bijlage 1 - RES 1.0 regio Rotterdam–Den Haag

Piekproductie en flexibiliteit elektriciteit.

beschikbaar. Inzetten op pilots voor de lange termijn. Waterstof

Brandstof voor zwaar transport (vrachtverkeer, zeevaart en binnenvaart). Piekproductie collectieve warmte. Bepaalde delen van de gebouwde omgeving waarvoor elektriciteit en collectieve warmte geen uitkomst bieden.

Figuur 5.2 In de regio verwachte inzet van groengas en waterstof in het energiesysteem

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Nu

58

1.1 Waar staan we nu? 5.1

Hoe komen we daar?

1.3 Hoe komen we daar? 5.3

Uiterlijk 2021 geven de regiogemeenten in hun Transitievisie Warmte aan voor welke buurten een warmtenet, een all-electric warmtepomp of de inzet van

Wie doet straks wat?

duurzame brandstoffen een oplossing is. Aan de hand van deze transitievisies

Om de realisatie van een duurzaam energiesysteem te stimuleren zal de

zal er in regioverband verder gewerkt worden aan een slimme realisatie van

RES-regio Rotterdam Den Haag een overkoepelende visie opstellen en deze

het energiesysteem.

via de verschillende overlegstructuren in Zuid-Holland uitdragen. Daarmee verschaffen we duidelijkheid aan andere stakeholders en houden we ver-

Provincie Zuid-Holland stelt samen met stakeholders een regionaal waterstof-

binding met het bovenregionale speelveld en de gemeenten.

programma voor het waterstofenergiesysteem op met randvoorwaarden (op het gebied van ruimtelijke ordening, milieu, externe veiligheid e.d.). Daarnaast

Marktpartijen ontwikkelen de grootste projecten

op het gebied van

faciliteert de provincie praktijkprojecten in Zuid-Holland en voert onderzoek

duurzame brandstoffen; netbeheerders werken aan pilotprojecten om het

uit naar toepassingen van waterstof op de lange termijn. De activiteiten van

transport en het gebruik van waterstof te testen. Als regionale netbeheerder

de provincie staan beschreven in de Provinciale waterstofvisie.

voert Stedin op landelijk niveau intensief overleg met andere waterstofpartners. De RES-regio wil initiatieven die bijdragen aan het toekomstige

De waterschappen onderzoeken de mogelijkheden om biogas op te waar-

energiesysteem, actief ondersteunen. Bijvoorbeeld door in de regio de uit-

deren tot groengas. Zo produceert het Hoogheemraadschap van Delfland

wisseling te stimuleren van kennis en ervaringen op het gebied van duurzame

jaarlijks 7 miljoen m3 groengas. In overleg met de provincie en de regio

brandstoffen.

bekijken ze hoe hun groengas kan worden ingezet in de regio.

Welke voorwaarden zijn nodig? Voor de ontwikkeling van de groengas- en waterstofketens in de regio moet aan een aantal voorwaarden zijn voldaan:

• De inzet van waterstof en groengas moet de CO2-emissies reduceren,

binnen of buiten de regio. Om dit voor elkaar te krijgen moet waterstof bij voorkeur worden gebruikt voor toepassingen waarvoor geen andere duurzame oplossingen bestaan. Voor beide duurzame brandstoffen geldt dat innovatie een belangrijke rol kan spelen bij het doorontwikkelen van de ketens en het financieel aantrekkelijker maken van de duurzaamste opties.

59

RES Rotterdam Den Haag 1.0

5.3

1.2 Waar willen we naartoe? 5.2

• Er zijn duidelijke normen nodig voor het veilig en duurzaam gebruik van

1.2 Waar willen we naartoe? 5.2

60

en eigen gebruik van groengas relevant is. Het actieprogramma maakt deze

waterstof, zoals aangekondigd in het landelijke Waterstof Veiligheid

verschillen en de benodigde acties voor de provincie, de gemeenten en de

Innovatie Programma (WVIP). Het waarborgen van de duurzaamheid

waterschappen concreet.

gebeurt met het landelijk Duurzaamheidskader biogrondstoffen.

• Voor de productie van groene waterstof moet voldoende hernieuwbare

elektriciteit beschikbaar zijn, met name afkomstig van windparken op zee.

• Tot 2030 is alleen blauwe waterstof op grote schaal beschikbaar. Hiervoor •

1.3 Hoe komen we daar? 5.3

RES Rotterdam Den Haag 1.0

1.1 Waar staan we nu? 5.1

zijn CCS-projecten

noodzakelijk.

Om productie, distributie en gebruik van groene waterstof aantrekkelijk te maken, moeten de kosten van elektrolysers flink omlaag. Daarnaast zijn meer prijsprikkels nodig om de inzet van duurzame brandstoffen te stimuleren en grootschalige inzet van waterstof mogelijk te maken. Nationale sturing

is hiervoor gewenst. Consistent meerjarig beleid is

noodzakelijk om alle stakeholders zekerheid te bieden.

Acties in het proces naar de RES 2.0 Om ervoor te zorgen dat brandstoffen hun beoogde rol in het toekomstige energiesysteem kunnen vervullen, zijn er mogelijk aanvullende acties nodig vanuit de RES-regio. De RES-partners werken de komende twee jaar aan het in beeld brengen van het programma van vergunningen, procedures, investeringen en projecten die de transitie naar duurzame brandstoffen mogelijk moeten maken. Het doel van het programma is om gemeenten en waterschappen handelingsperspectief te bieden. Het belang van duurzame brandstoffen zal van gemeente tot gemeente sterk verschillen. Voor een aantal gemeenten is met name de realisatie van infrastructuur (leidingen), de aanleg van tankstations, of specifieke toepassingen van duurzame brandstoffen belangrijk. Voor waterschappen geldt dat met name de productie, levering

1.1 Waar staan we nu?

Centraal in dit hoofdstuk staan de leidende principes bij het verwezenlijken van een toekomstbestendig, veerkrachtig en efficiënt energiesysteem. Ook beschrijven we hoe de toepassing van deze principes stapsgewijs, integraal, in overleg en participatief moet gebeuren.

6.1

Wat betekent de energietransitie voor het energiesysteem als geheel?

6.2

Hoe komen we daar?

1.3 Hoe komen we daar?

We kunnen het huidige energiesysteem niet van de ene op de andere dag ingrijpend veranderen. Daarom pakken we de energietransitie voortvarend, maar stapsgewijs aan.

61

RES Rotterdam Den Haag 1.0) 1.0

6 Energiesysteem

1.2 Waar willen we naartoe?

6.1 1.1 Betekenis Waar staan energietransitie we nu? voor energiesysteem? 1.2 Waar willen we naartoe? 6.2 Hoe komen 1.3 we daar? Hoe komen we daar?

Wat betekent de energietransitie voor het energiesysteem als geheel?

Ondanks de verwachte energiebesparingen zal de elektriciteitsvraag in de regio stijgen, onder andere door de toename van elektrisch vervoer, van het aantal elektrische apparaten en van het gebruik van elektrische verwarming

De transitie naar een toekomstbestendig, veerkrachtig en efficiënt energie-

in gebouwen. Het is niet realistisch om aan te nemen dat met besparingen de

systeem is complex. Om dit te verwezenlijken hanteren we vijf leidende prin-

stijgende vraag naar elektriciteit wordt voorkomen en ook zal een flinke ver-

cipes, die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. In de uitvoeringslijnen

warmingsvraag blijven bestaan. Besparing alleen is onvoldoende, maar is het

worden eerste stappen gezet met deze leidende principes. Voor de volledige

wel een van de oplossingsrichtingen, samen met de andere leidende principes.

realisatie van de energietransitie is inzet nodig van alle betrokkenen, binnen en buiten de RES.

2 We streven naar een balans van de energievraag en de energieproductie Productie van en vraag naar energie moeten perfect op elkaar worden afge-

1 We streven naar energie-efficiëntie en energiebesparing

stemd. Hoe beter de afstemming, hoe minder energie, ruimte en geld er

Besparen en zuinig omgaan met beperkte middelen is belangrijk. In onze

nodig is voor transport en voor omzettingen en opslag van energie. In het

regio geldt dit bij uitstek voor energie, kosten en ruimte. Keuzes die leiden tot

bestaande energiesysteem draaien we door deze onderlinge afstemming

de grootste energiebesparing, gaan niet altijd gepaard met de laagste kosten

vooral aan de productieknop: bij meer vraag produceren we meer. In het

of de kleinste ruimtelijke impact. Daarom moeten ruimte, kosten en energie

toekomstig systeem is de energieproductie minder stuurbaar. Daarom

worden bekeken als één geheel. Onderstaand kader licht dit principe toe met

moeten we manieren ontwikkelen om ook aan de vraagknop te draaien: bij

een voorbeeld van isolatie.

minder productie verkleinen we de vraag. Slimme apparaten kunnen hun vraag afstemmen op het aanbod. Daarvoor

Afweging kosten en opbrengsten bij energiebesparing

zijn wel nieuwe marktprikkels nodig. Het Rijk en de Europese Commissie zijn als eersten verantwoordelijk om hiervoor de juiste markt-, belasting- en

De vraag naar warmte kun je in de gebouwde omgeving aanzienlijk

juridische regels op te stellen. Gemeenten spelen een adviserende rol: via de

verminderen door huizen en gebouwen te isoleren. Dat brengt

VNG kunnen ze ideeën aandragen bij het Rijk. Lokale overheden staan dichter

kosten met zich mee. De opbrengsten zijn mede afhankelijk van

bij de praktijk, ze kunnen meesturen bij de uitrol van slimme apparaten.

gedrag en zijn daardoor vaak minder groot. Investeren in vergaande

Daarnaast kunnen lokale overheden bij concessieverlening het efficiënt

energiebesparing zal niet via je energierekening terug zijn te ver-

balanceren bevorderen, bijvoorbeeld door ‘smart charging’ voor te schrijven.

dienen. De regio Rotterdam Den Haag heeft de ambitie om woningen en gebouwen te isoleren tot minimaal energielabel C, en hoger als dit qua techniek en kosten nodig en aantrekkelijk is. Gemeenten maken zelf keuzes over de mate van verdere besparing.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

6.1

62

6.1 1.1 Betekenis Waar staan energietransitie we nu? voor energiesysteem? 1.2 Waar willen we naartoe? 6.2 Hoe komen 1.3 we daar? Hoe komen we daar?

4 We houden rekening met de eigenschappen van de nieuwe energiebronnen

Groengas is een hoogwaardige vorm van energie, maar omdat het beperkt

Duurzame energiebronnen zijn minder stuurbaar dan fossiele bronnen.

beschikbaar is moet je het slim gebruiken – alleen waar het echt nodig is.

De hoeveelheid zonne- en windenergie is variabel en gedeeltelijk onzeker;

Warmte is een laagwaardige vorm van energie (al is hogetemperatuur-

restwarmte en geothermie zijn juist continu beschikbaar, maar bewegen niet

warmte hoogwaardiger dan lagetemperatuurwarmte, zie kader). Omdat er

mee met de vraag. Daarom streven we naar een mix van zonnepanelen en

veel extra energie nodig is om er brandstoffen of elektriciteit van te maken, is

windturbines, zodat de betrouwbaarheid van de duurzame elektriciteits-

dat niet efficiënt. Toch is warmte waardevol. Door laagwaardige restwarmte

productie toeneemt. Deze mix helpt om (uitbreidingen van) het elektriciteits-

te gebruiken voor het verwarmen van huizen, kun je bijvoorbeeld besparen op

net efficiënt te benutten en zo overbelasting te voorkomen. Ook de betrouw-

andere – hoogwaardige – vormen van energie, zoals groengas en elektriciteit.

baarheid van warmte gaat erop vooruit als we inzetten op een mix van verschillende bronnen, namelijk restwarmte en geothermie. Om de betrouwbaarheid van warmtelevering uit restwarmte te garanderen zijn daarnaast

Trapsgewijze efficiëntieverbetering

goede afspraken nodig met de leveranciers van restwarmte.

Met cascaderen bedoelen we het trapsgewijs inzetten van warmte.

Het bevorderen van de betrouwbaarheid of de netefficiëntie kan strijdig

Het is een manier om warmte zo efficiënt en hoogwaardig mogelijk

zijn met andere overwegingen. Dat is zeker het geval in deze dichtbevolkte

te gebruiken. Water met een hoge temperatuur (ca. 70 °C) kun je

regio. Vanuit ruimtelijke overwegingen zijn combinaties van zonnepanelen

bijvoorbeeld gebruiken om slecht geïsoleerde huizen te verwarmen.

en windmolens bijvoorbeeld niet overal mogelijk. Daarom is er mogelijk

Na dit gebruik is het water koeler (ca. 50 °C), maar nog altijd warm

meer ruimte nodig voor infrastructuur en installaties voor opslag en

genoeg voor andere toepassingen. Zo kun je dit middentempera-

omzetting. We maken een zo integraal mogelijk afweging tussen een mix

tuurwater gebruiken om huizen te verwarmen in nieuwere, beter

van bronnen en een uitbreiding van de energienetten, zowel voor afzonder-

geïsoleerde wijken.

lijke locaties als voor de regio als geheel. De rol van gemeenten en de provincie omvat hierbij het behartigen van het maatschappelijk belang.

Voor het toepassen van het leidende principe ‘hoogwaardige energie hoog-

5 We zien het belang van opslag en omzetting

waardig inzetten’ is veel coördinatie en overleg nodig tussen uiteenlopende

Opslag en omzetting vormen het sluitstuk van een betaalbare, betrouwbare,

partijen. De RES zet hierin belangrijke (eerste) stappen, door dit principe als

veilige en schone energievoorziening voor iedereen in de regio Rotterdam

uitgangspunt te hanteren.

Den Haag in 2050.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

3 We zetten hoogwaardige energie hoogwaardig in

63

6.1 1.1 Betekenis Waar staan energietransitie we nu? voor energiesysteem? 1.2 Waar willen we naartoe? 6.2 Hoe komen 1.3 we daar? Hoe komen we daar?

water (H2O) wordt gesplitst in zuurstof O en waterstof met (groene) stroom H

H

zuurstof (O2)

H

H

waterstof (H2) wordt opgeslagen

andere kosten energie, geld en ruimte. Energetisch is het efficiënt om het aantal omzettingen te beperken. Elektriciteit kan bijvoorbeeld niet langdurig worden opgeslagen in een batterij; daarvoor zijn andere omzettingen nodig, bijvoorbeeld naar waterstofgas. Toch zal er altijd opslag en omzetting nodig zijn om resterende verschillen tussen vraag en aanbod, zowel in de tijd als in de ruimte, te overbruggen. Opslag en omzetting vragen op

Figuur 6.1 Waterstof maken

hun beurt om ruimte, geld en energie zoals bijvoorbeeld bij de omzetting van elektriciteit Waterstof uit goedkope en duurzame elektriciteit

naar waterstof.

Bij de omzetting van elektriciteit naar waterstof,

is er ruimte nodig voor de productie van

Technologieën voor opslag en omzetting

en weer terug naar elektriciteit, gaat de helft

elektriciteit (om waterstof te maken) en

zijn volop in ontwikkeling en er zijn nog veel

tot twee derde van de energie verloren.

voor de waterstofproductie zelf (in ‘water-

vragen

De omzetting van elektriciteit in waterstof met

stoffabrieken’). Toch kan het verstandig zijn

is meer onderzoek nodig – een taak voor

een elektrolyser heeft een efficiëntie tussen

om elektriciteit in waterstof om te zetten.

overheden, in samenspraak met marktpartijen

de 60% en de 80% (hydrogeneurope.eu). De

Soms is er namelijk een overvloed aan hoog-

en consumentenorganisaties.

omzetting van waterstof naar elektriciteit in een

waardige duurzame elektriciteit, bijvoorbeeld

brandstofcel heeft een efficiëntie van maximaal

als het lange tijd hard waait of er veel zonne-

60% (SOFC-type) (energy.gov). De totale efficiën-

schijn is. Door deze goedkope en duurzame

tie ligt dus indicatief tussen 36% en 48%. Daar-

elektriciteit om te zetten in (groene) waterstof,

naast zijn er aanzienlijke investeringen nodig

ontstaat er een energiebuffer, die bij schaarste

om deze omzettingen mogelijk te maken. Ook

kan worden aangesproken.

. Om die te kunnen beantwoorden,

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Omzettingen van de ene energievorm in de O

O

64

65

integraal, waarbij we ons richten op de laagst mogelijke totale maatschap-

RES Rotterdam Den Haag 1.0

6.2

6.1 1.1 Betekenis Waar staan energietransitie we nu? voor energiesysteem? 1.2 Waar willen we naartoe? 6.2 Hoe komen 1.3 we daar? Hoe komen we daar?

Hoe komen we daar?

pelijke kosten. Op dit moment is er nog onvoldoende inzicht in de totale De vijf hiervoor beschreven leidende principes zijn nodig om een toekomst-

kosten en baten van de transitieopgave om de afweging integraal te maken.

bestendig, veerkrachtig en efficiënt energiesysteem te verwezenlijken. De

Een kosten-batenanalyse is derhalve nadrukkelijk geen onderdeel van deze

toepassing van deze principes zal stapsgewijs, integraal, in overleg en partici-

RES 1.0. Wel wordt er gerekend aan bijvoorbeeld de warmtetransitie; aan de

patief moeten gebeuren. In de huidige RES is daar op elementen rekening

hand van verschillende modellen worden de kosten van alternatieven per wijk

mee gehouden. Verdere invulling is onderdeel van de RES’en die volgen.

tegen elkaar afgewogen.

We werken stapsgewijs

De provincie heeft het voortouw genomen met de ‘Systeemstudie energie-

We kunnen het huidige energiesysteem niet van de ene op de andere dag

infrastructuur Zuid-Holland’ (CE Delft, Quintel en TNO, 2021) en met de ontwik-

ingrijpend veranderen. Daarom pakken we de energietransitie voortvarend,

keling van het Regionaal Waterstofprogramma. Daardoor hebben we nu een

maar stapsgewijs aan. De verbetering van energie-efficiëntie en energie-

breed inzicht in de behoefte aan opslag en omzettingen. Ook met de RES 1.0

besparing is geënt op de Transitievisies Warmte die de regiogemeenten

zet de regio enkele stappen. We vertrekken vanuit de sterktes van de regio.

opstellen. Afspraken om hoogwaardige energie hoogwaardig in te zetten worden gemaakt door marktpartijen, gemeenten en de provincie. Netbeheerders, marktpartijen en energieleveranciers passen het energiesysteem zo aan dat het rekening houdt met de eigenschappen van nieuwe energiebronnen en het de toekomstige energievraag en energieproductie in balans houdt. De provincie en de gemeenten zijn hier nauw bij betrokken. Marktpartijen en netbeheerders werken aan de infrastructuur en installaties voor opslag en omzettingen. Regiogemeenten en de provincie moeten hier ruimte voor vinden.

We werken integraal Elke stap heeft gevolgen voor andere stappen. En het energiesysteem is één geheel: winsten in één onderdeel kunnen elders ten koste gaan van ruimte, geld of energie. Daarom kijken en werken we zoveel mogelijk

6.1 1.1 Betekenis Waar staan energietransitie we nu? voor energiesysteem? 1.2 Waar willen we naartoe? 6.2 Hoe komen 1.3 we daar? Hoe komen we daar?

We werken participatief

we zetten in op een mix van bronnen. We zetten onze regionale warmte-

Met de RES 1.0 toont de regio visie en regie. In deze en alle volgende RES’en

bronnen zo hoogwaardig mogelijk in. De inzet van warmtelevering in plaats

behouden en versterken we het overleg tussen alle betrokkenen. We werken

van verwarming met elektrische warmtepompen vermindert de overbelasting

participatief, met betrokkenheid van inwoners, bedrijven en belanghebben-

van het elektriciteitsnet (Systeemstudie Zuid-Holland, 2021).

den. Energiebesparing, o.a. door woningen te isoleren, kan alleen met mede-

In de uitvoeringslijn elektriciteit zetten we voor zonne-energie in op meer-

werking van bewoners, verhuurders en woningcorporaties. Ook aanleg van

voudig ruimtegebruik, waardoor we én ruimte besparen én bijdragen aan

warmtenetten, één van de manieren om hoogwaardige energie hoogwaardig

onze ambitie op het gebied van duurzame productie.

in te zetten, vereist participatie van inwoners en bedrijven. Participatie van eigenaren, woningcorporaties en bedrijven is cruciaal voor de installatie van

We werken in overleg

zonnepanelen op daken en voor het realiseren van lokaal eigendom. Alleen

Omdat de energietransitie stapsgewijs verloopt, zijn nog niet alle connecties

zo kunnen we het energiesysteem aanpassen aan de nieuwe energiebronnen,

duidelijk. Lokale keuzes hebben impact op het groter geheel. Daarom werken

terwijl we ook slim omgaan met de schaarse ruimte in onze regio.

we in overleg. De RES-regio Rotterdam Den Haag brengt zeer veel overheden samen, meer dan de meeste andere RES-regio’s. Daarnaast werken we nauw

Dit zijn de eerste stappen, ook in de toekomst is participatie van inwoners en

samen met het Rijk en andere partijen, zoals netbeheerders, marktpartijen

andere betrokkenen nodig. Nieuwe manieren om energievraag en energie-

en andere stakeholders. Dit is noodzakelijk om alle leidende principes toe te

productie in balans te houden kunnen ook om inwonersparticipatie vragen.

passen. De provincie en de RES-regio hebben daarbij een brede, initiërende,

Dit geldt ook voor het lokaal realiseren van opslag en omzetting.

coördinerende en faciliterende rol in; lokaal hebben de gemeenten en de RES-regio die rol. Met de RES 1.0 zetten we qua samenwerken en overleg belangrijke stappen. Voor elektriciteit onderzoeken we zoekgebieden in gebiedsgerichte processen, met betrokkenheid van alle gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, ProRail, netbeheerders en energiecoöperaties. Zo houden we rekening met de eigenschappen van nieuwe energiebronnen en zorgen we voor balans van energievraag en energieproductie. De productie en inzet van groengas gebeurt in overleg met verschillende marktpartijen, de provincie, de regio en waterschappen. Zo kunnen we hoogwaardige energie hoogwaardig inzetten en waar nodig opslag en omzetting realiseren.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

We houden rekening met de eigenschappen van nieuwe energiebronnen en

66

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

RES Rotterdam Regionale Energiestrategie Den Haag 1.0 regio Rotterdam Den Haag (v. 1.0)

VERANTWOORDING ONDERBOUWING VERDIEPING

67

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

Dit hoofdstuk geeft achtergronden bij de ambities zoals verwoord in de hoofdstukken 2 tot en met 6. Iedere paragraaf beschrijft welke stappen zijn doorlopen om tot de huidige RES 1.0 te komen. Achtereenvolgens komen aan de orde: het participatie- en communicatieproces, de uitvoeringslijnen warmte, elektriciteit, brandstoffen en het energiesysteem. Tot slot wordt, niet uitputtend, ingegaan op de vele partijen die een rol hebben in de energietransitie.

7.1

Participatieproces

7.2

Warmte

7.3

Elektriciteit 7.3.1 De energietransitie vraagt ruimte 7.3.2 Betrokkenheid van stakeholders 7.3.3 Organisatorische clusters 7.3.4 Uitwerken in gebiedsgerichte processen 7.3.5 Regionale samenwerking

7.4

Brandstoffen

7.5

Energiesysteem

7.6

Partijen in de energietransitie

RES Rotterdam Den Haag 1.0

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

68

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

Participatieproces

9 Begrippen en bronnen

Bij de totstandkoming van het regionale Energieperspectief 2050 zijn bijeenkomsten georganiseerd voor een brede doelgroep belanghebbenden.

In het participatieproces onderscheiden we als regio directe communicatie

Gedurende het proces om te komen tot de Concept RES zijn diverse bijeen-

(de regio communiceert met betrokken partijen en volksvertegenwoordigers)

komsten en consultatierondes georganiseerd met volksvertegenwoordigers,

en indirecte communicatie (de regio communiceert indirect, namelijk via

zodat leden van de gemeenteraden, van de Verenigde Vergadering van

de gemeenten, met inwoners). Met participatie

waterschappen en van Provinciale Staten met elkaar van gedachten konden

bedoelen we alle mogelijke

vormen van betrokkenheid van belanghebbenden: van informeren en

wisselen.

raadplegen tijdens een beleidsproces tot meebeslissen over en medeeigenaar worden van een energieproject.

Vanwege de coronamaatregelen zijn de geplande fysieke bijeenkomsten over de Concept RES sinds maart 2020 vervangen door online webinars en toe-

Directe communicatie met betrokken partijen

lichting bijvoorbeeld via video’s. De RES-partijen hebben, op verzoek met extra

Sinds februari 2018 is met alle stakeholders samengewerkt aan het Energie-

ondersteuning van het RES-team, de Concept RES besproken met genoemde

perspectief 2050 en de (Concept) RES. De gemeenten, waterschappen en de

volksvertegenwoordigers. Een aantal gemeenteraden heeft ook inwoners

provincie hebben essentiële partners betrokken om ervoor te zorgen dat

betrokken om inzichten op te halen voor de gemeentelijke reactie. De resul-

de RES haalbare en passende inzichten biedt en zoveel mogelijk draagvlak

taten daarvan zijn, in de vorm van Wensen en Bedenkingen, verwerkt in deze

bij belanghebbenden organiseerd wordt.

RES 1.0. In een webinar in november 2020 zijn de Wensen en Bedenkingen procesmatig besproken en waren volksvertegenwoordigers in de gelegenheid

Een lerend onderzoek van de tussenresultaten (Analyse participatie regionale

hierover vragen te stellen. In februari 2021 zijn er opnieuw drie bijeenkomsten

energiestrategieën Zuid-Holland, mei 2020, Provincie Zuid-Holland) conclu-

in het kader van de wensen en bedenkingen georganiseerd voor volks-

deert over deze vorm van participatie:

vertegenwoordigers. Zowel om op inhoud van Elektriciteit en Warmte in de

• “Het heeft de Concept RES op inhoud verrijkt.“ • “Het heeft volksvertegenwoordigers én vertegenwoordigers van belanghebbenden in staat gesteld actief betrokken te zijn.“

RES te spreken als over de concept Nota van beantwoording van de Wensen en Bedenkingen. Voorafgaand aan het besluitvormingsproces worden volksvertegenwoordigers inhoudelijk geinformeerd over het proces en de technische inhoud.

Deze werkwijze stelt partijen in de gelegenheid verschillende opties en denkrichtingen uit te wisselen, die zodoende worden gebruikt bij de gezamenlijke ontwikkeling van de RES.

69

RES Rotterdam Den Haag 1.0

7.1

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

Alle 30 energieregio’s doorlopen een vergelijkbaar proces. Daarom maken ze

media, is bedoeld om informatie over het regioproces te delen en lokale

zoveel mogelijk gebruik van hetzelfde netwerk (van communicatieadviseurs

activiteiten te ondersteunen. Het informeren van betrokken partijen gebeurt

en de expertpool van RVO) en dezelfde communicatiemiddelen (via Nationaal

via een LinkedIn-account, aangemaakt voordat de Concept RES verscheen.

Programma RES, kortweg NP RES). Alle betrokkenen in Nederland maken

Dit medium is gekozen vanwege de goede aansluiting bij de primaire doel-

vergelijkbare keuzes over wat ze op welk moment delen. Via het Landelijke

groep en de feitelijke inhoud. We gebruiken het onder andere om (steeds

Communicatie Klimaat Netwerk worden persaangelegenheden van NP RES

meer) goede voorbeelden van binnen en buiten de regio te delen. Door het

en de aanpak in de 30 regio’s gemonitord. Landelijke communicatiemiddelen

‘delen en liken’ van berichten neemt het aantal volgers toe en kunnen steeds

worden – indien mogelijk – aangepast tot middelen die regionaal, of zelfs

meer mensen op steeds meer momenten de berichtgeving volgen. De website

lokaal, bruikbaar zijn. Ook profiteert de regio van landelijke of in andere

bevat relevante documentatie, vaak ook als bronvermelding in deze RES

regio’s ontwikkelde inzichten over energietransitie-communicatie. Zo wordt

opgenomen, die als achtergrond bij de RES dient.

in de regio gebruikgemaakt van landelijk ontwikkelde animaties. En kunnen gemeenten gebruikmaken van middelen uit de campagne ‘Iedereen doet Watt’

Betrokkenheid van de (lokale) professionele belanghebbenden is geborgd,

en van landelijke kennisbronnen, zoals de leeromgeving energieparticipatie.nl.

zowel op programmaniveau als per uitvoeringslijn. Het betrekken van inwoners, bedrijven en andere belanghebbenden gebeurt door de gemeenten.

De regionale website RESRotterdamDenHaag.nl is begin 2020 primair

De inhoud van de RES is het resultaat van de ontvangen Wensen en

ontwikkeld om betrokken partijen te informeren. Inwoners en andere

Bedenkingen, (online) bijeenkomsten, informatie van deelnemende partijen,

belanghebbenden worden hier doorverwezen naar de RES-partijen.

eigen onderzoek, externe bronnen en gesprekken die in alle uitvoeringslijnen worden gevoerd. Deze inzet op directe communicatie wordt ook toegelicht

De LinkedIn-account is primair bedoeld om de betrokken partijen te

per uitvoeringslijn, in de volgende paragrafen van dit hoofdstuk.

informeren maar ook een middel dat door gemeenten gebruikt kan worden in de communicatie met hun inwoners. De RES stelt zich faciliterend op door

Indirecte communicatie met inwoners, bedrijven, organisaties

bijvoorbeeld regionale of lokale voorbeelden te delen en daarmee indirect

In het RES-proces wordt gemonitord welke onderwerpen zich lenen voor een

te informeren over de weg naar participatie (via de gemeenten).

eenduidige communicatieaanpak, bijvoorbeeld een gemeenschappelijk persbericht dat door gemeenten gepersonaliseerd kan worden. Deelnemende

We faciliteren samenwerking met Jong RES, o.a. door online verbinding te

partijen sturen dit vervolgens zelf uit. Hieronder volgen enkele voorbeelden

maken, op de site en LinkedIn wederzijds te verwijzen en contacten te leggen

van indirecte communicatie. Steeds is eerst geïnventariseerd of er al een

met en via deze organisatie. In enkele gevallen helpt Jong RES de gemeenten

landelijke boodschap of structuur was waarvan gebruik kon worden gemaakt.

bij het benaderen en betrekken van jongeren.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

De regionale digitale communicatie, via een website, online nieuws en sociale

70

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7.2

71

Warmte

Holland’ (mei 2020) en ‘Quickscan participatie RES Rotterdam Den Haag – Stand van zaken voor bestuurlijk gesprek over rol van inwoners bij de RES’

De energieregio Rotterdam Den Haag werkt aan de totstandkoming

(november 2020) laten zien dat er veel gebeurt om inwoners en organisaties

van de Regionale Structuur Warmte (RSW), de officiële naam van het

te informeren en te betrekken. Hoofdlijnen uit dit laatstgenoemde onderzoek

onderdeel Warmte in de Regionale Energiestrategie (RES). De RSW richt zich

zijn opgenomen in paragraaf 8.1

op bovengemeentelijke warmte-uitwisseling. Om bij het opstellen van de

. De manier waarop gemeenten de com-

municatie en participatie uitvoeren verschilt, o.a. qua niveau van participatie

RSW optimaal gebruik te maken van de kennis en kunde in de regio

(ladder), qua intensiteit van de participatie-activiteiten en qua bereik, mate van

intensief samengewerkt met en door, gemeenten, provincie, waterschappen

inclusiviteit en inhoudelijk accent. Gemeenten maken hierin eigen keuzes,

en publieke, maatschappelijke en marktpartijen. Aanvullend is de regio de

afhankelijk van het effect dat ze verwachten in hun specifieke bewonersgroep

samenwerking aangegaan met EBN en Invest-NL.

, is er

en onder hun specifieke omstandigheden. Regionale ondersteuning varieert ook: soms bestaat die uit een financiële bijdrage (zoals een vergoeding voor

Doorlopen stappen

de inzet van Swipocratie, een onlinetool waarmee inwoners eenvoudig en

Bij de totstandkoming van de RSW hebben we vier stappen

doorlopen:

snel hun mening kunnen geven), soms organiseren we gezamenlijk iets (zoals het uitdragen van een boodschap, indirect via de website) en soms stellen we landelijke inzichten of middelen beschikbaar. De regio stimuleert waar mogelijk het contact tussen de gemeenten en de

STAP 1

vraag naar warmte

Participatiecoalitie. In de RES-regio is de Participatiecoalitie bestuurlijk vertegenwoordigd en betrokken in de uitvoeringslijnen. Daarmee is het streven naar lokaal eigendom en naar participatie, zoals beschreven in de handreiking van NP RES, op bestuurlijk en uitvoerend niveau verankerd in onze RES. Lokaal

STAP 2 aanbod van warmte

zijn er voorbeelden van samenwerking tussen gemeenten en de Participatiecoalitie, die ten goede komt aan de beoogde inwonersparticipatie. Door de verschillende stadia van strategievorming en projectuitvoering waarin gemeenten verkeren, zijn er grote onderlinge verschillen.

STAP 3

inzicht in benodigde warmte-infrastructuur

Figuur 7.1 Stappenplan

STAP 4

randvoorwaarden

RES Rotterdam Den Haag 1.0

De onderzoeken ‘Analyse participatie regionale energiestrategieën Zuid-

9 Begrippen en bronnen

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

Stap 4

•

inzichtelijk gemaakt.

De voor de realisatie van de warmte-uitwisseling benodigde randvoorwaarden

In stap 3 zijn vraag en aanbod samengebracht en vertaald in scenario’s

en sturingsinstrumenten zijn inzichtelijk gemaakt. Dit gebeurde parallel aan,

met een bijbehorende warmte-infrastructuur.

en in samenhang met, de eerste drie stappen. Aanvullend is er een juridische

• In stap 4 zijn de benodigde randvoorwaarden en sturingsinstrumenten

analyse uitgevoerd naar de huidige en toekomstige wet- en regelgeving. Daar-

geïdentificeerd om de warmte-uitwisseling in te toekomst te kunnen

bij was de vraag of deze al voorzien in de randvoorwaarden en instrumenten

realiseren.

om te kunnen sturen. Het resultaat van de analyse is behandeld tijdens werkateliers. Het uiteindelijke resultaat van deze stap is een overzicht van rand-

Stap 1 en 2

voorwaarden en sturingsinstrumenten die gemeenten nodig hebben bij

Eerst hebben de warmtevraag en het warmte-aanbod geïnventariseerd, en de

realisatie, waarbij per item staat vermeld of ze er nu al over kunnen beschik-

inzichten daarover verrijkt en aangevuld. Voor realistische (en transparante)

ken of dat er een aanvulling nodig is.

ramingen hebben we zoveel mogelijk gebruikgemaakt van openbare data en van data van publieke en marktpartijen die actief zijn in de regio.

Samenwerking door regiopartijen Bij de totstandkoming is nauw samengewerkt met publieke, maatschappelijke

Stap 3

en private partijen die direct betrokken zijn bij de warmtetransitie in de regio.

In stap 3 hebben we verkend wat de regionale mogelijkheden zijn voor de

Met EBN en Invest-NL is gezamenlijk onderzoek uitgevoerd en informatie uit-

transitie naar een duurzame warmtevoorziening. Daarvoor heeft de regio,

gewisseld. De regio kon daarmee steunen op de kennis, ervaring en capaciteit

samen met EBN en Invest-NL, een opdracht verleend aan het consortium

van beide organisaties.

Royal HaskoningDHV, Gradyent en Fakton (hierna: Consortium). Deze opdracht omvatte het ontwikkelen van scenario’s voor een bovengemeentelijke warmte-infrastructuur, waarbij elk scenario uitgaat van andere keuzes

Betrokken partijen (publiek, maatschappelijk, markt)

m.b.t. de collectieve warmtevraag, -bronnen en -netten. Gemeenten, waterschappen, provincie, netbeheerders, belangenOp basis van deze scenarioanalyse ontwikkelden de regiopartijen een beeld

organisaties, Natuur & Milieufederatie, de Participatiecoalitie,

dat richting geeft aan kansrijke, regionale warmte-uitwisseling in 2050. Dit

koepelorganisaties (energiecoörporaties, woningbouwcorporaties),

toekomstbeeld voor 2050 is vervolgens terugvertaald naar stappen en

Energie Transitiepartners, Eneco, Warmtebedrijf Rotterdam, Engie,

activiteiten richting 2030.

Uniper, Vattenfall, Shell, Warmtebedrijf Westland, AVR, Ennatuurlijk, Netverder, Havenbedrijf Rotterdam, Stedin, Greenport West-Holland en Deltalinqs, Gasunie, Warmtesysteem Oostland.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

• In stap 1 en 2 hebben we de vraag naar en het aanbod van warmte

72

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

afstemmomenten waren zowel gericht op het bespreken en toetsen van speci-

publieke, maatschappelijke en/ óf marktpartijen georganiseerd (zie kader).

fieke inhoudelijke (lokale) thema’s als de werkwijze voor de totstandkoming.

Aanvullend op de werkateliers zijn in klein comité en op individuele basis afstemmomenten geweest met gemeenten, samenwerkingsverbanden en

Bij het opstellen van de RSW was het uitgangspunt: gelijkwaardigheid van alle

andere betrokken partijen. Een voorbeeld hiervan is de ambtelijke Meedenk-

betrokken partijen. De besluitvorming over het richtinggevende beeld van de

groep met vertegenwoordigers van enkele gemeenten en de provincie. Deze

regionale warmte-uitwisseling is belegd bij de publieke partijen.

2020

augustus/ oktober

BETROKKEN PARTIJEN

WAT

gemeenten, markt

• data-uitvraag t.b.v. lokale vraag en aanbod

publiek, maatschappelijk

• uitgangspunten scenario’s warmte-uitwisseling

publiek, maatschappelijk

• scenariobepaling en werking scenario’s

publiek, maatschappelijk, markt

• reflectie scenario’s en benoemen kansrijke bouwstenen • inventarisatie randvoorwaarden en sturingsinstrumenten

markt

• hoofdlijn en resultaten scenario-analyses • kansrijke bouwstenen warmte-uitwisseling marktpartijen

november/

publiek, maatschappelijk

december

• inzichtverdiepende scenario-analyses, incl. WTSZH • bouwstenen optimale warmte-uitwisseling in de regio • benoemen randvoorwaarden en sturingselementen

publiek (bestuurlijk)

• bouwstenen RSW 1.0 • benoemen randvoorwaarden en sturingsinstrumenten

Figuur 7.2 Totstandkoming van de Regionale Structuur Warmte

STAP (PRIMAIRE FOCUS)

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Voor de invulling van de warmte-uitwisseling zijn regionale werkateliers voor

73

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7.3

Elektriciteit

Parallel aan de RSW loopt vanuit de Gasunie een onderzoek op het provinciale schaalniveau van het Integraal ontwerp Warmtetransport Systeem Zuid-

Deze paragraaf gaat over het proces om te komen tot een duurzame

Holland (WTSZH). Om ervoor te zorgen dat beide trajecten qua informatie en

energievoorziening. Hoe komt de regionale inzet tot stand? Hoe

kennis van de ontwikkelingen in de regio goed van elkaar gebruik maken heeft

onderzoeken we waar we productie van elektriciteit uit hernieuwbare

vanuit de regio nauwe afstemming plaatsgevonden met de Gasunie en de

bronnen kunnen inpassen? Hoe vergroten we kansen en hoe kunnen we

provincie Zuid-Holland, als leden van het projectteam WTSZH.

die kansen benutten? We besteden aandacht aan energiebesparing, aan randvoorwaarden en aan de samenhang

met maatschappelijke principes.

Naast het onderzoek uitgevoerd door het Consortium heeft Gasunie een

Ook na oplevering van deze RES blijven we werken aan een betaalbare,

verkenning gedaan naar een integraal warmtetransportsysteem in Zuid-

betrouwbare, veilige en schone energievoorziening in 2050.

Holland. Deze verkenning is onderdeel van het project Warmtetransportsysteem Zuid-Holland van Gasunie, EZK en PZH. Doel van het project is de

De RES-regio Rotterdam Den Haag werkt al langer aan een duurzaam

realisatie van een warmtetransportsysteem in de regio Zuid-Holland tegen

energiesysteem. Sinds begin 2018 kijken 23 gemeenten, vier waterschappen

maatschappelijk optimale condities en efficiënte kosten. Het project

en de provincie, samen met deskundigen van netbeheerders, maatschappe-

Warmtesysteem Zuid-Holland vindt plaats onder de regie van het Rijk: van-

lijke organisaties en ondernemingen, naar de kansen, mogelijkheden en

wege het bovenregionale karakter en het belang van deze infrastructuur voor

voorwaarden voor de energietransitie. Dit heeft in juni 2019 geresulteerd in

het behalen van de klimaatdoelen in de industrie, landbouw en gebouwde

het Energieperspectief 2050, een toekomstbeeld met als leidend principe

omgeving. Het gehele project omvat de activiteiten die noodzakelijk zijn voor

‘betaalbaar, betrouwbaar, veilig, schoon en voor iedereen’.

het ontwerp, de aanleg en exploitatie van een maatschappelijk optimaal warmtetransportnet in Zuid-Holland, te beginnen bij WarmtelinQ. Met het

7.3.1

project WarmtelinQ wordt er gewerkt aan een transportnet om warmte uit

De energietransitie vraagt ruimte

Voor het opwekken, opslaan en transporteren van elektriciteit uit hernieuw-

de Rotterdamse Haven naar de regio Vlaardingen-Den Haag te transporteren.

bare bronnen is ruimte nodig, zowel ondergronds (o.a. infrastructuur) als

De RES kijkt specifiek naar de resultaten van de verkenning ‘integraal ontwerp’

bovengronds (o.a. zonnepanelen, windmolens en transformatorstations).

die Gasunie heeft uitgevoerd.

Daardoor heeft de energietransitie grote invloed op het uiterlijk en het functioneren van onze dorpen, steden en landschappen. Vandaar dat we

74

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Samenhang Integraal warmtetransportsysteem Zuid-Holland

9 Begrippen en bronnen

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

9 Begrippen en bronnen

7.3.2

Betrokkenheid van stakeholders

transitie: we kijken zorgvuldig naar mogelijkheden om duurzame energie-

De vraag hoe de RES-regio Rotterdam Den Haag bijdraagt aan de nationale

productie in te passen in het bestaande landschap en naar de impact

doelstelling van 35 TWh in 2030, is beantwoord in samenwerking met de

hiervan op het landschap en op de ruimtelijke ordening.

gehele regio. De regionale ambitie is het resultaat van verschillende ateliers, onderzoeken en bijeenkomsten.

Het opwekken van duurzame energie is onze regio niet nieuw. Er draaien al flink wat windturbines en op meerdere plekken liggen al zonnepanelen

De energieregio heeft gesprekken gevoerd met een grote groep stakeholders

op daken of velden. Ook zijn er verschillende onderzoeken uitgevoerd en

waaronder de provincie, ProRail, Rijkswaterstaat, de waterschappen en

concrete plannen gemaakt om het bestaande aanbod te vergroten

-bedrijven, de netbeheerder(s) en de Participatiecoalitie. Daarbij hebben

.

we verkend wat voor hen de belangrijkste punten zijn, welke rol ze kunnen In het Energieperspectief 2050 zijn regionaal ruimtelijk-energetische

spelen en welke bijdrage ze kunnen leveren.

ontwerpprincipes vastgesteld. Deze ontwerpprincipes hebben we gecombineerd met landschapskenmerken, ruimtelijke kwaliteit en draagkracht van

Met de ‘Wensen en Bedenkingen-procedure’ op basis van de Concept RES

het landschap. Zo ontwikkelden we verhaallijnen: mogelijkheden om de

konden alle 23 gemeenteraden, de provincie en de waterschappen in een

productie van hernieuwbare energie ruimtelijk in te passen, waarbij het

schriftelijke reactie wensen en bedenkingen, op alle thema’s, meegeven

landschap behouden blijft of versterkt wordt.

aan de regio. Al deze reacties zijn voorzien van een antwoord en de input is meegenomen in deze RES. Door op deze manier tussentijds de visies van

Met deze verhaallijnen als vertrekpunt hebben we gebieden in kaart

de raden op te halen groeide het draagvlak voor de RES.

gebracht die kansrijk zijn voor het opwekken van duurzame energie: de zoekgebieden. Op basis van de potentiële de productie (in GWh) in deze

7.3.3

zoekgebieden is de ambitie voor 2030 geformuleerd: 2,8-3,2 TWh elektriciteit

Organisatorische clusters

Het uitwerken van zoekgebieden is vooral een lokale aangelegenheid. Voor

uit hernieuwbare bronnen. Door deze werkwijze staat de ruimtelijke kwaliteit

onderzoek naar de mogelijkheden om windturbines of zonnepanelen te

centraal bij de landschappelijke inpassing van windturbines en zonnepanelen.

plaatsen in een specifiek zoekgebied is lokale kennis immers onontbeerlijk.

Door voortschrijdend inzicht of andere ontwikkelingen kunnen er zoek-

Tegelijkertijd is samenwerking nodig, onder andere om een gezamenlijke

gebieden afvallen. En de verhaallijnen kunnen nieuwe kansrijke mogelijk-

aanpak te ontwikkelen, om gesprekken te voeren met stakeholders en om

heden opleveren.

kennis op te doen en te delen.

,

RES Rotterdam Den Haag 1.0

expliciet aandacht besteden aan de ruimtelijke dimensie van de energie-

75

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

9 Begrippen en bronnen

Sommige clusters zijn geografisch geordend – zoals ‘zon en wind bij infra-

clusters

structuur’; hierdoor wordt samenhang tussen de zoekgebieden en samen-

(zie figuur 7.3 en het kader daarna), die zijn vernoemd naar de

werking met buurgemeenten gefaciliteerd. Bij andere clusters is gekeken naar

meest voorkomende verhaallijnen binnen elk cluster.

efficiëntievoordelen van een gezamenlijke aanpak, zoals bij ‘zon in stedelijk gebied’. Alle gemeenten staan immers voor dezelfde vraag: Hoe benutten we in 2030 40% van de geschikte daken en parkeerplaatsen voor het opwekken

...

... ...

van zonne-energie? Bij het organisatorische cluster ‘zon en wind bij glastuin-

...

bouw’ is de ordening niet alleen geografisch, maar ook gebaseerd op een

...

...

gezamenlijke aanpak.

infra

water

De drie organisatorische clusters

...

I JN

• Zon in stedelijk gebied (op daken en parkeerplaatsen); • Zon en wind bij glastuinbouw; • Zon en wind bij infrastructuur (A4, A12, A15 en A20), en overige

EN

T I EN V

E RH

AA

LL

stedelijk

verhaallijnen.

organisatorische clusters

7.3.4

Uitwerken in gebiedsgerichte processen

Binnen de organisatorische clusters hebben we de zoekgebieden waar inpaszoekgebieden

sing van windturbines en zonnepanelen kansrijk werd geacht, nader onderzocht. In de afgelopen periode is dit gebeurd in gebiedsgerichte processen. Daardoor konden we gebruikmaken van lokale kennis, de impact van de regiogrens

inpassing onderzoeken, integrale afwegingen maken en koppelkansen benutten. Bovendien maakt een gebiedsgerichte aanpak het mogelijk om

Figuur 7.3 Ordening: van verhaallijnen naar zoekgebieden naar organisatorische clusters

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Om deze redenen zijn de zoekgebieden bijeengebracht in organisatorische

76

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

we de resultaten van onderzoeken, gesprekken en bijeenkomsten op ver-

te gaan en de maatschappelijke acceptatie te vergroten. Tot slot is voor

schillende momenten voorgelegd aan stakeholders, voordat we ze in de

het daadwerkelijk realiseren van windturbines en zonnepanelen op de

strategie verwerkten.

onderzochte locaties een vertaling nodig naar het lokale omgevingsbeleid

.

Ook in het vervolg (naar de RES 2.0) hebben gemeenten een trekkende rol

Hoe belangrijk het faciliteren van samenwerking, kennisdeling en -ontwikke-

in het maken van afwegingen in gebiedsgerichte processen.

ling is, bleek bijvoorbeeld bij het organisatorische cluster glastuinbouw. Tijdens één van de regionale kennissessies/ateliers ontstond bij stakeholders

7.3.5

Regionale samenwerking

Daarnaast is regionale samenwerking

het initiatief om samen te onderzoeken of zij de potentie van zon op wateruiterst belangrijk. Voor de energie-

bassins kunnen benutten. Ook bij andere organisatorische clusters, zoals zon

transitie zijn gemeentegrenzen namelijk niet relevant, net zomin als de

in het stedelijk gebied, is kennisdeling van belang om de stevige ambitie te

grenzen van organisatorische clusters. Op regionale schaal kan bovendien

realiseren. Alle gemeenten hebben een vergelijkbare opgave, waardoor het

veel kennis worden ontwikkeld en gedeeld. En er zijn ook veel verschillende

delen van kennis veel voordelen oplevert.

stakeholders, zoals de provincie, Rijkswaterstaat, netbeheerder(s) en werkgevers- en ondernemersverenigingen, die een locatie-overstijgende rol spelen

In zowel regionaal als lokaal verband zijn aan de hand van de vier frames uit

in de regio. Door het gesprek met deze stakeholders regionaal te organiseren,

het afwegingskader verschillende onderzoeken uitgevoerd om zoekgebieden

kunnen we gezamenlijke aanpakken en afspraken maken. Dit bevordert de

nader te concretiseren.

efficiëntie en de effectiviteit van de regionale energiestrategie.

Frame 1: Behoud en versterking van de ruimtelijke kwaliteit Regionale bijeenkomsten zijn belangrijk voor gebiedsgerichte processen en

Het ruimtelijke frame is belangrijk voor de RES-regio Rotterdam Den Haag:

voor het werken in organisatorische clusters. Tijdens deze bijeenkomsten

we doen alleen nader onderzoek in zoekgebieden als het inpassen van de

hebben we aandacht besteed aan: (1) het verrijken, verdiepen en duiden

opwekking van hernieuwbare energie zorgt voor behoud of versterking van

van de ruimtelijke kwaliteit, (2) de haalbaarheid en het doelbereik van zoek-

de ruimtelijke kwaliteit. Wel willen we de samenhang

gebieden, (3) de impact op het net en (4) het (vergroten van) draagvlak. Samen

borgen, ongeacht door welke verhaallijn ze zijn aangewezen. Zouden we ons

vormen deze vier ‘frames’

richten op afzonderlijke locaties, dan kan er in vlak bij elkaar liggende zoek-

een volledig afwegingskader voor de ontwikkeling

tussen zoekgebieden

van een zoekgebied. Alleen als er aandacht is voor al deze vier frames, kan

gebieden worden gekozen voor (een) ander€ type(n) inpassing. Dit kan leiden

de uiteindelijke realisatie van zo’n zoekgebied doorgang vinden. Ook hebben

tot een rommelig en/of gespikkeld patroon van windturbines en zonnevelden in het landschap. Om deze reden is ook gekeken naar de samenhang tussen zoekgebieden in deze RES-regio en die in omliggende RES-regio’s.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

stakeholders bij het proces te betrekken, met grondeigenaren in gesprek

77

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

Ook hebben we bekeken in hoeverre de zoekgebieden financieel haalbaar

hielpen ze om zoekgebieden te vinden, later gaven ze handvatten om zoek-

lijken en welke parameters en randvoorwaarden daarbij een rol spelen.

gebieden verder te ontwikkelen met behoud van ruimtelijke kwaliteit. Ook bij

Tot slot is gekeken naar de samenhang van deze Regionale Energiestrategie en

de verdere uitwerking van zoekgebieden – en eventueel bij het vinden van

het bovenregionale beleid, zowel provinciaal (POVI) als nationaal (NOVI) beleid.

nieuwe – zijn de verhaallijnen nuttig.

Frame 3: Impact op het net Zo dragen de verhaallijnen bij aan de wens en ambitie van de regio om

Aan het elektriciteitsnet zijn aanpassingen nodig om (nieuwe) duurzame

zoveel mogelijk in te zetten op meervoudig ruimtegebruik en koppelkansen

bronnen (energie-aanbod) te kunnen aansluiten en om de opgewekte

te benutten. Ruimtelijke ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie

elektriciteit te kunnen transporteren naar huishoudens en bedrijven

kunnen, wanneer ze worden meegenomen in een gebiedsgerichte aanpak,

(energievraag). Dit brengt niet alleen praktische overwegingen met zich

bijdragen aan andere opgaven en aan het vergroten van de integraliteit.

mee, maar ook maatschappelijke. Zo speelt betaalbaarheid een belangrijke

Denk hierbij aan het tegengaan van bodemdaling of verzilting, het tegengaan

rol in de afweging om nieuwe locaties te ontwikkelen.

van hittestress, het versterken van biodiversiteit of het koppelen van energieopwekking aan nieuwbouw.

Om deze reden zijn netbeheerders betrokken bij de totstandkoming van de RES. Zij deelden hun visie en aandachtspunten met de regio en voerden een

Frame 2: Haalbaarheid en doelbereik van zoekgebieden

netimpactanalyse uit. Daarin bekeken ze de zoekgebieden en maakten een

Nader onderzoek in zoekgebieden vraagt om het afwegen van belangen

inschatting of er aanpassingen nodig zijn aan het net, eventueel al vóór 2030.

en om samenwerking. Maar het vraagt ook om feiten, inzicht en gegevens.

Hierbij keken ze waar mogelijk ook naar de kosten. Hieruit bleek dat er geen

Daarom hebben we lokale en regionale bevindingen over haalbaarheid

knelpunten ontstaan die niet voor 2030 op te lossen zijn. Voorwaarde is wel

en doelbereik verder onderbouwd. Met andere woorden: onderzocht is of

dat plannen tijdig worden geconcretiseerd.

de ontwikkeling van een zoekgebied haalbaar is én wat dit zoekgebied potentieel aan GWh hernieuwbare energie oplevert.

Frame 4: Draagvlak De energietransitie heeft gevolgen voor de omgeving waarin mensen werken,

Zo is het gehele oppervlak aan geschikte grote daken berekend en op kaart

wonen en leven. Het is dan ook belangrijk om zorgvuldig met de leefomgeving

gezet. En hebben we onafhankelijke potentieberekeningen laten uitvoeren

om te gaan. Zonder maatschappelijke acceptatie van deze en andere gevolgen

voor de opwekking op waterbassins in het glastuinbouwgebied. Verder is

zal de energietransitie niet lukken. Betrokkenheid van stakeholders is daarom

inzicht verkregen in het draagvlak voor zoekgebieden en hebben we kennis

van groot belang. De regio heeft hierin een rol. Maar ook gemeenten betrek-

en ervaringen uitgewisseld over hoe je het draagvlak kunt vergroten.

ken stakeholders zoals inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij de gebiedsgerichte processen.

RES Rotterdam Den Haag 1.0

De verhaallijnen hadden gedurende het proces steeds een andere rol. Eerst

78

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7.4

Brandstoffen

patie en projectparticipatie zijn erop gericht belanghebbenden te betrekken bij het proces, om te komen tot realisatie van wind- of zonne-energieprojecten op specifieke locaties. Financiële participatie is zowel gericht op financieel

De RES bouwt op het thema duurzame brandstoffen voort op de achtergrondnotie Duurzame brandstoffen (RES Rotterdam Den Haag,

(mede)eigenaarschap als op financiële prikkels voor stakeholders, om duur-

17 april 2020). Voor deze achtergrondnotitie zijn meerdere gesprekken

zame elektriciteitsproductie aantrekkelijker en haalbaarder te maken.

gevoerd met de ambtelijke en professionele experts op het gebied van waterstof en groengas in deze regio. Het gaat hier onder meer om het

Acceptatie is vaak eenvoudiger als belanghebbenden, al dan niet verenigd

Havenbedrijf Rotterdam, Stedin, Provincie Zuid-Holland, Hoogheemraadschap

in een energiecoöperatie, (financieel) kunnen participeren. Mede daarom

van Delfland, de Greenport, Gasunie en enkele RES-partijen. Adviesbureau

streeft het Klimaatakkoord bij toekomstige ontwikkelingen naar 50% lokaal

CE Delft heeft voor deze achtergrondnotitie een literatuuronderzoek

eigendom. Dit streven is door de RES-regio Rotterdam Den Haag omarmd.

uitgevoerd naar de inzet van duurzame brandstoffen.

De verschillende vormen van participatie – inclusief het streven naar 50% lokaal eigendom – zijn in eerste instantie lokale aangelegenheden. De regio

De bevindingen vanuit de achtergrondnotitie zijn opgenomen in de Concept

vervult een faciliterende rol, waarbij de nadruk ligt op kennisontwikkeling

RES. Er hebben twee informerende webinars plaatsgevonden over de inzet

en -deling

van duurzame brandstoffen in de regio:

.

Ook de betaalbaarheid

van de energietransitie heeft invloed op het draag-

vlak. Door stakeholders tijdig te betrekken, zoals de netbeheerders bij het onderzoeken van zoekgebieden, kunnen we maatschappelijke kosten

• Een ambtelijk webinar in april 2020, waar ook de Provincie Zuid-Holland en de Economic Board Zuid-Holland hun plannen hebben toegelicht

• Een webinar voor bestuurders en volksvertegenwoordigers in september 2020, over de rol van waterstof in het energiesysteem.

beperken. De regio faciliteert hierin, mede door de netbeheerders en de Participatiecoalitie deel te laten nemen aan ateliers. Op basis van hun infor-

In de totstandkoming van deze RES is nogmaals bij de ambtelijke en profes-

matie is het in de gebiedsprocessen mogelijk keuzes te maken op het gebied

sionele experts opgehaald welke ontwikkelingen relevant zijn voor het thema

van betaalbaarheid, waaronder de slimste keuzes voor netaanpassingen of de

duurzame brandstoffen.

verdeling van opbrengsten. De energietransitie moet voor iedereen betaalbaar zijn: bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners, inclusief de sociale minima. Regionaal worden ook een aantal (subsidie)regelingen geagendeerd, zoals het behoud van SDE-subsidies en stimuleringsmaatregelen. Het behoud van dergelijke financiële regelingen is een algemeen geldende randvoorwaarde voor het slagen van de energietransitie.

79

RES Rotterdam Den Haag 1.0

We onderscheiden proces-, project- en financiële participatie. Procespartici-

9 Begrippen en bronnen

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

de opkomst van brandstoffen in het energiesysteem te versnellen, is er een aantal acties ondernomen:

• Er zijn gesprekken gevoerd met belangrijke spelers op dit terrein (profes-

• De uitvoeringslijnen Elektriciteit, Warmte en Brandstoffen hebben de gevolgen van de transitie op dat deel van het systeem geanalyseerd.

Specifiek voor elektriciteit zijn door Stedin en Westland Infra netimpactstudies uitgevoerd.

sionele en ambtelijke stakeholders).

• Er is een enquête gehouden onder de leden van het Ambtelijk Netwerk

De uitkomsten van de uitvoeringslijnen en de Systeemstudie Zuid-Holland

Energie en er is bij hen geïnventariseerd op welke thema’s zij behoefte

zijn gebruikt om te komen tot een set aan uitvoeringsprincipes die moeten

hebben aan meer kennis en informatie.

bijdragen aan het komen tot een toekomstbestendig, veerkrachtig en efficiënt systeem.

7.5

Energiesysteem

Er zijn geen extra berekeningen uitgevoerd, de uitkomsten zijn daarom kwalitatief van aard.

De omschrijving van het energiesysteem als geheel en de definitie van een toekomstbestendig, veerkrachtig en efficiënt energiesysteem zijn samen met een werkgroep, bestaande uit experts en vertegenwoordigingen van gemeenten, waterschappen en provincie opgesteld. De resultaten zijn besproken in het opdrachtgeversteam en voorgelegd aan het ambtelijk netwerk en geagendeerd in het bestuurlijk netwerk. De inhoudelijke bevindingen zijn gebaseerd op de Systeemstudie ZuidHolland en de analyses vanuit de uitvoeringslijnen Elektriciteit, Warmte en Brandstoffen:

• De Systeemstudie Zuid-Holland is uitgevoerd in opdracht van de provincie

Zuid-Holland (2021). De RES Rotterdam Den Haag is vanaf het begin via de expertgroep en de stuurgroep betrokken geweest bij deze studie en heeft input en feedback gegeven. De uitkomsten zijn meegenomen in de RES.

80

RES Rotterdam Den Haag 1.0

Om de acties te bepalen die richting de RES 2.0 kunnen worden genomen om

9 Begrippen en bronnen

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

Partijen in de energietransitie

81

Economic Board Zuid-Holland (EBZ) In Zuid-Holland werken overheden, het bedrijfsleven en kennisinstellingen

De regio werkt met vele partijen intensief samen. In het kader staat een

samen aan het verbeteren van het economisch klimaat in de provincie. Dit

(niet uitputtend) overzicht van verschillende partijen

doen zij in het Economic Board Zuid-Holland. De EBZ pakt de opgaven op die

. Speciale aandacht

is in het proces uitgegaan naar de netbeheerders in de regio, vertegenwoor-

voor de Zuid-Hollandse economie de grootste urgentie hebben. Een daarvan

digd door Stedin. Zij maken actief onderdeel uit van de samenwerking. In

is de energietransitie, met op dit moment een belangrijke focus op de water-

de aanloop naar de Concept RES hebben we het Energieperspectief 2050

stofeconomie. Onder leiding van de EBZ hebben de provincie, gemeente

opgesteld. Daarbij is een brede groep stakeholders betrokken geweest,

Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam, Stedin en het InnovationQuarter het

waaronder woningbouwcorporaties, omgevingsdiensten, maatschappe-

initiatief genomen om van Zuid-Holland een waterstofhub

lijke- en marktpartijen. In het vervolg, na de RES 1.0, vervullen deze partijen

de internationale markt, zoals in paragraaf 8.4 wordt beschreven.

te maken voor

ook weer een stevige rol in het proces van realisatie van de ambities. Bedrijventerreinen De 23 gemeenten van de regio hebben een regionale strategie voor werklocaties (zoals kantoorpanden en bedrijventerreinen) ontwikkeld en stellen een gemeenschappelijke aanpak op waardoor de economie en werkgelegenheid een impuls krijgen. De strategie stuurt op kwaliteit van de werklocaties, marktevenwicht in vraag en aanbod naar werklocaties, en verduurzaming. Deze regionale strategie wordt in 2021 geactualiseerd. In deze actualisatie wordt met het oog op regionale afspraken over bedrijventerreinen ook verder ingezet op o.a. het stimuleren van verduurzaming en de transitie naar een circulaire economie. Vooruitlopend hierop start de MRDH met de aanpak ‘Next Economy Bedrijventerreinen’, waarin o.a. wordt gewerkt aan energietransitie op bedrijventerreinen. Dit sluit aan op de ambities binnen de RES om op bedrijfsdaken zonnepanelen te realiseren.

Overzicht van partijen, op alfabetische volgorde

• Bedrijventerreinen • Economic Board Zuid-Holland (EBZ) • Energiebeheer Nederland (EBN) en Invest-NL • Greenport West-Holland (GPWH) • Groene Hart • Havenindustrieel Complex Rotterdam (HIC) • Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) • Participatiecoalitie • Veiligheidsregio’s • Warmtetransportsysteem Zuid-Holland (WTSZH) • Waterbedrijven: Dunea, Evides, Oasen • Waterschappen: Waterschap Hollandse Delta,

Hoogheemraadschap van Delfland, Hoogheemraadschap van Rijnland, Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

RES Rotterdam Den Haag 1.0

7.6

9 Begrippen en bronnen

7 Hoe is de RES tot stand gekomen?

8 Op welke feiten en onderzoeken is de RES gebaseerd?

9 Begrippen en bronnen

warmtevraag en het opwekken van hernieuwbare elektriciteit. Tuinders zijn

Voor de totstandkoming van de RES 1.0 uitvoeringslijn Warmte, is de regio

al geruime tijd actief in de ontwikkeling van geothermie en de bijbehorende

een samenwerking aangegaan met Energie Beheer Nederland (EBN) en

infrastructuur om te kunnen voorzien in de lokale warmtevraag. Dat geldt voor

Invest-NL. Beide partijen hebben de ambitie hun positie in de warmtetransitie

Voorne-Putten, het Westland en het Oostland. Daarnaast zijn er ook al initia-

te verstevigen en de transitie daarmee te versnellen. Regio Rotterdam

tieven, zoals de Warmtesamenwerking Oostland (WSO) en de Energietransitie

Den Haag biedt hiervoor als dé warmteregio van Nederland een uitgelezen

Partners (ETP), die hun vruchten afwerpen. Tevens blijft de betrokkenheid van

mogelijkheid. EBN en Invest-NL hebben met hun expertise en middelen

de regio wenselijk als het gaat om het zoeken naar verbinding met bijvoor-

bijgedragen aan het inzichtelijk maken van een kansrijke regionale warmte-