Bijlage GGDZL-2429 Regionale Beleidsnota 2025_V01D
Tekst van het document
GEZONDHEID NU, VOOR LATER! REGIONAAL GEZONDHEIDSBELEID 2025-2030
Gezondheid in Zuid-Limburg – investeren in de toekomst
Inhoudsopgave Voorwoord Inleiding Samenvatting Leeswijzer 01 Nu, voor later
3 4 6 8 10
35
Waar staan we voor
37
Wat doen we nu voor later
38
2.4 Gezonde leefomgeving
39
Waar staan we nu
39
Waar staan we voor
41
Wat doen we nu voor later
42
18
3.2 Financiën
46
22
3.4 Communicatie
Waar staan we voor
12
Wat doen we nu voor later
2.1 Gezond Opgroeien
23
Waar staan we nu
23
Waar staan we voor
25
Wat doen we nu voor later
27
29
Waar staan we nu
29
Waar staan we voor
32
Wat doen we nu voor later
33
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
Waar staan we nu
44
11
2.2 Gezond Blijven
35
03 Randvoorwaarden
Waar staan we nu
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
2.3 Gezonde Geest
3.1 Bestuurlijke eindverantwoordelijkheid
45
3.3 Burgerbetrokkenheid
48
3.5 Monitoring en evaluatie 2025-2030
50
49
Begrippenlijst
51
Bronnen
53
2
Voorwoord Beste inwoners van Zuid-Limburg,
Gezondheid is niet alleen ieders eigen verantwoordelijkheid, maar ook een taak voor de samenleving. Werk, wonen, onderwijs, zorg en de omgeving waarin we
Met trots presenteren wij het regionaal gezondheidsbeleid 2025-2030:
leven beïnvloeden onze gezond. Daarom is een brede aanpak nodig, waarin we
Gezondheid nu, voor later!
samenwerken met overheden, zorginstellingen, maatschappelijke organisaties én inwoners. Bewustwording is daarbij belangrijk.
“Dit is niet zomaar een beleidsplan, maar een belofte aan elkaar om samen te werken aan een gezonder en gelukkiger Zuid-Limburg”.
Gezondheidsbeleid vraagt voortdurende inzet. Ongeacht politieke keuzes of
- Alex Schiffelers Wethouder Volksgezondheid, gemeente Landgraaf
financiële veranderingen blijven wij ons inzetten voor een gezonder Zuid-Limburg, nu en in de toekomst. Dit sluit aan bij landelijke afspraken zoals het
Onze gezondheid is het belangrijkste wat we hebben. Toch blijft de gezondheid
Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA).
van Zuid-Limburgers achter bij de rest van Nederland. Dat kunnen en willen we niet accepteren. Daarom bundelen de zestien gemeenten in Zuid-Limburg hun
Met Trendbreuk hebben we al een duidelijke richting gekozen: een lange termijn
krachten om gezondheid op de eerste plaats te zetten. Dit is geen nieuwe
aanpak, focus op de jeugd, bewezen methodes en sterke samenwerking. In dit
opgave, maar de uitdaging blijft groot. Met een lange adem kunnen we een
beleid gaan we nog een stap verder: we verbreden onze focus van jeugd naar
blijvende verandering realiseren.
andere levensfasen en groepen in onze samenleving. Laten we samen bouwen aan een regio waar iedereen de kans krijgt om gezond en gelukkig te leven!
Gezondheid betekent meer dan niet ziek zijn. Het gaat erom dat iedereen kan meedoen: werken, leren en genieten van het leven.
Wethouders Volksgezondheid van de 16 Zuid-Limburgse gemeenten,
“Wij geloven in het gedachtegoed Positieve Gezondheid.
Namens deze,
Zien wat er wel mogelijk is, al laat je gezondheid niet alles toe”.
Alex Schiffelers, gemeente Landgraaf
- Chris Piatek Wethouder Volksgezondheid, gemeente Eijsden-Margraten
Chris Piatek, gemeente Eijsden-Margraten
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
3
Inleiding De gezondheid van de Zuid-Limburgers blijft achter bij de rest van Nederland. Er ligt een grote opgave voor de publieke gezondheid. Met het regionaal gezondheidsbeleid 2025-2030 Gezondheid nu, voor later!
Het gezondheidsbeleid sluit aan bij de andere ontwikkelingen binnen het sociaal
richten de zestien gemeenten in Zuid-Limburg hun blik nu en in de toekomst op
domein, de publieke gezondheid en de zorg, zoals de samenwerkingsafspraken
deze opgave. Het is een complexe en veelomvattende opgave waarbij een
in het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorg Akkoord (IZA)
voortdurende inspanning noodzakelijk is. Ook wordt steeds duidelijker dat
en de uitgangspunten van het Regioplan Zuid-Limburg 2023. Deze
beleidsmaatregelen en preventieactiviteiten een bredere inspanning vereisen
samenwerkingsafspraken zijn veel breder en raken meer
dan alleen in de publieke gezondheidszorg.
partijen dan de gemeenten alleen.
De grenzen van wat onze zorg aan kan komen sterker in zicht en de nadruk om te
In zekere zin bevestigen GALA en IZA de goede
investeren in preventie vanuit een integrale aanpak is onontbeerlijk. Zowel de
richting die we in Zuid-Limburg al waren
landelijke en lokale overheid als welzijn en zorg zijn hiermee bezig. Voor een
ingeslagen. In de Trendbreukaanpak
gezonde samenleving zijn we allemaal verantwoordelijk en is extra inzet nodig.
werken namelijk al veel partijen
Gemeenten kunnen dat niet alleen. Dat kan alleen wanneer we daar een
samen. Het huidige
gezamenlijke inspanning voor leveren: gemeenten, rijk, inwoners, zorg- en
regionaal gezondheids-
maatschappelijke organisaties. De resultaten van die gezamenlijke inspanning
beleid was daar
zijn zichtbaar voor onze inwoners op het gebied van wonen, werken, recreëren
de basis voor.
en onderwijs. Het vaststellen van gezondheidsbeleid is een wettelijke verplichting voor gemeenten, bepaald in de Wet publieke gezondheid.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
4
In het verlengde hiervan positioneert dit nieuwe regionaal gezondheidsbeleid zich ook naar de toekomst als een richtinggevend document voor het gemeentelijke gezondheidsbeleid, vanuit een integrale visie op gezondheid. We kiezen met deze nota voor een periode van zes jaar (tot en met 2030) om het duurzame en meerjarige karakter van het regionaal gezondheidsbeleid te benadrukken. Deze termijn sluit aan bij de vorige nota waarin het streefjaar 2030 genoemd werd om een kwart van de gezondheidsachterstanden in 2030 te hebben ingelopen. Gezondheidsbeleid vraagt immers, zoals we in eerdere versies hebben vastgesteld, een lange adem en meerjarige betrokkenheid; dat mag niet afhankelijk zijn van politieke keuzes of wisselende financieringen. Die kunnen wel effect hebben op de uitvoering van het beleid, maar niet op de doelstelling ervan en het commitment dat we samen uitspreken om de gezondheidsachterstanden in deze regio in te lopen. Een gelijke kans op gezondheid start bij het jongste (zelfs ongeboren) kind, maar betreft natuurlijk alle leeftijden en doelgroepen. Iedereen wil zo gezond mogelijk opgroeien, mee kunnen doen, ertoe doen en gezond oud worden in een gezonde en veilige leefomgeving.
Dat is ook de reden dat we de reikwijdte van dit beleid willen verbreden: naast de jeugd richten we ons ook op andere levensfasen en daarmee gepaard gaande opgaven op het gebied van veerkracht en in de fysieke leefomgeving. Dat is nieuw in dit regionaal gezondheidsbeleid.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
5
Samenvatting Het jaar 2030 is een cruciaal jaar. We hebben in Zuid-Limburg de ambitie uitgesproken een kwart van de gezondheidsachterstanden ten opzichte van Nederland in 2030 te hebben ingelopen.
Dat is een enorme opgave, we zijn er nog niet. Sterker, uit recente monitorresultaten van de GGD blijkt dat de achterstanden verder toenemen.
• De gezondheid van de jeugd gaat, ten opzichte van het landelijk gemiddelde, harder achteruit dan verwacht. • Ook de volwassen inwoners hebben nog steeds de laagste zelf ervaren gezondheid, het vaakst een chronische
aandoening, het vaakst een hoge kans op een angststoornis of depressie en de hoogste zorgkosten vergeleken met landelijke gegevens.
Dat betekent niet dat de gezamenlijke inspanningen van de gemeenten en vele organisaties zinloos zijn. Er zijn immers genoeg voorbeelden dat we de afgelopen periode veel hebben bereikt en goede stappen hebben gezet. Maar dit laat wel zien dat gezondheidsachterstand een hardnekkig probleem is in de regio en gezondheidsverbetering nóg meer inspanning en bewustwording vraagt. Niet alleen van organisaties die al betrokken zijn, maar ook van de samenleving als geheel. We willen dan ook nadrukkelijk doorgaan op de ingeslagen weg en de Trendbreukaanpak continueren en uitbreiden. Gelet op de uitdagingen waar de regio voor staat, verbreden we onze focus: we willen niet alleen dat kinderen gezond opgroeien en gelijke kansen krijgen, maar ook dat mensen gezond blijven, zowel fysiek als geestelijk. En dat zij hierin worden gestimuleerd door hun leefomgeving.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
6
Dit resulteert in vier pijlers:
• Gezond Opgroeien • Gezond Blijven • Gezonde Geest • Gezonde Leefomgeving. We houden onverkort vast aan de ambitie om deze achterstand in 2030 met 25% te verminderen ten opzichte van het nationaal gemiddelde. Gezondheid verbetert niet slechts door het uitvoeren van interventies, maar door breed en integraal in de samenleving gezondheid op de agenda te zetten. Gezondheid hangt samen met alle levensgebieden waarin mensen functioneren, dus werken, wonen, recreëren, ontmoeten etc. Risico’s die onze gezondheid bedreigen ontstaan niet alleen uit een individuele keuze maar bevinden zich ook in de leefomgeving van mensen. Op al deze gebieden is dan ook actie vereist, liefst in samenhang. Gezondheid nu, voor later! is dan ook de hartenkreet om onze inspanningen versterkt door te zetten.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
7
Leeswijzer Gezondheid nu, voor later! is geschreven als richtinggevend document om het
We gaan ons meer richten op de ouder wordende inwoner en op inwoners die
regionaal gezondheidsbeleid op hoofdlijnen vorm te geven en geen nota met
we met het bestaande aanbod niet of onvoldoende bereiken. Ook voor deze
concrete uitvoeringsplannen. Die uitvoering ligt bij de afzonderlijke programma’s
doelgroepen hanteren we de Trendbreukaanpak.
en plannen van Trendbreuk, GALA en IZA; daarvoor ligt een verantwoordelijkheid bij de gemeenten. De kunst is de vele uitvoeringsplannen die er zijn met elkaar te
Dat geldt eveneens voor de pijler Gezonde Geest, waarmee we de mentale
verbinden. Daarin ligt de integraliteit.
veerkracht van mensen versterken. We gaan uit van het bestaande aanbod op dit gebied, sluiten daarop aan en ontwikkelen zo
Hoofdstuk 1 ‘Nu, voor later’ laat de gebeurtenissen in de afgelopen jaren zien en
nodig nieuwe initiatieven. Tot slot valt ook buiten het
de ontwikkelingen in onze regio die nu spelen. En waarom we met de
domein van zorg en publieke gezondheid grote
4 benoemde pijlers verder willen bouwen aan het realiseren van de trendbreuk.
gezondheidswinst te boeken. Daarom is de
Dit hoofdstuk en de uitwerking van de 4 pijlers in hoofdstuk 2 hebben eenzelfde
pijler Gezonde Leefomgeving belangrijk.
opbouw en beschrijven op uniforme wijze achtereenvolgens:
Gemeenten hebben stappen gezet
• Waar staan we nu: wat laten de cijfers zien en hoe verhoudt Zuid-Limburg zich ten opzichte van Nederland?
• Waar staan we voor: wat is onze ambitie, wat willen we in 2030 bereiken? • Wat doen we nu voor later: wat is nodig om de ambitie te behalen?
richting health in all policies, maar automatisch gebeurt dat nog niet.
Hoofdstuk 2 beschrijft hoe we met deze vier pijlers onze hernieuwde ambitie willen vormgeven. Zo bouwt Gezond Opgroeien verder op de Trendbreukaanpak voor vijf levensfasen. Met de pijler Gezond Blijven bevorderen we dat mensen langer gezond blijven. In het huidige aanbod van gemeenten ligt de focus vooral op ouderen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
8
Door gezondheid in de toekomst structureel mee te nemen in andere beleids domeinen, ontstaan nieuwe kansen om de gezondheid van inwoners te
Trendbreuk is een gezamenlijke ambitie van vele partijen in Zuid-Limburg,
bevorderen en gezondheidsverschillen te verkleinen. Daarbij streven we naar een
waaronder de 16 Zuid-Limburgse gemeenten. De Trendbreukaanpak
gezonde leefomgeving die ontmoeten en bewegen stimuleert, die schoon en
streeft ernaar de gezondheidsachterstanden in Zuid-Limburg te
sociaal veilig is en die toegankelijk is voor álle inwoners.
verminderen, waarbij er in eerste instantie wordt ingezet op de jeugd. De Trendbreuk-aanpak kenmerkt zich door de inzet van bewezen
In hoofdstuk 3 staan de randvoorwaarden van het regionaal gezondheidsbeleid.
interventies, het beschikbaar maken van hetzelfde aanbod en de focus
Het gaat om de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering, financiën,
op de doorgaande lijn. Hierbij wordt domeinoverstijgend én langjarig
communicatie van deze nota en de monitoring en evaluatie van de uitwerking
samen gewerkt, om de trend te breken.
van het beleid. Met Trendbreuk bereiken we steeds meer mensen en gezinnen in een In de bijlage staan de begrippenlijst en bronnen die voor deze nota gebruikt zijn.
kwetsbare positie. Deze aanpak sluit ook nauw aan bij de uitgangspunten van actuele ontwikkelingen zoals IZA en GALA en het daarmee samenhangende regiobeeld en regioplan.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
9
01
Nu, voor later
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
10
01 Nu, voor later
Waar staan we nu • De gezondheid van de Zuid-Limburgers blijft nog achter bij het landelijk
We zijn ons er inmiddels van bewust dat het qua gezondheid en de kansen op een gezond leven verschil maakt in welke omgeving en in welke omstandig
gemiddelde. Zo ervaart 65% van de inwoners van 18 jaar en ouder de
heden iemand opgroeit en leeft. Daarmee is het ook helder dat de gezondheid in
eigen gezondheid als (zeer) goed in deze regio. Dat is minder dan
een regio niet verbeterd kan worden door maar aan één factor te werken. Voor
in Nederland (70%). De ervaren gezondheid is gedaald ten opzichte van
het versterken van de publieke gezondheid moeten we rekening houden met
2020.
deze combinatie van factoren die elkaar beïnvloeden en/of versterken. In deze
• In Zuid-Limburg houdt 40% van de inwoners zich aan de beweegricht lijn, tegenover 47% landelijk.
• In Zuid-Limburg heeft 54% overgewicht, landelijk is dat 50%. • Van de inwoners in Zuid-Limburg heeft 86% matig tot veel regie over
nota streven we naar een samenhangende aanpak. Dat betekent dat we in onze aanpak zoveel mogelijk aandacht voor al deze factoren hebben.
het eigen leven, in Nederland is dat 90%.
• In Zuid-Limburg is meer dan een kwart van de inwoners bezorgd over gezondheidsrisico’s in de woonomgeving.
Vergeleken met het landelijke gemiddelde betekent de gezondheidsachterstand van de inwoners in Zuid-Limburg dat er nog veel werk aan de winkel is. Onze gezondheid wordt namelijk door veel factoren beïnvloed. Behalve ons eigen gezonde of ongezonde gedrag, onze aanleg en beschikbaarheid van zorg, spelen de sociale en fysieke leefomgeving een belangrijke rol, zie figuur 1. De samenhang en het samenspel van factoren geeft aan hoe ingewikkeld het verbeteren van de publieke gezondheid is.
Figuur 1: Determinanten van gezondheid Bron: Pharos, Leefomgeving en gezondheidsverschillen
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
11
01 Nu, voor later
Waar staan we voor Enorme opgave
Het programmabureau Trendbreuk zette zich in voor een gezonde generatie aan
Vijf jaar geleden legden de Zuid-Limburgse gemeenten het ambitieuze streven
de hand van een gerichte aanpak in vijf levensfasen van vóór de geboorte tot
vast in het regionaal gezondheidsbeleid ‘Zuid springt eruit’: de structurele
aan jongvolwassenen (van kinderwens tot kinderwens): kansrijke start, peutertijd,
gezondheidsachterstanden ten opzichte van het landelijk gemiddelde binnen
basisschool, voortgezet onderwijs, werk en ouderschap.
tien jaar met een kwart inlopen. We wilden een trendbreuk realiseren die uitmondt in gezonde en kansrijke generaties. Een enorme opgave die een langjarige investering vergt, zo werd destijds al vastgesteld. Anno 2025 blijkt dat de opgave waar de regio Zuid-Limburg voor staat even groot is als bij het vaststellen van de nota ‘Zuid springt eruit’. De trendbreuk kan nou eenmaal niet in één beleidsperiode bewerkstelligd worden, dat duurt een generatie. Ook de landelijke overheid stelt vast dat er beduidend meer tijd nodig is om gezondheidsachterstanden in te lopen. In de afgelopen beleidsperiode, is een stevige basis gelegd voor de Trendbreukaanpak en hebben we de nadruk gelegd op de allerjongste jeugd. Daar geven we nu een vervolg aan.
Hoopvolle ontwikkelingen
zuid-limburg
Het optimisme waarmee de gemeenten de trendbreukbeweging in 2018 in gang hebben gezet bleek terecht. Een terugblik op de beleidsperiode 2020-2024 laat een aantal hoopvolle ontwikkelingen zien. Zo kozen de gemeenten in de nota ‘Zuid springt eruit’ voor een fundamentele nieuwe aanpak gericht op integrale samenwerking met een focus op de jeugd. Figuur 2: Trendbreukcyclus
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
12
01 Nu, voor later De focus op de jeugd in deze vijf levensfasen binnen de trendbreukbeweging
Daarnaast willen we niet alleen dat kinderen gezond opgroeien en gelijke kansen
heeft voor de Kansrijke Startfase geresulteerd in een integrale en domeinover-
krijgen, maar ook dat onze inwoners gezond blijven, zowel fysiek als geestelijk.
stijgende samenwerking via een regionale coalitie met alle partners die
En dat zij hierin mede worden gestimuleerd door hun leefomgeving. Zodat we de
betrokken zijn bij de eerste 1000 dagen van een kind. Deze coalitie is erin
uitdagingen waar de regio voor staat op alle fronten beter aan kunnen gaan.
geslaagd om met verschillende programma’s en projecten steeds meer (kwetsbare) inwoners te bereiken en te ondersteunen. Daarmee is een belangrijk begin gemaakt voor het inlopen van de gezondheidsachterstand in onze regio. Niet alleen figuurlijk, maar ook letterlijk. We zijn immers begonnen bij de allerjongsten.
De ambities van dit regionaal gezondheidsbeleid zijn:
• In 2030 hebben we 25% van de gezondheidsachterstand ten opzichte van het Nederlands gemiddelde ingelopen en bestaat er een trend-
breukaanpak voor de eerste levensfasen conform het plan van aanpak Met de komst van GALA en IZA en de uitvoering van deze programma’s gaf dit een groot voordeel voor de Zuid-Limburgse gemeenten, omdat zij op deze regionale samenwerking konden voortbouwen.
Onze ambitie groeit mee Met dit nieuwe regionaal gezondheidsbeleid Gezondheid nu, voor later! kiezen we voor het uitbreiden van onze ambitie. Dit betekent dat we onverkort vasthouden aan het inlopen van de gezondheidsachterstand van Zuid-Limburg, de Trendbreuk. En in de trendbreukbeweging blijft de primaire focus op de jeugd
trendbreuk.
• We kijken kritisch naar de huidige inzet en analyseren de behaalde resultaten.
• We verbreden de aanpak van het gezondheidsbeleid naar het gezond blijven en mentale gezondheid.
• We hebben concrete inzet op preventie en gezondheidsbevordering rond gezond blijven.
• Health in all policies is een feit waardoor de aandacht voor fysieke en mentale gezondheid in alle beleidsvelden een plek heeft. Daarmee
liggen. Daarnaast verbreden we de komende jaren de aanpak naar andere
komt ook een gezonde leefomgeving nadrukkelijk aan bod in beleids
beleidsterreinen en levensfasen met dit gezondheidsbeleid. Dat moet ook, de
afwegingen.
kinderen die in de huidige trendbreukaanpak zijn opgegroeid moeten we niet loslaten. Het gezondheidsbeleid moet als het ware met hen meegroeien.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
13
01 Nu, voor later Maatschappelijke ontwikkelingen
Landelijke nota gezondheidsbeleid
Ondanks de grote inzet die in de afgelopen beleidsperiode is geleverd, is de
De huidige vigerende landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 ‘Gezondheid
gezondheidsachterstand minder ingelopen dan we gehoopt hadden.
breed op de agenda’ schetst de kaders en biedt richting aan het regionaal
De oorzaken daarvan liggen in:
gezondheidsbeleid in onze regio. Deze nota wordt elke vier jaar opgesteld en legt
• brede maatschappelijke ontwikkelingen in de samenleving • op de hierboven beschreven veelheid en samenspel van factoren voor gezondheidsverbetering
• het gegeven dat de inzet zich voornamelijk richtte op de jongere jeugd en • de effecten daarvan pas later zichtbaar worden in de GGD-monitors.
het gezondheidsbeleid vast op het gebied van de publieke gezondheid in de vorm van landelijke prioriteiten. En geeft daarmee richting aan het lokale – in dit geval: regionale – gezondheidsbeleid van gemeenten. Deze nota is gebaseerd op actuele inzichten, trends en opgaven op het gebied van publieke gezondheid en legt de focus op thema’s zoals gezondheidsongelijkheid, leefstijl gerelateerde aandoeningen, mentale gezondheid en gezonde leefomgeving. Het beleid stuurt
Sinds de start van de vorige regionale beleidsnota heeft een aantal gebeurte-
op het verbeteren van de samenwerking tussen verschillende partijen en
nissen grote impact gehad en nog steeds op onze samenleving. De COVID-19
benadrukt het belang van een integrale benadering van gezondheidsbeleid.
pandemie, long-COVID, de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten en de
Het ministerie van VWS biedt in 2025 aan de Tweede Kamer de nieuwe landelijke
dreiging die daarvan uitgaat ook voor de samenleving in West-Europa en
nota gezondheidsbeleid aan (Kamerstuk, 32 793, nr. 791). Deze borduurt voort op
Nederland. Ook de klimaatcrisis en energiecrisis leiden tot maatschappelijke
de langetermijnverkenning die het RIVM voorafgaand aan de nota elke vier jaar
onrust. Deze onrust, binnen een steeds complexere maatschappelijke context,
uitbrengt.
kan leiden tot gevoelens van naderend onheil, tot persoonlijke mentale onrust, gevoelens van onzekerheid en toekomstvrees en heeft dus ontegenzeglijk invloed op de gezondheid van inwoners, en vooral op kwetsbare jongeren, ouderen en mensen die minder gezondheids- of taalvaardig zijn.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
14
01 Nu, voor later Het rapport ‘Kiezen voor een gezonde toekomst – Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024’, waarin de toekomstige ontwikkelingen van de publieke gezondheid in Nederland worden beschreven benoemt als grootste uitdagingen:
• de vergrijzing richting 2050 met een stijgende levensverwachting, • het terugdringen van de sociaaleconomische gezondheidsachterstanden met een domeinoverstijgende inzet op gezondheid,
• het vergroten van de fysieke en mentale gezondheid van jongeren, • het opvangen de zorgvraag in de eerstelijnszorg die tot 2050 toeneemt, • het verbeteren van de gezonde leefomgeving • en tenslotte het realiseren van een gezonde generatie. Het streven naar het inlopen van de gezondheidsachterstand waar Zuid-Limburg al eerder op inzette, sluit hier naadloos bij aan. En dat geldt ook voor de keuze van de regio om deze lijn door te trekken naar gezond blijven, de mentale gezondheid en een gezonde leefomgeving.
GALA en IZA In de periode ná de totstandkoming van de landelijke nota gezondheidsbeleid (2020-2024) werd door een groot aantal maatschappelijke partijen het GALA en het IZA vastgesteld. Beide akkoorden zijn van belang en bieden de kans om de integrale Trendbreukaanpak van de regio te verbreden en te versterken. Het regionaal gezondheidsbeleid staat niet op zichzelf, maar vormt een integraal onderdeel van een breder geheel van akkoorden en afspraken die gericht zijn op het bevorderen van het welzijn en de gezondheid van inwoners van Zuid-Limburg, zoals GALA en IZA.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
15
01 Nu, voor later Een aantal uitvoeringstaken in het regionaal gezondheidsbeleid 2025-2030 is
Regiobeeld en Regioplan Zuid-Limburg 2023
ook al vastgelegd in de agenda voor de regionale uitvoering van GALA en IZA.
Eind 2023 werd het Regiobeeld Zuid-Limburg 2023 gepubliceerd. Hierin staan de stand van zaken in de regio en de uitdagingen waar onze regio voor staat: het
Zo zet GALA in op het zo lang mogelijk gezond houden van mensen (preventie).
inhalen van de gezondheidsachterstand, de kloof tussen zorgvraag en zorg
Dat gebeurt onder andere door het bevorderen van een gezonde leefstijl, het
aanbod, het hoge zorggebruik, de kansenongelijkheid en de noodzaak van het
actief stimuleren van bewegen en sporten en een gezonde leefomgeving waarin
versterken van een (regionale) integrale domeinoverstijgende aanpak.
mensen elkaar ontmoeten. In IZA werken partijen in welzijn en zorg integraal samen om de zorg toekomstbestendig te maken en de gezondheid en het
Het Regiobeeld is geconcretiseerd in het Regioplan Zuid-Limburg 2023.
welzijn van inwoners te verbeteren. Zo werden afspraken gemaakt over onder
Het regioplan richt zich op het bevorderen van de leefbaarheid, economische
andere preventie, vroegsignalering, samenwerking in de zorgketen en het
vitaliteit en sociale cohesie in de regio. Dit plan omvat diverse thema’s die nauw
versterken van de positie van kwetsbare groepen. Het IZA legt daarbij de nadruk
verbonden zijn met gezondheid en welzijn en biedt zodoende logische aankno-
op het versterken van de samenwerking van alle relevante partners, gericht op
pingspunten voor het gemeentelijke gezondheidsbeleid. Zo legt het regioplan
het toegankelijk en betaalbaar houden van de zorg.
bijvoorbeeld de nadruk op wonen en voorzieningen in een gezonde leefomgeving. Een gezonde leefomgeving omvat goede huisvesting, toegang tot
Door de verbinding van het regionaal gezondheidsbeleid met de afspraken op
voorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs, en recreatieve faciliteiten,
basis van GALA en IZA ontstaat een samenhangende en geïntegreerde aanpak
voldoende groen, een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten.
van gezondheid en welzijn op lokaal niveau. Dit biedt kansen voor synergie,
Verder benadrukt het regioplan het belang van economie en werkgelegenheid.
efficiëntie en effectiviteit in de uitvoering van gemeentelijk beleid en draagt bij
Een goede economische situatie en voldoende werkgelegenheid dragen bij aan
aan het realiseren van gezonde en vitale gemeenschappen.
het welzijn van mensen en kunnen gezondheidsproblemen als gevolg van armoede en werkloosheid helpen voorkomen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
16
01 Nu, voor later Bezuinigingen publieke gezondheid In het Regeerakkoord heeft het kabinet nadrukkelijk zijn aandacht voor en het belang van gezondheidsbevordering en preventie uitgesproken. Dat laat onverlet dat er ook een aantal bezuinigingen op publieke gezondheid wordt aangekondigd. In dat spanningsveld zal ook het regionaal gezondheidsbeleid zich moeten bewegen. Dat betekent dat we zoveel mogelijk moeten aansluiten bij bestaande inzet en middelen. En dat de ambities van het regionaal gezondheidsbeleid niet zozeer gerealiseerd moeten worden door nieuwe interventies en projecten, maar door de bestaande inzet te versterken, te verbinden en zo nodig anders in te richten.
Aanvullend zorg- en welzijnsakkoord Begin 2025 zijn de afspraken over gelijkwaardigheid tussen de VNG, Zorg verzekeraars Nederland en het ministerie van VWS door het bestuurlijk overleg IZA vastgesteld. Daarmee hervat de VNG de inhoudelijke gesprekken met de IZA-partijen. Met het aanvullende zorg- en welzijnsakkoord (AZWA) werken de partijen van het IZA, aangevuld met SWN, GGD en Mind gezamenlijk aan een goed, financieel haalbaar en uitvoerbaar akkoord met de ambitie op de verdere transformatie van zorg naar gezondheid.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
17
01 Nu, voor later
Wat doen we nu voor later Belang van regionale samenwerking
Wel bleek bij de evaluatie van Trendbreuk (2022/2023) dat een verdere door
De gemeenten in Zuid-Limburg realiseren zich al langere tijd heel goed dat
ontwikkeling en uitbreiding van de doelgroep en beleidsvelden noodzakelijk is.
regionale samenwerking een absolute voorwaarde is om de gezondheidsach-
Die noodzaak wordt door het Regiobeeld 2023, met een nadruk op de vergrijzing
terstanden in te kunnen lopen. Ook voor uitvoerders van jeugdgezondheidszorg,
en mentale gezondheid van de bevolking, bevestigd.
preventieactiviteiten, kinderopvang, onderwijs, welzijnswerk, zorginstellingen, woningbouwcorporaties en ruimtelijke ordening is regionale samenwerking tussen gemeenten op het gebied van gezondheid essentieel om zich zo effectief mogelijk in te kunnen zetten. Zodoende blijft het uitgangspunt van ‘Zuid springt eruit’ in deze nota Gezondheid nu, voor later! van toepassing: door samen massa te maken en op te schalen, kunnen we regionale doelstellingen effectiever en efficiënter realiseren.
Trendbreuk De afgelopen jaren laten zien dat de Trendbreukaanpak effectief en efficiënt is en duidelijk zijn vruchten begint af te werpen, ook al is dat nog niet terug te zien in de cijfers van de GGD-gezondheidsmonitors. Op zich is dat niet vreemd, omdat de belangrijkste resultaten worden geboekt in de eerste levensfase en de monitor zich op mensen in andere levens fasen richt. De trendbreukbeweging en de focus op de jeugd worden in de komende beleidsperiode voortgezet, ook omdat de trendbreuk een langjarige investering vergt.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
18
01 Nu, voor later We blijven de uitgangspunten van het vastgestelde beleid en Trendbreuk hanteren:
• samen: alleen samen kunnen we de trend breken; • iedereen is nodig: overheid, onderwijs, zorgverleners, zorgverzekeraars, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten, bedrijfsleven, burgers, enz.;
• langjarig: Een trend breken vereist een langjarige, regionale aanpak; • bewezen: We zetten interventies in waarvan bewezen is dat ze effectief
Daar voegen we op basis van onze ambities dus aan toe:
• meer aandacht voor de doorgaande lijn: de gezonde basis die gelegd
is in de eerste levensfasen doortrekken naar de levensfasen die hier op volgen, zodat een generatie gezond ouder wordt.
• health in all policies: meer aandacht voor gezondheid is overal, gezondheid meenemen in alle beleidsterreinen. Daarom betrekken we partijen
op het gebied van onder meer armoedebestrijding, ruimtelijke ordening, milieu, sport, jeugd, arbeidsmarkt, economie en welzijn. Gezondheid
zijn. En als we iets nieuws uitproberen, laten we onderzoeken of het
draagt ook bij aan het behalen van andere doelen in de samenleving,
werkt;
zoals brede welvaart, terugdringen zorgkosten, versterken economie
• massa maken: Als een interventie ergens goed loopt, wordt deze
etc. (health for all policies).
uitgerold over de regio;
• hetzelfde basisaanbod vanuit de gedachte van gelijke kansen:
Iedereen in de regio kan gebruikmaken van hetzelfde ondersteuningsaanbod. Het maakt niet uit in welke gemeente je woont.
• Positieve gezondheid: in Zuid-Limburg benaderen we gezondheid
integraal, waarbij alle dimensies van positieve gezondheid worden meegenomen. We richten ons niet alleen op ziektepreventie, maar ook op het bevorderen van veerkracht, welzijn en eigen regie voor alle inwoners.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
19
01 Nu, voor later Positieve gezondheid ziet gezondheid niet alleen als de afwezigheid van
Betrokkenheid van inwoners
ziekte, maar als het vermogen om met fysieke, emotionele en sociale
Positieve gezondheid biedt een waardevol kader voor het betrekken van burgers
uitdagingen om te gaan en zelf de regie te voeren. Deze benadering sluit
bij het vormgeven van het gezondheidsbeleid. Door in te spelen op de behoeften,
goed aan bij het regionaal gezondheidsbeleid. Gemeenten kunnen
wensen en mogelijkheden van mensen, kunnen gemeenten meer maatwerk
bijdragen aan de fysieke gezondheid door gezondheidsbevordering en
leveren en effectievere interventies ontwikkelen die aansluiten bij de diversiteit
preventie. Tegelijkertijd wordt mentale veerkracht en welzijn gestimuleerd
van de lokale bevolking.
door laagdrempelige psychosociale ondersteuning en het bevorderen van sociale verbondenheid in de gemeenschap.
Bij de verschillende deelplannen roepen we gemeenten op om inwoners op passende wijze te betrekken bij beleidsontwikkeling. Dat doen we door zoveel mogelijk gebruik te maken van de bestaande sociale infrastructuur. We versterken daarmee de betrokkenheid van inwoners in de verschillende programma’s op een passende wijze zodat de uitvoering van dit beleid slaagt (zie ook hoofdstuk 3).
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
20
01 Nu, voor later
Figuur 3: Verhouding tussen Gezondheid nu voor later!, Trendbreuk, GALA, IZA, Positieve Gezondheid
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
21
02
Onze pijlers voor gezondheids beleid
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
22
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
2.1 Gezond Opgroeien Waar staan we nu Gezond opgroeien
• In het algemeen blijkt uit de Gezondheidsmonitor jeugd 2023 dat de gezondheid van jongeren in Zuid-Limburg Gezonde geest
Gezond blijven
Gezond leefomgeving
kwetsbaar blijft op alle fronten. Jongeren tussen de 13 en 17 jaar in Zuid-Limburg zijn minder positief over hun gezondheid dan tien jaar geleden.
• Het aantal kinderen met overgewicht blijft toenemen, ook in Zuid-Limburg. Hier wonen ongeveer 28.000 kinderen met overgewicht en obesitas.
• Kinderen in Zuid-Limburg bewegen te weinig. Buiten spelen wordt vaak belemmerd door het gebrek aan sociale veiligheid en het gebrek aan speelplekken. Binnen zitten, vaak achter beeldschermen, leidt tot fysieke en mentale klachten.
• Zuid-Limburgse jongeren drinken vaker alcohol en roken vaker dan jongeren in de rest van Nederland. Ze zijn ook veel meer gaan vapen, nog meer dan het landelijk gemiddelde. En vijftien procent van de jongeren in Limburg loopt risico op problematisch gebruik van sociale media.
• In Nederland is ongeveer 12% van de beroepsbevolking laaggeletterd. In Zuid-Limburg is dit ongeveer 11%, waarbij
er grote uitschieters zijn in een aantal gemeenten. Het aantal laaggeletterden neemt landelijk toe. Het tekort aan basis(taal)vaardigheden vormt een barrière om later zelfstandig en succesvol mee te doen in onze maatschappij, online én offline.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
23
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid Uit de verschillende monitors blijkt dat de gezondheid van de Zuid-Limburgse
Inmiddels is dankzij grote inspanningen de basis gelegd voor een integrale
jeugd niet verbetert, maar verslechtert. Dat is overigens ook een landelijke trend,
en domeinoverstijgende samenwerking tussen gemeenten, GGD en vele
maar de verslechtering is procentueel groter in Zuid-Limburg omdat hier al
andere partners, zoals verloskundigen, kinderartsen en kraamzorg
sprake is van een kwetsbare situatie. Dat maakt de noodzaak om te blijven
hetgeen concreet vorm heeft gekregen in de regionale coalitie Kansrijke
investeren in de jeugd duidelijk. Het is evident dat elke gezondheidswinst bij de
Start. Dit beschouwen alle betrokken partijen als grote winst. Door
jongste inwoners van Zuid-Limburg uiteindelijk tot gezondheidsverbetering in het
vervolgens een basisstructuur Kansrijke Start te realiseren in alle
latere leven resulteert. En daarmee bijdraagt aan een betere publieke
Zuid-Limburgse gemeenten is het mogelijk geworden meteen de juist hulp
gezondheid en een beter arbeidsvermogen. Gezonde inwoners blijven langer in
in te schakelen bij specifieke vragen waar de professional op dat moment
contact met anderen en doen mee in de samenleving.
zelf geen antwoord heeft; bijvoorbeeld een zwangere vrouw met geld problemen kan meteen verwezen worden naar de hulpverlener die haar hierin kan ondersteunen. Dit draagt bij aan vroegtijdig ingrijpen en
Zowel voor de levensfase Kansrijke Start als de vier overige levensfasen
vergroot de kansen op de zo gewenste kansrijke start.
werd in de nota ‘Zuid springt eruit’ een aantal concrete actiepunten geformuleerd. Variërend van het borgen en breder uitrollen van
Deze regionale coalitie slaagde er zo in om steeds meer (kwetsbare)
succesvolle interventies tot het uitbreiden van onder andere gezonde
inwoners te bereiken en te ondersteunen met programma’s en projecten:
kinderopvangcentra en gezonde (basis)scholen. Een essentieel actiepunt
in de Trendbreuk voortgangsrapportages wordt hier nauwgezet verslag
in de fase Kansrijke Start was het slaan van een brug tussen het medisch
van gedaan.
en sociaal domein: beide domeinen hielden zich immers bezig met dezelfde (kwetsbare) doelgroep en kenden dezelfde zorgen. Toch was van een structurele samenwerking nog geen sprake.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
24
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
Waar staan we voor Bij het werken aan een gezonde generatie zijn veel partijen betrokken die vanuit
Bijvoorbeeld als in centra voor kinderopvang alleen nog water wordt
hun eigen verantwoordelijkheid bijdragen. In de praktijk blijkt dat (regionale)
geschonken, kunnen partijen er samen naar streven om dat vervolgens ook in
samenwerking niet vanzelf gaat. Daarvoor is een gezamenlijke doelstelling,
het basis-, middelbaar- en vervolgonderwijs te doen. Dan wordt water drinken
commitment, afstemming van taken, over de eigen organisatiegrenzen durven
de norm. Zo dragen we eraan bij dat kinderen een gezonde keuze normaal
stappen, inzet van mensen en middelen et cetera nodig. In het bovenstaande
vinden en deze later zelf ook blijven maken.
kader wordt een dergelijke basisstructuur voor integrale en domeinoverstijgende samenwerking beschreven.
Deze ervaring en positieve werkzame principes nemen we mee in de verdere aanpak die past bij een netwerksamenwerking rond volgende levensfasen.
Het is gelukt om met deze partijen te komen tot een netwerksamenwerking en eenzelfde, gemeenschappelijke taal die alle betrokkenen uitdragen. Uitgangspunt van deze samenwerking en gemeenschappelijke taal vormt de
Samen maken gemeenten, Provincie, Rijk, GGD en andere maatschap-
vraag wat voor elk kind van belang is om gezond en veilig op te kunnen groeien.
pelijke partners langjarig werk van de trendbreuk. Daarbij leggen we de
Het antwoord op die vraag is vertaald in drie basiselementen voor heel
focus op de jeugd. In 2030 hebben we 25% van de achterstand ten
Zuid-Limburg:
opzichte van het Nederlandse gemiddelde ingelopen. Dat doen we door
• gezonde voeding • gezond bewegen • mentaal welbevinden.
goede projecten en interventies uit te rollen en te verduurzamen in heel Zuid-Limburg. Daarbij haken we aan bij landelijke programma’s en ontwikkelingen. Ook werken wij samen met andere beleidsterreinen. Dit doen we door de bestaande Trendbreukinzet te continueren, kritisch te
Die drie elementen vormen de basis voor de afzonderlijke partijen en kunnen
kijken naar de huidige inzet en deze te analyseren en verder uit te breiden
bijdragen aan een doorgaande lijn in alle levensfasen.
naar de volgende levensfasen conform het plan van aanpak Trendbreuk.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
25
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid Handhavingsplan middelengebruik Gemeenten zijn verplicht in het kader van de Alcoholwet (artikel 43a) een preventie- en handhavingsplan op te stellen. De Alcoholwet heeft als doel om schadelijke gevolgen van alcoholgebruik tegen te gaan en alcohol gerelateerde overlast terug te dringen. Deze wet valt onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en is daarmee primair een gezondheidswet, maar heeft nadrukkelijk raakvlakken met handhaving en veiligheid (overlast openbare ruimte). De regionale werkgroep Jeugd en Middelen heeft op Zuid-Limburgs niveau de nota Preventie en Handhaving Jeugd & Middelen 2025 – 2028 opgesteld. De ambities van deze nota zijn het middelengebruik bij jongeren onder de 18 jaar zo lang mogelijk voorkómen en het overmatig gebruik bij jongeren beperken. Vanuit Gezondheid nu, voor later! onderschrijven we deze nota om het alcoholen middelengebruik te verlagen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
26
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
Wat doen we nu voor later We gaan door op de ingeslagen weg, waarbij we blijven inzetten op bewezen, effectieve interventies, het bundelen van (financiële) middelen en een langjarige domeinoverstijgende samenwerking, zoals beschreven in het Werkplan Trendbreuk 2024-2026.
• We blijven de netwerkstructuur uitbreiden met partijen zoals scholen, bibliotheken, woningcorporaties, welzijnswerk en werkgevers.
• We kijken kritisch naar de bestaande interventies, analyseren de effectiviteit
• We besteden de komende jaren meer aandacht aan de doorgaande lijn. We
trekken de gezonde basis die in de eerste levensfasen is gelegd door naar de levensfasen die hierop volgen.
• We leggen meer nadruk op eigenaarschap van betrokken partijen. Binnen
Trendbreuk gaat het om het nemen van verantwoordelijkheid, het nakomen van afspraken en het leveren van een structurele bijdrage aan de trendbreuk. We gaan dit faciliteren, zodat professionals en organisaties zich daadwerkelijk
daarvan en kijken ook waar interventies beëindigd kunnen worden of waar
eigenaar voelen. Ook inwoners worden meer betrokken bij de Trendbreuk
organisaties die zelf kunnen uitvoeren. En we ontwikkelen nieuwe initiatieven
aanpak.
gericht op onder andere taalvaardigheid, basis- en gezondheidsvaardigheden en bestaanszekerheid.
• Een belangrijke rol is daarbij in alle levensfasen weggelegd voor de regionale
• Tenslotte is het noodzakelijk voor de algemene gezondheid in Zuid-Limburg om in de komende beleidsperiode extra aandacht te schenken aan het verhogen van de vaccinatiegraad.
en lokale JOGG-regisseurs. JOGG (Gezonde Jeugd Gezonde Toekomst)
ondersteunt regionale en lokale projecten om de gezondheidsachterstand te verkleinen. De JOGG-regisseurs in Zuid- Limburg verbinden initiatieven voor meer Gezonde Scholen, een rookvrije start en rookvrije omgeving voor kinderen en het gezonder maken van de omgeving waarin gesport wordt en waar kinderen veilig buiten kunnen spelen. Daarbij werken JOGG-regisseurs intensief samen met gemeenten, vooral op het gebied van sport en bewegen.
• Ook is een veilige online omgeving voor kinderen steeds belangrijker, met een gezond gebruik van sociale media.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
27
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
Bescherming tegen infectieziekten
Het Rijksvaccinatieprogramma speelt een belangrijke rol in gezond
Een hoge vaccinatiegraad (95%) is belangrijk om mensen tegen ernstige
opgroeien, omdat dit kinderen en jongeren bescherming biedt tegen
ziekten te beschermen en uitbraken van ziekten te voorkomen.
ernstige infectieziekten.
In Nederland en ook in Zuid-Limburg is sprake van een zorgwekkende daling van de vaccinatiegraad. Alle gemeenten zijn inmiddels onder de
Deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma is gratis in Nederland tot 18
kritische grens gekomen. Zo wordt minder gevaccineerd tegen Bof,
jaar en via JGZ beschikbaar voor iedereen. Deze basistaak van de GGD is
Mazelen en Rodehond (BMR). In 2020 was 91% van de 9-jarige kinderen
belangrijk voor onze publieke gezondheid en zorgt er mede voor dat
nog gevaccineerd tegen BMR, in 2023 was dit nog maar 81%. Deze
kinderen gezond kunnen opgroeien. Vaccineren voor 18+ loopt via
vaccinatiegraad zit ver onder het cruciale punt van 95% en is in veel
campagnes door de landelijke overheid of is een individuele verantwoor-
gemeenten nog dalend. Dit is verontrustend en een gevaar voor iedereen.
delijkheid, bijv. bij reizigersvaccinaties.
Infectieziekten zoals mazelen kunnen zich hierdoor verspreiden, met mogelijk (ernstige) ziekte, complicaties en sterfte tot gevolg. Het RIVM houdt deze cijfers bij en probeert deze daling te verklaren. AWPG Mosa en GGD hebben onderzoek uitgevoerd naar redenen van wel of niet vaccineren en om begrip te krijgen over wat werkt om de vaccinatie bereidheid te verhogen. Beweegredenen van ouders om hun kinderen niet of minder te laten vaccineren zijn onder andere twijfels over de noodzaak en effectiviteit ervan, het vertrouwen in vaccinaties, minder vertrouwen in de overheid of geloofsovertuiging.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
28
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
2.2 Gezond Blijven Waar staan we nu • Zuid-Limburg is een sterk vergrijsde regio, met relatief veel 65-plussers en 80-plussers. • De regio kenmerkt zich verder door relatief veel inwoners in een lage sociaaleconomische positie en heeft grote gezondheidsachterstanden. Ook bestaan er grote verschillen tussen gemeenten en wijken.
• De gezondheid van volwassenen en ouderen is relatief minder goed en laat een dalende trend zien. 64% ervaart de eigen gezondheid als goed, tegenover 70% landelijk. De levensverwachting ligt in Zuid-Limburg lager dan in Nederland. Steeds minder mensen bewegen voldoende en het overgewicht neemt verder toe (54%). In Zuid-Limburg is 40% van de volwassenen en ouderen kwetsbaar. Inwoners ervaren minder regie over het leven en ervaren meer eenzaamheid.
• In Zuid-Limburg wonen veel mensen met chronische aandoeningen en met een minder goede mentale
gezondheid. Er wordt meer zorg gebruikt dan in de rest van Nederland met hogere zorgkosten tot gevolg.
• Binnen de sector zorg en welzijn is steeds minder personeel te vinden. Ook neemt het aantal mantelzorgers af
dat klaar staat voor 85-plussers. Terwijl in de toekomst ouderen steeds langer zelfstandig thuis wonen en daar meer zorg en ondersteuning nodig hebben.
Het aanleren van gezondheidsvaardigheden en een gezonde leefstijl op jonge leeftijd is een goede basis, maar het vasthouden van die gezonde leefstijl in elke volgende levensfasen is zeker zo belangrijk. Veerkrachtige volwassenen en ouderen dragen bij aan een gezonde samenleving. Ze blijven fit en blijven participeren in de samenleving en zijn in staat om met tegenslag om te gaan. Daarmee realiseren ze een gezond leven voor zichzelf, waarbij zingeving en meedoen centraal staan en waarbij hun beroep op zorg en ondersteuning zo lang mogelijk wordt uitgesteld.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
29
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid Dit heeft effect op de algehele gezondheid, het welzijn en welbevinden van
Dat gaat niet alleen om fysiek gezond blijven, maar ook mentaal en sociaal,
mensen en de zorgvraag en de zorgkosten in deze regio.
zodat mensen optimaal kunnen blijven functioneren (positieve gezondheid).
De aandacht voor gezond blijven is zowel een individuele verantwoordelijkheid
De noodzaak om gezond te blijven en ook op hogere leeftijd gezond te leven, is
als een collectieve verantwoordelijkheid van gemeenten en partijen zoals
dus niet alleen in het belang van mensen zelf. Onze samenleving vergrijst: in
welzijnsorganisaties, werkgevers en zorgpartners. Gemeenten vullen deze taken
vergelijking met de rest van Nederland is in Zuid-Limburg sprake van een
verschillend in, ook omdat de situatie per gemeente verschilt. Vaak spelen door
dubbele vergrijzing (meer 80-plussers binnen de groep 65-plussers), een meer
gemeenten gesubsidieerde en aangestuurde welzijnsorganisaties, sportorgani-
dan gemiddelde ontgroening, waardoor er gemiddeld minder (potentiële)
saties en (buurt)verenigingen hierin een belangrijke rol. Onder andere door een
mantelzorgers zijn.
aanbod van activiteiten en interventies op thema’s als eenzaamheid, ondersteuning van mantelzorgers en samen gezond bewegen.
In de praktijk leidt de toenemende vergrijzing tot een groeiend aantal ouderen met één,
Ook gaat het bij de uitvoering van deze taken om het toegankelijk maken van
of meerdere chronische aandoeningen,
voorzieningen in de openbare ruimte voor mensen met een al dan niet leeftijd
variërend van artrose tot diabetes.
gerelateerde beperking. Daarnaast zijn er in deze regio initiatieven die zich met name richten op het versterken van de positie van ouderen en het ontwikkelen van steunstructuren om ouderen langer zelfstandig te kunnen laten wonen. Preventie is in het streven naar Gezond Blijven van wezenlijk belang. Als mensen er niet in slagen om er zelf of met behulp van hun netwerk uit te komen, wordt een beroep gedaan op Wmo-voorzieningen of zorgvoorzieningen. Om te bevorderen dat de druk op gemeenschappelijke voorzieningen afneemt, is het belangrijk mensen te stimuleren en in staat te stellen om (tijdig) keuzes te maken die hun gezondheid ten goede komen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
30
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid Bovendien neemt de kans op valincidenten toe: één op de drie ouderen boven
Uit landelijk onderzoek blijkt dat deze doelgroepen vaak de weg in het aanbod
de 65 jaar komt jaarlijks minimaal een keer ten val, vaak met grote gevolgen
van zorg en ondersteuning niet of moeilijk kunnen vinden en dus veel minder
voor hun vitaliteit en kwaliteit van leven. Ook sociale problemen, zoals
bereikt worden. Bovendien sluit het bestaande aanbod lang niet altijd aan bij de
eenzaamheid en mentale problemen, nemen toe.
behoeften en gezondheidsvaardigheden van deze doelgroepen. Bij mensen in een kwetsbare situatie is vaak sprake van een opeenstapeling van problemen
Tegelijkertijd streeft de landelijke overheid naar een samenleving waarin mensen
en raakt een nieuw probleem deze groep extra hard. Juist hier kan grote gezond-
zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. Veel mensen willen dat
heidswinst geboekt worden. Het is belangrijk dat Gemeenten hier oog voor
ook, zij willen zelf de regie kunnen houden over hun leven. Een goede gezondheid
hebben. Gezondheid verbinden met de andere beleidsterreinen die daar actief
hebben en behouden is hiervoor essentieel. Het behouden van eigen regie, vergt
mee zijn.
dat er rekening wordt gehouden met de diversiteit van onze inwoners. Aandacht is nodig voor mensen die laaggeletterd zijn, mensen met een migratie
Alle reden dus om de focus van het regionaal gezondheidsbeleid te verbreden
achtergrond en mensen in een lage sociaaleconomische positie en het groeiend
naar Gezond Blijven. Het Regiobeeld 2023 onderstreept dat.
aantal alleenstaanden met een beperkt sociaal netwerk.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
31
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
Waar staan we voor Het is onze ambitie dat volwassenen zo gezond mogelijk blijven leven, zodat hun kansen om gezond ouder te worden toenemen. Verder willen we de groeiende
• Veerkrachtigere volwassenen en ouderen
De ambitie is dat volwassenen en ouderen in de toekomst zelfregie bezitten
groep ouderen zo lang mogelijk gezond en vitaal houden. Dat betekent dat we
met voldoende veerkracht om tegenslag aan te kunnen en zelfstandig te
moeten blijven inzetten op preventie op het gebied van fysieke, psychische,
kunnen functioneren. Al dan niet met hulpmiddelen en een voldoende sociale
cognitieve en sociale vitaliteit. Daarmee vergroten we de eigen regie en zelfred-
basis via hun naasten en voorzieningen in hun omgeving, zodat zij in staat zijn
zaamheid van mensen en kunnen we eenzaamheid en verminderde mobiliteit
voor zichzelf te (blijven) zorgen. We zien ouderen die bewuster bezig zijn met
voorkomen of uitstellen. Gezondheidsbeleid richt zich op preventie en gezond-
hun leefstijl, hun welzijn en hun woonomgeving. Waar ondersteuning of zorg
heidsbevordering. Dat is het meest effectief wanneer hier vroeg mee gestart
nodig is, organiseren we dat op een efficiënte en passende wijze in de leef
wordt, zodat de gezondheidsbevorderende aspecten al onderdeel van het
omgeving van de oudere. Voor het gemeentelijke en regionaal gezondheids-
leefpatroon van mensen zijn voordat ouderdomsklachten ontstaan.
beleid betekent dit dat er aandacht moet zijn voor het gezond blijven.
Onze twee ambities op het gebied van vitaal ouder worden, zijn:
• Omgeving waarin mensen samen gezond blijven
Volwassenen blijven gezond leven, zodat hun kansen om gezond ouder te
We creëren een woon- en leefomgeving die uitdagend, passend en veilig is;
worden, toenemen. De groeiende groep ouderen blijft gezond en vitaal.
een omgeving waar mensen naar elkaar omkijken en elkaar helpen en die
Dat betekent dat we gaan en blijven inzetten op preventie in het
uitnodigt om slimme oplossingen toe te passen. Zo worden ouderen veel meer
volwassen leven van inwoners op het gebied van fysieke, psychische,
dan nu in staat gesteld om zelf de regie te houden en langer thuis te blijven
cognitieve en sociale vitaliteit. Daarmee vergroten we de eigen regie en
wonen, ook als ze in een meer kwetsbare positie komen. Deze ambitie heeft
zelfredzaamheid van mensen in latere levensfasen en kunnen we
een duidelijke relatie met de pijler Gezonde Leefomgeving in deze nota.
eenzaamheid en verminderde mobiliteit voorkomen of uitstellen.
De eisen die de gezondheid van ouderen aan de leefomgeving stelt, worden nadrukkelijk betrokken bij alle aspecten van de woon- en leefomgeving en de aanpassingen daarin. Dit vereist opnieuw een duidelijke verbinding met andere beleidsvelden (health in all policies).
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
32
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
Wat doen we nu voor later Met preventie en gezondheidsbevordering voor volwassenen en ouderen begeven gemeenten zich niet op een nieuw terrein, er gebeurt namelijk al heel veel. De opgave is hoe het bestaande aanbod breder en efficiënter kan worden
We zetten in op:
• Het stimuleren van bewegen en gezond eten, omdat dit helpt lichamelijke klachten en chronische ziekten te voorkomen of te verminderen. Het is
ingezet. Zo ligt de focus momenteel op de doelgroep ouderen (waar de eerste
belangrijk om op een laagdrempelige manier de voordelen van gezond leven
vraag om ondersteuning en zorg ontstaat), terwijl we ons in het nieuwe regionaal
te benoemen en mensen hier al vroeg bewust van te maken. Zodat mensen
gezondheidsbeleid meer gaan richten op de ouder wordende inwoner en op de
langer actief en vitaal blijven en langer deelnemen en bijdragen aan het
doelgroepen die we met het bestaande aanbod niet goed kunnen bereiken. We
maatschappelijk leven. We maken gebruik van publiekscampagnes zoals
schuiven ‘naar voren’ in leeftijdscategorie om een toenemende vraag op de
‘Praat vandaag over morgen’ die inzet op fit blijven (beweging, voeding, bezig
zorg- en ondersteuningsvoorzieningen op latere leeftijd tegen te gaan.
blijven en brein).
Tegelijkertijd blijven we ons inzetten voor ouderen met een ondersteunings- en zorgvraag (80-plussers). Ook in deze leeftijdscategorieën en voor de moeilijk bereikbare doelgroepen zetten we de werkwijze van de Trendbreukaanpak in: door partijen met elkaar te verbinden en door meer samenwerking, maken we
• Het stimuleren van deelname aan sociale activiteiten in een omgeving die mensen uitnodigt meer te bewegen. Zo kan ook participatie worden bevorderd en eenzaamheid tegengegaan.
• Het bevorderen van de onderlinge contacten van organisaties om moeilijk bereikbare doelgroepen beter te kunnen bereiken met passende voorzie-
massa en kunnen we al lopende, bewezen interventies breder en effectiever
ningen. Bijvoorbeeld door het bijeenbrengen van migrantenorganisaties,
inzetten en uitrollen. Zo ontstaat een gedeelde en gedragen aanpak met alle
opbouwwerk en gemeentelijke sportprofessionals/combifunctionarissen om
relevante partijen. Dit gebeurt lokaal en regionaal.
mensen met een migratieachtergrond rondom gezond bewegen te bereiken.
• Het betrekken van regionale partijen op het gebied van participatie,
mantelzorg, vrijwilligersorganisaties, zorginstellingen etc. Door verbinding met bijvoorbeeld de huisarts te leggen kan vanuit positieve gezondheid de vraag achter de vraag (bijvoorbeeld eenzaamheid) eerder naar boven worden gehaald. En dan kan ook eerder worden ingezet op een andere oplossing in het sociale domein dan een zorgoplossing, denk aan Welzijn op Recept.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
33
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
• Betrokkenheid van inwoners op een passende manier is nadrukkelijk een belangrijke succesfactor in deze aanpak. Inwoners actief betrekken bij gezondheidsbevordering, gezonde inrichting van de leefomgeving en beleidszaken die hen direct raken is cruciaal. Ook burgers dragen verantwoordelijkheid en stellen zich niet alleen op als consument van gezondheidsdiensten. Dat is ook een kans want veel inwoners laten zich graag uitnodigen voor vrijwilligerswerk, mantelzorg en deelname aan activiteiten die indirect ook van belang zijn voor het bevorderen van de gezondheid. Hun actieve betrokkenheid biedt een belangrijke pijler voor de inrichting en de uitvoering van de activiteiten in het kader van dit beleid. In onze regio lopen diverse programma’s die aansluiten bij deze thema’s. Voorbeelden zijn Welzijn op Recept, Gecombineerde Leefstijl Interventie (zoals Healthy Life), Ketenaanpak Valpreventie en Samen tegen eenzaamheid. Het streven is om goede lokale en regionale aanpakken verder op te schalen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
34
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid
2.3 Gezonde Geest Waar staan we nu • De mentale gezondheid van inwoners van Zuid-Limburg is slechter dan die van de gemiddelde Nederlander,
zo blijkt uit de cijfers. Inwoners hebben een hoger risico op een angststoornis of depressie vergeleken met het Nederlandse gemiddelde.
• Meer Zuid-Limburgse jongeren hebben psychische klachten (31%) en ervaren minder veerkracht (61%) vergeleken met landelijke cijfers (27% en 64%).
• Psychische klachten ontwikkelen zich vaak op jonge leeftijd en zetten zich door op latere leeftijd: 50% voor de leeftijd van 18 jaar, 75% voor de leeftijd van 25 jaar. Veel jongeren ervaren vaak stress (55%) en hebben een
hoger risico op mentale problemen (31%), zoals depressieve klachten, angst, eenzaamheid en slaapproblemen. De toenemende prestatiedruk, sociale verwachtingen en ongelijke kansen zijn onder andere factoren die hierin een rol spelen, evenals maatschappelijke ontwikkelingen of gebeurtenissen waar je geen invloed op hebt.
• Cijfers uit de jeugdmonitor van 2023 en de volwassenmonitor uit 2022 laten bovendien zien hoe de druk op de mentale gezondheid van jongeren en volwassenen is toegenomen.
• Suïcidegedachten: naar verhouding kampen veel jongeren met suïcidale gedachten. Ongeveer 6% van de
jongeren in Zuid-Limburg heeft het afgelopen jaar (heel) vaak aan suïcide gedacht. In ons land is zelfdoding de grootste doodsoorzaak onder jongeren tussen de 10 en 20 jaar oud.
• Er zijn lange wachttijden voor GGZ-zorg, er is een tekort aan laagdrempelige ondersteuning en de zorgkosten zijn hoog.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
35
Mentale veerkracht is belangrijk om de uitdagingen van het leven aan te kunnen. Psychosociale problemen nu leiden tot een grotere zorgvraag later. Het op tijd signaleren en vroegtijdig voorkomen van (het verergeren van) klachten is van belang om de zorg betaalbaar en toegankelijk te houden. Dat betekent dat preventie en het actief bevorderen van mentale gezondheid steeds belangrijker wordt. De mentale gezondheid in Zuid-Limburg is slechter dan in de rest van Nederland. Onderzoek laat ook zien dat suïcide in meer gevallen kan worden voorkomen, mits er over een lange periode een breed pakket aan preventieve maatregelen wordt ingezet. Vandaar dat in het regionaal gezondheidsbeleid mentale gezondheid extra aandacht krijgt. De Trendbreukaanpak kan hieraan bijdragen. Door in te zetten op een mentaal gezonde generatie hebben we invloed op de mentale gezondheid in de volgende levensfases van deze generatie. Daarnaast moeten we uiteraard ook aandacht hebben voor de mentale gezondheid van de huidige generatie volwassenen en ouderen. Figuur 4: Wat is mentale gezondheid?
Onze mentale gezondheid hangt af van allerlei persoonlijke en sociale factoren. Deze kunnen een beschermende werking hebben of mensen juist kwetsbaar
De mentale veerkracht van inwoners is in de afgelopen vijf jaar verder onder
maken. Vaak is de invloed van deze factoren extra groot tijdens belangrijke fases
druk komen te staan door de toenemende maatschappelijke onrust. Vooral
en overgangen in iemands levensloop. Bovendien bestaat bij elke nieuwe
jongeren en kwetsbare inwoners hebben hier langdurig last van. Bovendien is
levensfase de kans dat mentale effecten van eerdere fases doorwerken in de
de mentale gezondheid van jongeren al langere tijd een punt van toenemende
mentale gezondheid. Om gezond op te kunnen groeien en gezond te blijven,
zorg.
hebben mensen ook mentale veerkracht nodig. Het is belangrijk om de uitdagingen van het leven aan te kunnen.
Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030
36
02 Onze pijlers voor gezondheidsbeleid Voor de coronapandemie zagen we al een lichte toename in mentale
Waar staan we voor
problemen bij jongeren, vooral bij meisjes. Uit de cijfers blijkt dat jongeren op dit moment meer klachten hebben dan voorheen. Deze problemen kunnen doorwerken in de toekomst: mentale problemen in de adolescentie hangen samen met een grotere kans op mentale problemen op latere leeftijd. Ook is bekend dat psychosociale problemen nu leiden tot een grotere zorgvraag later.
Onze ambities op het vlak van gezonde geest zijn:
• Wij willen zo veel mogelijk voorkomen dat mentale problemen bij kinderen, jongeren en volwassen ontstaan en escaleren.
• Wij streven naar een samenleving waarin alle kinderen en jongeren de optimale kansen krijgen om zich mentaal gezond te ontwikkelen.
• Wij willen stimuleren dat elke school een plek is waar jongeren zich veilig