1.10 RIB Definitief besluit aanwijzing ensemble buurtwinkels als gemeentelijk monument

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

3 december 2024 Definitief besluit aanwijzing ensemble buurtwinkels als gemeentelijk monument

Beste meneer, mevrouw, Cultuurhistorische waarden zijn onderdeel van onze leefomgeving en ze bepalen de identiteit van een gebied. Ze zorgen ervoor dat bewoners en bezoekers zich kunnen identificeren met een stad, dorp of streek, ze dragen bij aan een aantrekkelijk woon-, leef- en werkklimaat en ze bieden aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Behoud en ontwikkeling van deze waarden is daarom een belangrijk afwegingspunt bij de besluitvorming over ruimtelijke ontwikkeling en herinrichting. Volgends de Erfgoednota 2017-2022 kunnen er nieuwe gemeentelijk monumenten worden aangewezen indien deze voldoen aan de kaders zoals gesteld in het handboek ‘omgang met cultureel erfgoed in de Krimpenerwaard.’ Gemotiveerde suggestie van Historische Vereniging Schoonhoven Begin 2024 ontvingen wij een gemotiveerde suggestie van Historische Vereniging Schoonhoven voor het aanwijzen van een ensemble buurtwinkels aan de Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatse Wal 19 en 21 als gemeentelijk monument. In opdracht van ons heeft Bureau Bouwtijd een redengevende beschrijving van het ensemble opgesteld. Hieruit blijkt dat het ensemble diverse cultuurhistorische, stedenbouwkundige en architectuurhistorische waarden heeft en dat het ensemble een uniciteit en zeldzaamheid kent. Het ensemble komt daarmee in aanmerking voor de status als gemeentelijk monument.

Definitief besluit tot aanwijzing als gemeentelijk monument Wij hebben op 3 september 2024 een ontwerpbesluit genomen tot aanwijzing van het ensemble als gemeentelijk monument. Eigenaren en belanghebbenden zijn hierover schriftelijk geïnformeerd. Ook is het ontwerpbesluit gepubliceerd en zijn beperkingen doorgevoerd in het Kadaster en de WKPB. Eigenaren en belanghebbenden konden met de gemeente in gesprek en zij konden een zienswijze indienen. Tijdens deze periode heeft een informerend en adviserend gesprek met de eigenaren van de betreffende panden plaatsgevonden. Op het ontwerpbesluit zijn geen zienswijzen ontvangen. Wij hebben daarom op 26 november 2024 besloten om het ensemble van buurtwinkels definitief aan te wijzen als gemeentelijk monument. De eigenaren en belanghebbenden worden hierover schriftelijk geïnformeerd, evenals over de mogelijkheid tot het indienen van beroep bij de bestuursrechter. Ook wordt het besluit gepubliceerd en beperkingen worden doorgevoerd in het Kadaster en de WKPB. Eigenaren zullen tot slot een monumentenschildje (gevelbordje) voor hun gemeentelijk monumenten ontvangen. Als bijlage bij deze raadsinformatiebrief treft u de bijbehorende redengevende beschrijving van het ensemble buurtwinkels aan.

1282283 / 1487164 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

Bijlage RIB: 24/01_Redengevende beschrijving Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatse Wal 19 en 21 in Schoonhoven Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

pag. 2/2

Redengevende beschrijving ‐ Schoonhoven: Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatse Wal 19 en 21 Monumentnummer: 24/01(78), 24/01(76), 24/01(21), 24/01(19)

Havenstraat 76 (links) en 78 (rechts)

Feitelijke gegevens

Havenstraatsewal 21 (links) en 19

Adres

Kadastrale gegevens Naam object Complexonderdelen Oorspronkelijke functie Opdrachtgever Architect/aannemer Datering/bouwjaar (Cultuur)historische achtergrond

Havenstraat 76 en 78 Havenstraatsewal 19 en 21 Schoonhoven Sectie C: 1496 en 1491 2662 (destijds 1493) en 1490 n.v.t. Woonhuizen Woonhuizen met voormalige winkelruimte Onbekend Onbekend 1904

Kleine neringen Verspreid over de middeleeuwse stad waren vroeger veel kleine neringen te vinden. Winkeliers en ambachtslieden werkten traditioneel vanuit hun eigen woning, die niet per sé als buurtwinkel waren gebouwd. Winkelpuien In de 19e eeuw is een opkomende populariteit waarneembaar van de winkelpui als herkenbaar element voor een winkel. De bedrijfsruimtes aan de voorzijde van de woningen kregen een herkenbare pui met samenstel van vensters en winkelentree onder een doorlopende puibalk. Geplande ensembles van buurtwinkels Vanaf het begin van de 20e eeuw zijn in het westen van de oude binnenstad en in de westelijke uitbreiding daarbuiten planmatig enkele ensembles van buurtwinkels gebouwd, op stedenbouwkundig bewust gekozen hoeken. De vier buurtwinkels uit 1904 op de hoeken van de Havenstraat 76 en 78 resp. de Havenstraatsewal 21 en 19 met de Appelstraat zijn hier een bewaard gebleven voorbeeld van. Overigens was er hier vroeger ten minste nog een buurtwinkel aanwezig, namelijk op de hoek van de even zijde van de Havenstraatsewal met de Appelstraat.

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 1 van 9

Een ander ensemble van Schoonhovense buurtwinkels, gelegen op drie hoeken van de Olivier van Noortstraat en de Jacoba van Beierenstraat, in de westelijke stadsuitbreiding van de jaren ’20, is inmiddels verdwenen. Kleine middenstanders In Havenstraat 76 was halverwege de 20e eeuw een schoenmaker gevestigd (Sijnders, die het winkeltje huurde). Havenstraat 78 was in eigendom van een groenteboer (Van Engelen), Havenstraatsewal 19 van een sigaren- en sigarettenverkoper (Visser) en Havenstraatsewal 21 van een slager (Tamse). In de hoekwinkel aan de even zijde van de Havenstraatsewal was een brood- en kruidenierszaak gevestigd. In 1934 heeft het interieur van dit winkeltje nog gediend als decor voor de film ‘Het Meisje met de Blauwe Hoed’.

Links: Havenstraatsewal 19, met sigarenwinkel, ca. 1912. Rechts: Havenstraatsewal even zijde, met kruidenierswinkel (Serc.nl)

‘Still’ uit de film ‘Het Meisje met de Blauwe Hoed (1934)’, met daarop het interieur van de kruidenierswinkel aan de even zijde van de Havenstraatsewal (Eyefilm.nl) RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 2 van 9

Stedenbouwkundige, landschappelijke situatie

Ruimtelijke opbouw Schoonhoven De stad Schoonhoven is in de 13e eeuw ontstaan aan de Lek bij een dam in de Zevender. De (Oude) Haven loopt pal door het centrum van de stad in noord-zuid richting en is van oorsprong vermoedelijk een oude afwateringssloot op de Lek. Aan weerzijden van de (Oude) Haven bevinden zich de oudste delen van de stad, met belangrijke lengtestraten zoals de Koestraat en de Havenstraat, welke aangelegd zijn op het voorstedelijke verkavelingspatroon. Dwars op de belangrijke lengtestraten lopen vanuit het centrum enkele dwarsstraten naar de oost- en westzijde van de stad. Schoonhovens middeleeuwse stadsmuur en grachten werden in de 14e eeuw aangelegd. Aan de westelijke zijde eindigde de middeleeuwse stad bij de Oude Singel, die voor het overgrote deel in noord-zuid richting liep, net als de oude lengtestraten. Tussen 1582 en 1601 werden, in het kader van de Opstand, nieuwe vestingwerken aan de oostzijde van de stad gemaakt. Pas in het Rampjaar (1672) werden vestingwerken aan de noord- en westzijde gemaakt. De hierdoor aan de stad toegevoegde ruimte werd echter niet bebouwd, vanwege de ongunstige economische situatie van Schoonhoven op dat moment. Pas in de 18e eeuw herstelde de plaatselijke economie zich. In 1816 verloor Schoonhoven haar functie als vestingstad. In de jaren erna werden de bastions en omwalling grotendeels gesloopt.

Vanaf 1880 werden de westelijke en noordelijke vestinggracht gedempt. In de groene zone van de voormalige westelijke vestingwerken verrezen aan het eind van de 19e eeuw de gemeentelijke gasfabriek, de watertoren en later woningen (Olivier van Noortplein). Ruimtelijke opbouw perceel Ten westen van de Havenstraat ligt, parellel hieraan, de Havenstraatsewal. Deze straat was van origine slechts een achterpad van de Havenstraat en als pad heette het vroeger Oude Singel, naar de gracht om de middeleeuwse stadsmuur (overigens niet te verwarren met de huidige straat genaamd Oude Singel. Op enkele gebouwen na werd het pad pas in het eerste kwart van de 20e eeuw bebouwd, o.a. met twee van de vier onderhavige buurtwinkels. De nieuwe buurtwinkels uit 1904 kregen een markante ligging in de Havenstraat en Havenstraatsewal, namelijk op de plek waar deze lange, in noord-zuid richting lopende straten doorkruist worden door de Appelstraat, een smalle dwarsstraat die vanuit het oude centrum richting het westen loopt. De markante ligging van deze buurtwinkels wordt ook nog eens benadrukt door de afgeschuinde gevelhoeken met winkelentrees en door de opvallende gevelbeëindigingen met ingezwenkte lijstgevels en forse kroonlijsten.

Ook de inmiddels verdwenen kruidenierswinkel aan de even zijde van de Havenstraatsewal had een ingezwenkte lijstgevel met forse kroonlijst (overigens had ook nog het pand op de noordwestelijke hoek van de

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 3 van 9

Havenstraatsewal (even zijde) met de Appelstraat een dergelijke gevel, zie afbeelding hieronder. Of dit zesde pand ook een buurtwinkel betrof is vooralsnog niet bekend).

Foto uit ca. 1957 van de westzijde van Schoonhoven. In rood zijn de vier onderhavige buurtwinkels aangegeven (Serc.nl).

Bouw- en architectuurhistorische beschrijving

De vier voormalige woonwinkelpanden bestaan allen uit één bouwlaag met zolder onder gebroken kap, waarvan de nok telkens haaks op de voorgevel staat (diephuizen). De daken zijn bedekt met dakpannen (Havenstraat 76: mix van gesmoorde en oranje Hollandse pannen; Havenstraat 78: oranje O.V.H. pannen; Havenstraatsewal 19: gesmoorde O.V.H. pannen; Havenstraatsewal 21: gesmoorde Hollandse pannen;). Dakkapel (Havenstraat 76) en alle dakramen: nieuw. De gevels zijn opgetrokken in rode bakstenen in kruisverband. De gevels betreffen schoon metselwerk, uitgezonderd Havenstraatsewal 21. Dit pand heeft ter hoogte van de begane grond een pleisterafwerking met blokmotief. De gevels van de panden zijn voorzien van cementplinten met spiegel/- of schouderboogmotieven met rusticawerk. De vier voormalige woonwinkelpanden zijn vanwege hun bijzondere functie en markante stedenbouwkundige ligging (op de hoeken) architectonisch verbijzonderd ten opzichte van de overige huizen in de

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 4 van 9

straten. In deze panden zijn bovenin de voorgevels inzwenkingen gemaakt met daarop forse houten kroonlijsten. De inzwenkingen zelf zijn afgewerkt met cementbanden, waarvan sommige geschilderd zijn. Op de begane grond zijn de gevelhoeken afgeschuind t.b.v. de winkelentrees. Boven deze winkelentrees lopen de geprofileerde houten puilijsten telkens onafgeschuind door, waardoor er boven de entrees een driehoekige overstek is. De gevels zijn versierd met pilasters aan weerszijden van de winkelvensters. Veel van de vensters zijn gemoderniseerd, wat zeker geldt voor de (T-)vensters in de zolders. Het pand Havenstraatsewal 21 heeft nog een gave winkelpuiindeling met de oorspronkelijke vensters met bovenlichten en detaillering.

Waardenstelling

De vier woningen met voormalige winkelruimtes aan de Havenstraat 76 en en Havenstraatsewal 19 en 21 zijn van: Cultuurhistorische waarde: - Als herinnering aan de ruimtelijke en economische ontwikkeling van de westelijke buurten van Schoonhoven (zowel in als net buiten de oude stadskern) in het begin van de 20e eeuw - Als een van de weinig overgebleven vroeg 20e-eeuwse planmatig aangebrachte ensembles van buurtwinkels in Schoonhoven Stedenbouwkundige waarde: - Vanwege de zorgvuldige inpassing als eenlaagse diephuizen met zolder in de bestaande middeleeuwse structuur van de stad. - Vanwege de markante stedenbouwkundige positie op de hoeken waar twee oude lengtestraten en een oude dwarsstraat elkaar kruisen. - Vanwege de eenvoudige maar beeldbepalende architectonische verbijzonderingen van de voorgevels t.o.v. van de gevels overige huizen in de straten. Architectuurhistorische waarde: - Vanwege de vroeg 20-eeuwse baksteenarchitectuur met eclectische verbijzonderingen, zoals de ingezwenkte lijstgevels, forse houten kroonlijst, plinten met spiegel- en schouderboogmotieven en houten pilasters. - Vanwege de historische en architectonische samenhang van de panden (ensemblewaarde).

- Vanwege de duidelijke afleesbaarheid van de twee historische functies (woning en winkel) in de panden, die tot uiting komen in de winkelpuien met afgeschuinde hoeken op de begane grond en de woonzolders (met rechte gevelhoeken) erboven. Waarde vanwege de Gaafheid:

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 5 van 9

-

Vanwege de gaaf bewaarde hoofdvormen Vanwege de redelijk gaaf bewaarde ornamentiek (houten winkelpuien, ingezwenkte lijstgevels, cementplinten) Vanwege de herkenbaarheid van de typologie als woonwinkelpanden.

Zeldzaamheidwaarde: - Vanwege de inmiddels verworden zeldzaamheid van planmatig aangebrachte buurtwinkelensembles uit het begin 20ste-eeuwse in Schoonhoven en de gemeente Krimpenerwaard. Identiteit Krimpenerwaard

De vier voormalige woonwinkelhuizen op de hoeken van de Havenstraat 76 en 78 en de Havenstraatsewal 19 en 21 met de Appelstraat dragen bij aan de ruimtelijke identiteit van de gemeente Krimpenerwaard vanwege: 1. De inpassing als eenlaagse diephuizen met zolder in de bestaande middeleeuwse stadsstructuur van Schoonhoven 2. De vroeg 20-eeuwse baksteenarchitectuur met eclectische kenmerken 3. De afleesbaarheid van de oorspronkelijke dubbelfunctie als woonwinkelpanden, die onderdeel was van de vroeg 20eeuwse ruimtelijke en economische ontwikkeling van de westelijke buurten van Schoonhoven.

Bescherming

De volgende onderdelen vallen onder de bescherming: Exterieur, bouwkundige structuur en eventuele waardevolle interieuronderdelen (met uitzondering van recent sanitair, keuken(s) en badkamer(s)).

Bronnen

●

Driesen – van der Male, L. (Culthis), Adviesnota Cultureel Erfgoed, Gemeente Schoonhoven, 2014 ● Groningen, C.L. van (1996), De Krimpenerwaard, Zwolle ● Hofkens, M., Ingen, M. Van, e.a. (1991), Jongere bouwkunst en stedebouw 1800 – 1945. Monumenten inventarisatieproject ● Stenvert, R. e.a. (2004), Monumenten in Nederland, deel ZuidHolland. ● Vaal, A. de (voorzitter Stichting Stadswandeling Schoonhoven, bestuurslid Historische Vereniging Schoonhoven), Buurtwinkels, onderbouwing behorende bij een verzoek tot aanwijzing van het ensemble van de vier buurtwinkels als gemeentelijk monument, s.d. ● Beeldbank RCE, kadastrale minuutplans ● Streekarchief Midden Holland (bouwvergunningen en foto’s) ● Serc.nl ● Eyefilm.nl ● Oudelandkaarten.nl ● Kadaster Archiefviewer

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 6 van 9

(later: Hav.str.wal)

Havenstraat

Oude Singel

Appelstraat

Kaart van Schoonhoven uit 1649, door J. Blaeu. (oudelandkaarten.nl).

Detail van de Kadastrale Minuut uit 1828 (Beeldbank RCE)

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 7 van 9

Detail van Kadastrale hulpkaart uit 1904 van Sectie C, blad 1, gemeente Schoonhoven (Landmeter: Metselaar). De blauwe perceellijnen en – nummers zijn hierbij vervallen. De rode perceellijnen en zwarte perceelnummers zijn nieuw. De kringellijntjes met pijltjes geven aan bij welk perceelnummer een object hoorde (blauw) resp. hoort (zwart). (Kadaster Archiefviewer).

Detail van Kadastraal veldwerk, dienstjaar 1905, van Sectie C, blad 1, gemeente Schoonhoven (Landmeter: Metselaar). NB Veldwerkschetsen werden niet noodzakelijk op schaal getekend! De genoteerde numerieke resultaten van de opmetingen zijn wel exact (Kadaster Archiefviewer).

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 8 van 9

Havenstraat 76 (links) en 78 (rechts)

Havenstraatsewal 21 (links) en 19

(Beeldbank RCE, Dukker, 1995, nrs. 317429 en 317431).

RO Havenstraat 76 en 78 en Havenstraatsewal 19 en 21, Schoonhoven - gemeente Krimpenerwaard Bureau Bouwtijd Pagina 9 van 9