bijlage - Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing 2023

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing 2023 Gemeente Krimpen aan den IJssel

-1-

Inhoud 1. INLEIDING ............................................................................................................................................ 3 1.1 Aanleiding ...................................................................................................................................... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota ..................................................................................................... 3 1.3 Definities en begripsbepaling ........................................................................................................ 4 2. HOE DOEN WE HET NU........................................................................................................................ 6 2.1 Risicobeleid.................................................................................................................................... 6 2.2 Risicobeheersing............................................................................................................................ 6 2.3 Grondexploitaties .......................................................................................................................... 8 2.4 Verbonden partijen ....................................................................................................................... 8 3.

WEERSTANDSCAPACITEIT EN WEERSTANDSVERMOGEN ................................................................... 9 3.1 Weerstandscapaciteit .................................................................................................................... 9 3.2 Weerstandsvermogen ................................................................................................................. 10 4. RAPPORTERING ................................................................................................................................. 12 5. Conclusie ........................................................................................................................................... 13

-2-

1. INLEIDING 1.1 Aanleiding Aanleiding is, zoals afgesproken in de financiële verordening, eenmaal in de vier jaar de Nota risicomanagement en weerstandsvermogen te actualiseren. Door diverse omstandigheden is deze nota een jaar later dan de planning opgesteld. De geactualiseerde nota heet “Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing 2023". Risicobeheersing is onlosmakelijk verbonden met de planning en control-cyclus. Dat blijkt uit de bepalingen rondom de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Tweemaal per jaar, bij begroting en jaarrekening, wordt ingegaan op het actuele beeld van risico’s en weerstandsvermogen. Daarbij komen ook relevante ontwikkelingen aan de orde en worden de belangrijkste risico’s toegelicht. De inrichting van de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is daarop toegesneden. Ook bij het opstellen van de kadernota wordt ingegaan op de risico’s en het weerstandsvermogen. Tenslotte bevat ieder collegeadvies en raadsvoorstel een paragraaf kanttekeningen waarin, indien van toepassing, risico’s kunnen worden benoemd. Dit leidt waar mogelijk direct tot toevoeging aan het risicoprofiel. Veranderingen die vanuit de wetgeving worden geactualiseerd komen uit het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV).

In het BBV is in artikel 9 opgenomen dat de begroting en de jaarrekening van gemeenten een paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing moet bevatten. In het BBV artikel 11 komt de verhouding tussen risico’s en weerstandscapaciteit en het daaromtrent te voeren beleid aan de orde. De Financiële Verordening 2022 van de gemeente bepaalt dat het college eenmaal in de vier jaar een (bijgestelde) Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing aan de raad voorlegt. Ook in diverse P&C-documenten, alsmede in de Nota Reserves en Voorzieningen, wordt het nut van beleid op dit terrein benadrukt.

1.2 Doelstelling en reikwijdte nota Wij gaan in op de volgende onderwerpen: - definities en begripsbepaling - hoe doen we het nu risicobeleid en risicobeheersing - weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen - rapportering - conclusie Deze nota geeft de kaders aan voor het weerstandsvermogen en risicobeheersing. Voortgezet wordt de visie en de aanpak ten aanzien van weerstandsvermogen en risicobeheersing zoals reeds is vastgesteld. Na vaststelling van de nota in 2018 zijn we volgens de opgenomen kaders aan de slag gegaan met het in beeld brengen en beheersbaar maken en houden van de risico’s. De overtuiging is nog steeds dat risicobeheersing een wezenlijk onderdeel is van de bedrijfsvoering en onmisbaar is in de sturing en beheersing van de gemeente. Het betreft een continu proces om kansen en bedreigingen die invloed kunnen hebben op de te behalen organisatiedoelstellingen te beheersen. Het bewustzijn is van de organisatie en het bestuur van onmisbaar belang. Risicobeheersing functioneert niet wanneer het alleen door control functionarissen wordt ingevuld. In het vervolg van deze nota wordt uiteengezet welke uitgangspunten wij hanteren en welke stappen nodig blijven.

-3-

1.3 Definities en begripsbepaling De belangrijkste begrippen in deze nota zijn: risico, weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen. Het BBV laat gemeenten vrij bij de inkleuring en hantering van deze begrippen. Ook is er geen algemene richtlijn voor de samenstelling van de weerstandscapaciteit of de gewenste hoogte van het weerstandsvermogen. In deze nota is daarom een beleidslijn aangegeven voor de in Krimpen gewenste verhouding van risico’s en weerstand. Het begrip risico kent veel verschillende definities. De volgende definitie is op de gemeentelijke context het beste van toepassing. Risico wordt over het algemeen gedefinieerd als het product van de kans op een ongewenste gebeurtenis en het (geschatte) effect waarmee deze op kan treden. Hieruit volgt een inschatting van de omvang van het effect. Op grond van deze definitie hebben we een paar conclusies en uitgangspunten geformuleerd. - Als er zekerheid bestaat over het optreden van de gebeurtenis, is geen sprake meer van een risico. Dat betekent dat dienovereenkomstig met de financiële gevolgen moet worden omgegaan. - Als er geen gevolgen zijn voor de realisatie van organisatiedoelstellingen, is het risico niet relevant. Hiermee is bepaald dat risico’s altijd over substantiële zaken gaan. Aan deze conclusies voegen wij nog toe, dat we ook het missen van een kans als een risico zien.

Immers, het benutten van een kans draagt bij aan het realiseren van organisatiedoelstellingen, die door het missen van de kans niet, of in mindere mate worden bereikt. Overigens kan voor organisatiedoelstellingen ook worden gelezen: de ambities in de begroting. Risico’s kunnen in diverse categorieën worden ingedeeld. Een veelgebruikt schema geeft een goed beeld van de mogelijke risico’s die een gemeente loopt.

Figuur 1 schema van mogelijke risico's

-4-

De begrippen weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen worden vaak verward, maar hebben betrekking op verschillende zaken. Weerstandscapaciteit: Het geheel van middelen en mogelijkheden om de gevolgen van risico’s te dekken. Weerstandsvermogen: De mate waarin financiële tegenvallers kunnen worden opgevangen. Dit wordt uitgedrukt in een verhoudingsgetal (ratio). Het is de verhouding tussen de weerstandscapaciteit en het totaal van de risico’s. Andere relevante begrippen zijn: Risicoprofiel: Totaaloverzicht van de gekwantificeerde risico’s, met daaraan het financiële effect gekoppeld. Beheersmaatregelen: Alles wat wordt gedaan om risico’s te signaleren, te beperken, uit te sluiten etc. Risicobeheersing: Proactief en effectief omgaan met kansen en bedreigingen die het behalen van organisatiedoelstellingen kunnen beïnvloeden. Het verband tussen de begrippen risico, weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen wordt in de volgende figuur weergegeven.

Figuur 2 verband tussen begrippen

-5-

2. HOE DOEN WE HET NU 2.1 Risicobeleid In de begroting en jaarrekening is de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing opgenomen. In deze paragraaf wordt het weerstandsvermogen weergegeven. De organisatie wordt op het moment van opstellen jaarrekening en begroting bevraagd over de risico’s, zijn deze nog: - Actueel; - Van juiste financiële omvang; - Van juiste kans, en; - Van beheersmaatregelen veranderd. In collegeadviezen en raadsvoorstellen geeft de alinea met Kanttekeningen gelegenheid om eventuele risico’s te verwoorden. Wij beperken ons tot signaleren en het voorstel over beheersing van het risico. De afstemming en structuur in de aanpak van risico’s blijft een aandachtspunt. Risicobeheersing krijgt steeds meer aandacht mede door het door ontwikkelen van het risicobewustzijn. Enkele voorbeelden waarbij, naast de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing, aandacht aan risico’s wordt besteed zijn kwaliteitszorg, interne controle (AO/IC), verzekeringen, arbobeleid, de risicoanalyse van de grondexploitaties (in het MPG), projectbeheersing en de nota reserves en voorzieningen.

2.2 Risicobeheersing Wij werken met een model dat past bij de Krimpense praktijk en schaal. De balans tussen inspanning (in financiële en personele middelen) en resultaat (mate van beheersing en volledigheid) is daarbij leidend. De werkwijze en systematische aanpak van Risicobeheersing is maatwerk voor Krimpen en wordt uitgevoerd door aan te haken bij het bestaande instrumentarium en de vaste rapportagemomenten van de reguliere P&C-cyclus. We maken gebruik van ontwikkelde en bewezen systemen, die kunnen worden toegepast op onze situatie. In deze nota geven wij geen technische en diepgravend verhandeling over alle aspecten van Risicobeheersing, maar richten wij ons op de praktische aanpak en het doel.

-6-

Figuur 3 Fasen van risicomanagement

In paragraaf 1.3 werd al een definitie van Risicobeheersing gegeven. De aanpak van Risicobeheersing bestaat uit een viertal onderdelen: • identificeren van risico’s • kwantificeren van risico’s • beheersmaatregelen definiëren en implementeren • financiële dekking van risico’s met weerstandscapaciteit Hieronder beschrijven wij de fasen in het kort: Identificeren In de eerste fase worden de risico’s geïnventariseerd. Dit gebeurt in eerste instantie systematisch en grondig, zodat geen potentiële risico’s over het hoofd worden gezien. Per risicogebied (bijvoorbeeld afdeling of programma) worden risicocategorieën doorgenomen. Voorbeelden van risicocategorieën zijn aansprakelijkheid, proces, milieu, financieel etc. Kwantificeren Een moeilijke fase is het kwantificeren van de risico’s. Voor de gevolgen gaan wij uit van de maximale kosten. De kans dat een risico zich manifesteert is als volgt gecategoriseerd: Kans Waarde Zeer onwaarschijnlijk 10% Mogelijk 25% Waarschijnlijk 50% Bijna zeker 75% Deze indeling is nodig om tot gewogen risico’s te komen die gezamenlijk het risicoprofiel vormen. De omvang van een risico wordt bepaald als: Kans x Gevolg. Op deze wijze worden -7-

de grote risico’s duidelijk. De risico-acceptatiegraad bepaalt of budgettair rekening moet worden gehouden met het risico. Het beoordelen van risico’s is een reguliere managementverantwoordelijkheid. Het is een proces met een subjectief karakter. Deze fase kan daardoor grote invloed hebben op het uiteindelijke risicoprofiel. Beheersmaatregelen Voor veel risico’s zijn maatregelen te treffen die tot betere beheersing leiden. Dit kan preventief zijn, waarbij de maatregelen gericht zijn op het voorkomen van een gebeurtenis. Voorbeelden hiervan zijn procesinrichting en onderhoudsmaatregelen. Een andere mogelijkheid is het treffen van curatieve maatregelen, waarmee we vooral gevolgen kunnen beperken. Voorbeelden hiervan zijn crisisbeheersing en verzekeringen. Bij het inrichten van beheersmaatregelen is van belang dat de maatregel in verhouding staat tot het risico. Dit kan ertoe leiden dat een maatregel het risico wel kan beperken, maar dat de (financiële) inspanning die daarmee gemoeid is niet opweegt tegen het accepteren van het risico. Financiële dekking Nadat de bruto risico’s met beheersmaatregelen zijn teruggebracht tot netto risico’s weten we welke risico-omvang moet worden afgedekt via de weerstandscapaciteit. Het afzetten van de risico’s tegen de beschikbare weerstandscapaciteit leidt tot het weerstandsvermogen. Zie voor schematische uitleg Figuur 2 verband tussen begrippen.

2.3 Grondexploitaties In het MPG dat u jaarlijks voor behandeling van de jaarrekening vaststelt zijn de risico’s geïnventariseerd en gewogen. Risico’s zijn bij grondexploitaties niet alleen gevaren die met beheersmaatregelen acceptabel moeten worden gemaakt, maar spelen ook een rol bij het bepalen van de haalbaarheid van plannen. Het specifieke terrein van de grondexploitaties rechtvaardigt een afzonderlijke aanpak van de risico-inventarisatie. Daarbij moet ook worden bedacht dat grondexploitaties relatief grote risico’s opleveren en een lange looptijd hebben. De uitkomsten worden uiteraard wel betrokken bij het totaalbeeld van de risico’s en het weerstandsvermogen.

2.4 Verbonden partijen Het BBV artikel 15 lid 2.e schrijft voor dat vanaf 2017 de risico’s van de verbonden partijen, die geheel of gedeeltelijk worden afgewend op de Gemeente Krimpen aan den IJssel en die direct gevolgen hebben voor de financiën van de gemeente, ook in de begroting en jaarrekening worden opgenomen. De risico’s worden opgenomen in het overzicht gekwantificeerde risico’s in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Binnen de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is er een afhankelijkheid van de informatievoorziening door verbonden partijen. De omvang en impact van risico’s bij verbonden partijen zijn daardoor lastig in te schatten. Het berekenen van de benodigde capaciteit voor het opvangen van risico’s die verbonden partijen lopen is complex. Wel is duidelijk dat het belang van verbonden partijen voor de gemeente steeds groter wordt en dat dit gepaard gaat met groeiende geldstromen.

-8-

3. WEERSTANDSCAPACITEIT EN WEERSTANDSVERMOGEN 3.1 Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit van de gemeente betreft het geheel van financiële middelen die kunnen worden ingezet om onverwachte financiële tegenvallers op te vangen. Het is een buffer die ervoor zorgt dat de organisatiedoelstellingen, het bestaande beleid en het voorzieningenniveau niet direct in gevaar komen wanneer risico’s werkelijkheid worden. Incidentele en structurele weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit kent een incidentele en een structurele component. Dat komt overeen met het onderkennen van risico’s met incidentele en structurele (financiële) gevolgen. De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit: algemene reserve De algemene reserve is uitsluitend bedoeld als buffer voor het opvangen van risico’s. Deze reserve is daarom geheel beschikbaar in het kader van de weerstandscapaciteit. algemene reserve bouwgrondexploitatie De grondexploitaties beschikken over een eigen algemene reserve, die bestemd is voor de dekking van risico’s in de grondexploitaties, maar tevens wordt ingezet om jaarlijkse kosten voor projecten in de initiatieffase te dekken en voor niet aan projecten toe te delen kosten. bestemmingreserves We tellen bestemmingsreserves mee die een relatie hebben met een risico. vrije reserve De vrije reserve wordt volledig meegeteld in de berekening weerstandscapaciteit.

stille reserves Er is sprake van stille reserves wanneer de waarde van bezittingen hoger is dan de op de balans weergegeven boekwaarde. Dit kan zich bijvoorbeeld voordoen bij onroerend goed, dat in het verleden in één keer gedekt is uit een reserve of grondexploitatie. Met de inzet van stille reserve, via herwaardering, dient zeer terughoudend te worden omgegaan. In Krimpen worden stille reserves daarom niet uitgedrukt in een bedrag. Bij de incidentele weerstandscapaciteit staat centraal dat de middelen kunnen worden ingezet om eenmalige tegenvallers en calamiteiten het hoofd te bieden. Het kan ook zijn dat incidentele capaciteit wordt ingezet om gedurende één of enkele jaren structurele tegenvallers te dekken, waarmee tijd wordt gekocht om tot een goede structurele dekking te komen. Doordat het huidige Krimpense beleid is om geen rente te berekenen over reserves, zijn er geen directe budgettaire nadelen verbonden aan de inzet van reservemiddelen. Tot de structurele weerstandscapaciteit worden gerekend: - onbenutte belastingcapaciteit Het verschil tussen de fictieve (toegestane) opbrengsten bij maximale heffings- en belastingtarieven en de begroting opbrengsten (op basis van feitelijke belastingdruk) vormt de onbenutte belastingcapaciteit. Deze ruimte kan middels een tariefsverhoging van heffingen en/of belastingen worden ingezet om structurele tekorten te dekken.

-9-

-

bezuinigingsmogelijkheden Nog niet benutte bezuinigingsmogelijkheden rekenen we ook tot de structurele weerstandscapaciteit. Het gaat uiteraard alleen om bezuinigingen waarmee de organisatiedoelstellingen niet in gevaar worden gebracht.

-

onvoorziene lasten De begroting bevat een verplichte post voor onvoorziene lasten. De waarde van onvoorzien is teruggebracht naar € 0,00 en draagt niet meer bij aan de weerstandscapaciteit.

De bovenstaande mogelijkheden worden PM meegenomen in de structurele weerstandscapaciteit. Benodigde weerstandscapaciteit Het totaal van de risico’s bepaalt hoe groot de weerstandscapaciteit dient te zijn. Het betreft hier een simpele optelsom (kans x gevolg). Wanneer we alleen de financiële omvang en de kans op een risico meenemen, gaan we voorbij aan de onwaarschijnlijkheid dat risico’s zich gelijktijdig en in hun volle omvang voordoen. De benodigde omvang van de weerstandscapaciteit hangt sterk samen met het gewenste weerstandsvermogen. Afhankelijk van de streefwaarde moet het beleid gericht worden op groei van (onderdelen van) de weerstandscapaciteit, of kan juist een deel van de weerstandscapaciteit vrijvallen om ingezet te worden voor het bereiken van organisatiedoelstellingen. In de volgende paragraaf wordt ingegaan op het weerstandsvermogen en de ratio. In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing wordt in iedere begroting en jaarrekening ingegaan op de omvang en samenstelling van de posten die gezamenlijk de weerstandscapaciteit vormen.

3.2 Weerstandsvermogen Het weerstandsvermogen betreft de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de voor afdekking van de risico’s benodigde weerstandscapaciteit. Deze laatste waarde wordt bepaald door het risicoprofiel van de totale gemeente, nadat de effecten van beheersmaatregelen zijn verwerkt. Het weerstandsvermogen wordt beoordeeld door deze weer te geven in een verhoudingsgetal:

Er bestaat geen voorgeschreven ratio die de gemeente geacht wordt na te streven. In feite is de gemeente dus vrij in het bepalen van de mate waarin risico’s worden afgedekt.

- 10 -

Als referentiekader gebruiken wij een veelgebruikte waarderingstabel van de Universiteit Twente en het Nederlands Adviesbureau voor Risicobeheersing. Ratio Betekenis > 2,0 Uitstekend 1,4 – 2,0 Ruim voldoende 1,0 – 1,4 Voldoende 0,8 – 1,0 Matig 0,6 – 0,8 Onvoldoende < 0,6 Ruim onvoldoende Als streefwaarde voor het weerstandsvermogen streeft Krimpen aan den IJssel een ratio van 1,0 na. Daarmee is voldoende dekking voor het risicoprofiel aanwezig en wordt niet onnodig beslag gelegd op middelen die ten behoeve van de beleidsdoelstellingen kunnen worden ingezet. De beleidsvrijheid van de gemeente in het afdekken van risico’s, uit zich ook in het ontbreken van een richtlijn voor de omvang van de algemene reserve. In de Nota Reserves en Voorzieningen (2018) is de bodem van de algemene reserve bepaald op € 4 miljoen en het plafond op € 5 miljoen. Op grond van deze nota en het op te stellen risicoprofiel streven wij een betere onderbouwing na.

- 11 -

4. RAPPORTERING Risicobeheersing is onlosmakelijk verbonden met de planning- en controlcyclus. Dat blijkt uit de bepalingen rondom de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing in het BBV. Tweemaal per jaar, bij begroting en jaarrekening, wordt ingegaan op het actuele beeld van risico’s en weerstandsvermogen. Daarbij komen ook relevante ontwikkelingen aan de orde en worden de belangrijkste risico’s toegelicht. De inrichting van de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is daarop toegesneden. Bij het rapporteren over de risico’s wordt steeds specifiek ingegaan op de top-10 risico’s. De overige risico’s worden wel meegewogen in het weerstandsvermogen en gemonitord. Bij de jaarrekening wordt in de paragraaf een terugblik op de top 10 opgenomen. Hierdoor wordt meer inzichtelijk wat er risico’s is gebeurd. Tenslotte bevat ieder collegeadvies en raadsvoorstel een paragraaf Kanttekeningen waarin, indien van toepassing, risico’s kunnen worden benoemd. Dit leidt waar mogelijk direct tot toevoeging aan het risicoprofiel.

- 12 -

5. Conclusie Inmiddels is risicobeheersing verankerd in de organisatie, waarbij op vaste momenten (P&C-cyclus) en tijdens advisering de risico’s worden vastgelegd. Deze nota brengt een actualisatie van de vorige Nota weerstandsvermogen en risicomanagement. Ondertussen zijn de eisen die regelgeving stelt aan de bijbehorende paragraaf in onze planning en control documenten verder aangescherpt. Onze werkwijze en de doorontwikkeling daarvan sluit hier goed op aan. Daarom volstaat een actualisatie en is geen volledige herziening nodig. Tevens volgt hieruit dat we de werkwijze continueren, waarbij voortdurend aandacht voor verbetering is. Tot slot van deze nota verdienen enkele punten nog de aandacht. De ratio weerstandsvermogen heeft zich de afgelopen jaren positief ontwikkeld en is overwegend ruim voldoende. Er is echter geen aanleiding om reserves in te zetten voor andere doelen en daarmee de ratio te verlagen. Naast het actualiseren van deze nota dient de aansluiting van risicobeheersing binnen projecten worden verbeterd, om mogelijk oplopende projectkosten tijdig te signaleren en te beheersen.

- 13 -