit aanwijzing Wal 9 Schoonhoven als gemeentelijk monument

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

4 februari 2025 Definitief besluit aanwijzing Wal 9 te Schoonhoven als gemeentelijk monument

Beste meneer, mevrouw, Cultuurhistorische waarden zijn onderdeel van onze leefomgeving en ze bepalen de identiteit van een gebied. Ze zorgen ervoor dat bewoners en bezoekers zich kunnen identificeren met een stad, dorp of streek, ze dragen bij aan een aantrekkelijk woon-, leef- en werkklimaat en ze bieden aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Behoud en ontwikkeling van deze waarden is daarom een belangrijk afwegingspunt bij de besluitvorming over ruimtelijke ontwikkeling en herinrichting. Volgens de Erfgoednota 2017-2022 kunnen er nieuwe gemeentelijk monumenten worden aangewezen indien deze voldoen aan de kaders zoals gesteld in het handboek ‘omgang met cultureel erfgoed in de Krimpenerwaard.’ Aanwijzing Wal 9 in Schoonhoven op verzoek van eigenaren Het pand Wal 9 in Schoonhoven is niet uitgenodigd, maar de eigenaren hebben zelf schriftelijk een verzoek tot aanwijzing ingediend. Bij de genoemde inventarisatie bleek het pand aanvankelijk niet als zeer hoog gecategoriseerd. Tijdens nadere gesprekken en locatiebezoek bleek dit wel het geval te zijn. In opdracht van de gemeente heeft Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies een redengevende beschrijving van het pand opgesteld waarin de cultuurhistorische waarden uiteengezet zijn. Deze beschrijving maakt duidelijk dat het pand in aanmerking komt voor de status als gemeentelijk monument.

Definitief besluit tot aanwijzing als gemeentelijk monument Wij hebben op 26 november 2024 een ontwerpbesluit genomen tot aanwijzing van Wal 9 te Schoonhoven als gemeentelijk monument. Eigenaren en belanghebbenden zijn hierover schriftelijk geïnformeerd. Ook is het ontwerpbesluit gepubliceerd en zijn beperkingen doorgevoerd in het Kadaster en de WKPB. Eigenaren en belanghebbenden konden met de gemeente in gesprek en zij konden een zienswijze indienen. Op het ontwerpbesluit zijn geen zienswijzen ontvangen. Wij hebben daarom op 28 januari 2025 besloten om Wal 9 te Schoonhoven definitief aan te wijzen als gemeentelijk monument. De eigenaren en belanghebbenden worden hierover schriftelijk geïnformeerd, evenals over de mogelijkheid tot het indienen van beroep bij de bestuursrechter. Ook wordt het besluit gepubliceerd en beperkingen worden doorgevoerd in het Kadaster en de WKPB. Eigenaren zullen tot slot een monumentenschildje (gevelbordje) voor hun gemeentelijk monumenten ontvangen. Als bijlage bij deze raadsinformatiebrief treft u de bijbehorende redengevende beschrijving van Wal 9 te Schoonhoven

Bijlage RIB: 25/01_Redengevende beschrijving Wal 9 te Schoonhoven 1353000 / 1534115 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

pag. 2/2

Monumentnummer: GM 25/01

Voorgevel Wal 9, gezien richting het noordoosten

Feitelijke gegevens

Adres Kadastrale gegevens Naam object Complexonderdelen Oorspronkelijke functie Opdrachtgever Architect/aannemer Datering/bouwjaar

(Cultuur)historische achtergrond

Stedenbouwkundige, landschappelijke situatie

Wal 9, 2871 BB Schoonhoven B 2257 (SHV00-B-2257) (Wal 7 en 9 behoren tot hetzelfde perceel) Wal 9 één onderdeel (de kleine berging in de tuin maakt geen onderdeel uit van de bescherming)

Doodgraverswoning en ontvangstlokaal Gemeente Schoonhoven Died Visser (1899-1977) 1929

Wal 9 is in een relatief sober expressionisme uitgevoerd, passend bij de functie van doodgraverswoning. Dat het pand zowel een semiopenbare functie (ontvangstlokaal) herbergde als een woonfunctie, is nog altijd afleesbaar aan het exterieur. Beide gebouwdelen beschikken over een toegangspartij, maar de deur naar de woning is iets smaller en erboven is geen fronton maar een plat dakje te zien. Tot waar het semi-openbare gedeelte precies strekt en waar de woning ‘begint’ is echter noch aan de voor- noch aan de achtergevel af te lezen. Het voormalige ontvangstlokaal is breder dan dat de wit gepleisterde gevelafwerking doet vermoeden. Van binnen is de afleesbaarheid van de twee functies deels verdwenen: het ontvangstlokaal is met de woning verbonden via een deur en dient als garage en berging. Details zoals raamomlijstingen zijn in de berging hetzelfde als in de woning. Dit zal oorspronkelijk niet het geval geweest zijn. Stedenbouwkundige kwaliteit Schoonhoven kent een middeleeuws centrum met aaneengesloten bebouwing langs grachten en straten waarin nog altijd de oorspronkelijke ontginningsstructuur te herkennen is: smalle stroken in RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 1 van 11

noord-zuid richting. Vanaf eind 16e eeuw werd begonnen met het aanleggen van een stadswal en bastions ter verdediging van de stad tijdens De Opstand. In 1816 verloor Schoonhoven haar functie als vestingstad vanwege de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Langzaamaan werden de bolwerken geëgaliseerd en een deel van de omwalling werd ontmanteld. Vanaf 1880 werden de westelijke en noordelijke vestinggracht gedempt en verrezen er gebouwen met een algemeen nut, zoals de gasfabriek en watertoren, maar ook woningen. Op de plaats van de noordoostelijke bolwerken kwam een openbaar park, het Springer park. Het bolwerk waar Wal 9 aan grenst, Orangebolwerk geheten, werd geëgaliseerd en in 1829 werd hier de Algemene Begraafplaats aangelegd. Ruimtelijke opbouw perceel Wal 9 ligt in het beschermd stadsgezicht van Schoonhoven, op de voormalige zuidelijke stadswal tussen de Lek en het middeleeuwse stadshart in. Door de hogere ligging is deze plek nog altijd goed herkenbaar als wal. Doordat het Orangebolwerk waar de Wal tegenaan ligt na 1813 werd ingericht als begraafplaats ligt Wal 9 nog altijd in een vrij onbebouwde en groene omgeving. Ten westen van Wal 9 ligt de lager gelegen Scheepmakershaven. Recent zijn hier vijf vierlaagse woontorens gebouwd.

De noordelijke gevel van Wal 9 grenst aan een kleine tuin met losstaande berging (recente bouwdatum), afgesloten van de begraafplaats met een schutting. Aan de zijde van de straat staat de schutting op een gemetselde borstwering uit 1929 die evenwijdig loopt aan de straat tot ruim 4 meter uit de gevel. Daar maakt de borstwering een knik de tuin in om na ca. 2,5 m te eindigen. De enige direct nabije bebouwing is de neo-classicistische, 19e-eeuwse toegangspartij van de begraafplaats (rijksmonument 33540) bestaande uit een hardstenen poort met aan weerszijden twee symmetrisch uitgevoerde, wit gepleisterde paviljoens. Het onderhavige pand is in 1929 tegen en over het noordelijke paviljoen van het poortgebouw heen gebouwd. Het is er fysiek en constructief mee verbonden. De bouwmuren en dus ook de voorgevel van dit paviljoen zijn blijven staan, inclusief fronton, zodat de symmetrie met het andere paviljoen vanaf de straat zichtbaar bleef. Er is een nieuw volume op rechthoekige plattegrond tegenaan gebouwd en samen onder één kap gevoegd, waarvan de nok evenwijdig aan de straat loopt in plaats van haaks daarop, zoals dat van het zuidelijke paviljoen. Hierdoor vormt Wal 9 samen met de toegangspartij een kort stukje aaneengesloten straatwand aan dit verder onbebouwde deel van de Wal.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 2 van 11

Zijgevel en poort, gezien vanaf de begraafplaats, richting het westen)

Achtergevel, gezien richting het zuidwesten (de berging rechts valt niet onder de bescherming)

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 3 van 11

Zijgevel, gezien richting het zuiden

Aan de achtergevel is het paviljoen gedeelte ook wit gepleisterd en aan de zuidelijke zijgevel is de grens tussen 19e-eeuws paviljoen (begane grond) en latere aan- en opbouw (verdieping) geaccentueerd met een rollaag in gele baksteen.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 4 van 11

Bouw- en architectuurhistorische beschrijving

Exterieur Wal 9 is een woning van één bouwlaag onder een zadeldak van blauwe verbeterde golfpannen op een grotendeels rechthoekige plattegrond met de nok evenwijdig aan de straat. De voorgevel grenst direct aan de straat. Het rechter deel wordt hoofdzakelijk gevormd door het in het gebouw opgenomen wit gepleisterde paviljoen van de 19e-eeuwse toegangspartij naar de begraafplaats. De topgevel van dit paviljoen springt hier iets naar voren en is afgedekt met zink. Het linker en noordelijke deel van het pand, dat ongeveer tweederde beslaat, is opgetrokken uit schoon metselwerk en heeft expressionistische kenmerken, passend bij de stijl van de architect Died Visser (18991977) die dit gebouw in 1929 ontwierp. Ten eerste gebruikte hij verschillende kleuren baksteen: voor de plint (trasraam) en de rollaag daarboven roodbruine bakstenen (hardgrauw) en daarboven geel waalformaat in Vlaams verband. Deze combinatie is ook bij diverse andere gebouwen van zijn ontwerp in Schoonhoven te zien. Verder liet hij de achtergevel voor een deel twee meter naar voren uitspringen, waardoor er plasticiteit in het bouwvolume ontstond. Ook de schoorsteen buiten het gevelvlak, tegen de noordwestelijke hoek, draagt bij aan die speelsheid én bespaart ruimte in het interieur.

Waar de voorgevel een vrijwel symmetrische indeling kent, zijn de noordelijke zijgevel en de achtergevel juist asymmetrisch ingedeeld. Verder heeft Died Visser diverse horizontale accenten toegepast, zoals het platte dak met overstek van de dakkapel en het platte dakje boven de voordeur, de gemetselde kolommen met bloembakken aan weerszijden daarvan, en de kolom met drie boven elkaar geplaatste betonnen elementen rechts in de voorgevel. Deze accentueert de grens tussen de nieuwere voorgevel en de oudere 19e-eeuwse gevel van het paviljoen. Door aan de dakvoet van het korte zinken zadeldakje van het paviljoen een bakgoot aan te brengen en deze in dezelfde horinzontale lijn door te zetten langs de dakrand van het gehele pand, reeg Died Visser het oude en het nieuwe gebouwdeel op een subtiele wijze aaneen. Dit effect wordt vergroot doordat hij ook bij het andere paviljoen, rechts van de poort (zuid), die bakgoot op dezelfde hoogte heeft laten aanbrengen. Tot slot valt de toepassing van hengsten (bakstenen die over de lengte zijn gehalveerd) als hoekoplossing op. Het Vlaams verband paste kennelijk niet goed binnen de breedte van de schoorsteen en tussen de gevelopeningen. Het is zeer waarschijnlijk de metselaar geweest die probeerde dit op te lossen door hengsten toe te passen.

Dit is echter niet symmetrisch gedaan: op diverse plaatsen eindigt het metselwerk aan de ene kant met een strek en aan de andere kant met een kop.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 5 van 11

Voorgevel met expressionistische details (rood) en toepassing hengsten (blauw) bij sommige hoeken

Interieur Het interieur is in 1997 flink gewijzigd, maar de indeling uit 1929 van twee beuken aan weerszijde van een gang die liep van voor- naar achtergevel is herkenbaar. De kelder is niet meer aanwezig. Halverwege de gang is nu een trap. Het traphek bovenaan, op de zolderverdieping, is niet oorspronkelijk maar wel in expressionistische stijl uitgevoerd. Ook is er nu een doorgang tussen het ontvangstlokaal en de woning. De banken en schoorsteen zijn uit het ontvangstlokaal verwijderd. De ruimte doet dienst als berging en garage. Tegen het gipsplaten plafond zijn in de hoeken en centraal, ter hoogte van de voormalige schoorsteen, houten platen aangebracht in geometrische vorm. In hoeverre deze hergebruikt of herplaatst zijn is niet duidelijk.

Het voormalige ontvangstlokaal gezien richting de voorgevel

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 6 van 11

Waardenstelling

Het pand, de voormalige doodgraverswoning Wal 9, is vanwege de cultuurhistorische, architectuurhistorische en ensemblewaarde van algemeen belang voor de stad Schoonhoven en gemeente Krimpenerwaard vanwege de: Cultuurhistorische waarde: • als unieke samenvoeging van een 19e-eeuws bestaand publiek gebouw (de toegangspoort met paviljoens Wal 5 en 7) met een (destijds) nieuwe dienstwoning; • vanwege de afleesbaarheid van de combinatie van de twee functies aan het exterieur, en in het interieur (de indeling op de begane grond met ontvangstlokaal en woonruimte); • vanwege de sobere uitvoering van een expressionistische stijl, passend bij de dienende functie die het had als doodgraverswoning; Stedenbouwkundige waarde: • vanwege de subtiele wijze waarop de woning met nok evenwijdig aan de straat tot een ensemble is gemaakt met de bestaande toegangspartij van de begraafplaats, waarvan de nokken van de paviljoens haaks op de straat staan; • Als onderdeel van een kort stukje straatwand aan de Wal, die aan deze zijde verder onbebouwd is tot net voorbij de Korte Dijk en Lekdijk Oost; • Als 20e-eeuwse toevoeging aan de verder groene en open inrichting op de voormalige stadswal en het daaraan gelegen bolwerk, nu begraafplaats.

Architectuurhistorische en architectonische waarde: • vanwege de subtiele wijze waarop in 1929 de nieuwe woning constructief en architectonisch tot één gebouw is samengevoegd met het bestaande 19e-eeuwse paviljoen: de combinatie van twee nokrichtingen, de gevelindeling; • vanwege de afleesbaarheid van die twee tijdlagen aan de afwerking en indeling van de gevels: wit gepleisterd is 19eeeuws en schoon metselwerk is 20e-eeuws. • vanwege de wijze waarop de aanwezigheid van twee functies (woning en ontvangstlokaal) zichtbaar is in de gevel (toegangspartijen); • als voorbeeld van een kleine woning in sobere expressionistische stijl ontworpen door de gemeentearchitect Died Visser (1899-1977); • vanwege de expressionistische details in het metselwerk en de iets uitstekende daklijsten en de bakgoten die oud en nieuw verbinden met elkaar; • vanwege de hoekoplossingen met zgn. hengsten, waarvoor zeer waarschijnlijk gekozen is door de metselaar en niet door de architect.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 7 van 11

Waarde vanwege de Gaafheid: • vanwege de gaaf bewaarde hoofdvorm en constructie • vanwege de gaaf bewaarde gevels • vanwege enkele nog gaaf bewaarde ramen en deur (ontvangstlokaal) • vanwege de gaaf bewaarde hoofdstructuur in het interieur: ontvangstlokaal en woning Zeldzaamheidwaarde: • vanwege de voor Schoonhoven, maar ook voor Nederland unieke wijze waarop in 1929 een dienstwoning in sober expressionistische stijl is samengevoegd met een 19eeeuws neoclassicistisch paviljoen. Identiteit Krimpenerwaard

Wal 9 als combinatie van dienstwoning met ontvangstlokaal van de Algemene Begraafplaats draagt bij aan de ruimtelijke identiteit van de gemeente Krimpenerwaard vanwege: • De sobere uitvoering van de expressionistische baksteenarchitectuur van de Schoonhovense architect Died Visser. • Het ensemble van Wal 9 en 7 en de toegangspartij van de begraafplaats van Schoonhoven.

Bescherming

De volgende onderdelen vallen onder de bescherming: Exterieur, gemetselde borstwering in de tuin, bouwkundige structuur, constructie en eventuele waardevolle interieuronderdelen (met uitzondering van recent sanitair, keuken(s) en badkamer(s)). De losstaande berging valt niet onder de bescherming. Paviljoen Wal 7, onderdeel van hetzelfde kadastraal perceel als Wal 9, is beschermd als rijksmonument 33540, de toegangspartij van de begraafplaats.

Bronnen

Literatuur: R. Stenvert, C. Kolman, S. van Ginkel-Meester e.a., Monumenten in Nederland. Zuid-Holland, Zwolle 2004, 478-485. Catharina L. van Groningen, De Krimpenerwaard. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / Waanders Uitgevers, Zwolle 1996 (tweede druk) Driesen – van der Male, L. (Culthis), Adviesnota Cultureel Erfgoed, Gemeente Schoonhoven, 2014 Begraven en begraafplaatsen, monumenten van ons bestaan, Stichting Teleac Utrecht, 1994 Archieven en websites: Archief Midden-Holland in Gouda Beeldbank RCE Delpher.nl Erfgoedatlas RCE Het Nieuwe Instituut Wikipedia.org RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 8 van 11

Mondelinge bronnen: – De heer B. Vooijs, huidige bewoner en eigenaar van Wal 9 – de heer R. Visser, architect en kleinzoon van de architect Died Visser – Medewerkers stichting De Terebinth

www.app.pdok.nl/viewer

Ontwerp en bestaande toestand 1929 door architect Died Visser (bron: gemeente Krimpenerwaard)

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 9 van 11

Doodgraverswoning met ontvanglokaal op de Algemene Begraafplaats 1929-1930, Foto met dank aan Het Nieuwe Instituut Hier zijn de luiken en het tuinhekje nog te zien. Died Visser paste in zijn werk vaak sprekende kleuren toe. Uit deze foto blijkt dat op de ramen, luiken, deuren, tuinhek en gootlijst verschillende kleuren moeten zijn gebruikt.

Links: detail van de voorgevel, de gemetselde kolom met horizontale betonnen elementen geeft de grens tussen oud (19e eeuw) en nieuw (1929) aan. Boven: het siermetselwerk aan de achtergevel, en hengsten rechts van het raam.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 10 van 11

Links: plafondversiering in voormalig ontvangstlokaal Boven: het dak van het voormalige paviljoen is in 1929 vernieuwd en samengevoegd met het zadeldak van de woning, waarbij de kilkepers gedeeltelijk rusten op de gording van het zadeldak.

Boven: ramen uit 1929 in de achtergevel t.h.v. de woonkamer, het vooruitspringende deel van de achtergevel Links: deel van de achtergevel, met rechts de lagere bakgoot van het vooruitspringende deel van de woning.

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 11 van 11

Reikwijdte Rijksmonument Vanwege de unieke situatie dat het gemeentelijk monument over een van de paviljoens van het Rijksmonument (aanwijzing 24-6-1971) gelegen aan de Wal 5 (Schoonhoven B 2548, BAGid:0608010001235813; BAG-id: 0608100001226171) is gebouwd ter verduidelijking de reikwijdte zoals bekend bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Op onderstaand kaartje is aangegeven welke bouwdelen tot het Rijksbeschermde monument behoren'. Dit betreft dus niet alleen de poort en de beide paviljoens, maar ook de tussengelegen muren.

Boven: Reikwijdte RM:33540

Links: foto beeldbank RCE 1967

RO Wal 9, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Belle Bouwhistorie en Erfgoedadvies Pagina 12 van 12