Document · PDF

21. Bijlage 17. Onderzoek stikstofdepositie (b12) (2759622)

Raad 23 december 2021, gemeente KatwijkBij agendapunt: A.Voor kennisgeving aan te nemen:9.739 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

SRO t.a.v. dhr. R. van der Made ’t Goylaan 11 3525 AA Utrecht

Betreft: Datum: Nummer: bijlage(n)

Memo onderzoek stikstofdepositie “Nieuw Rijnvaert”. 16 maart 2021 20077.03/01 AERIUS_bijlage_ref_aanleg_20210313212358_RaNWiPiRAqUv AERIUS_bijlage_ref_gebruik_20210313214041_RNZjwLikw4mV.pdf

1.1. Aanleiding In opdracht van SRO heeft Langelaar Milieuadvies verkennend onderzoek verricht naar de stikstofdepositie op nabijgelegen kwetsbare natuurgebieden ten gevolge van het voornemen van de gemeenten Katwijk en Oegstgeest om maximaal 311 woningen gefaseerd te realiseren in het ontwikkelgebied “Nieuw Rijnvaert” aan de zuidzijde van Rijnsburg, zoals onlangs door SRO uitgewerkt. Om de woningen planologisch mogelijk te maken is de gemeente Oegstgeest voornemens het bestemmingsplan te wijzigen voor wat betreft de maximaal 142 woningen binnen haar gemeentegrenzen en is de gemeente Katwijk voornemens een uitwerkingsplan te maken voor wat betreft de maximaal 169 woningen binnen haar gemeentegrenzen. De woningbouwontwikkeling wordt in het kader van het stikstofonderzoek t.b.v. de Wet Natuurbescherming als 1 plan beschouwd. De navolgende afbeelding geeft de voorlopige plangrenzen weer van het bestemmingsplan in de gemeente Oegstgeest (geel) en het uitwerkingsplan in de gemeente Katwijk (rood).

Figuur 2 1 Luchtfoto ontwikkelgebied #plangebied (rood met gearceerd) voorlopige plangrenzen

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 1

Het ontwikkelgebied ligt op circa 1,6 kilometer afstand van stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in Natura 2000-gebied “Meijendel & Berkheide”. In figuur 2 is het ontwikkelgebied (onderverdeeld in gebied Oegstgeest en gebied Katwijk) en het Natura 2000-gebied zwart omlijnd weergegeven. De stikstofgevoelige habitats en leefgebieden zijn roze/paars gekleurd. De overige delen van het Natura 2000-gebied zijn geel-groen gekleurd.

Figuur 3 ligging plangebied t.o.v. Natura 2000 (bron: AERIUS Calculator)

1.2. Doel van het onderzoek In het kader van de Wet Natuurbescherming moet uitgesloten worden dat significante negatieve effecten kunnen optreden in Natura 2000-gebieden. Stikstofdepositie kan verslechterende gevolgen hebben voor stikstofgevoelige habitattypen of leefgebieden waarvoor een Natura 2000-gebied is aangewezen. Deze gevolgen kunnen significant zijn wanneer een plan, project of andere handeling leidt tot een toename van stikstofdepositie op stikstofgevoelige habitattypen of leefgebieden die overbelast zijn. Het onderzoek stikstofdepositie heeft tot doel de NOx (stikstof) en NH3 (ammoniak) emissies naar de lucht door het voornemen inzichtelijk te maken en de toename van stikstofdepositie op stikstofgevoelige habitattypen of leefgebieden te berekenen. Zowel de depositie tijdens de aanleg- en bouwfase als de gebruiksfase is onderzocht. Het onderzoek wordt afgesloten met conclusies waarbij duidelijk wordt of in het kader van de Wet Natuurbescherming significante effecten uitgesloten kunnen worden. dan wel een nader (ecologisch) onderzoek nodig is.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 2

1.3. Wet en regelgeving Natura 2000 & stikstof In Nederland zijn 166 Natura 2000-gebieden aangewezen. Dit zijn gebieden met een Europese beschermingsstatus. Veel van die gebieden zijn (ook) gevoelig voor stikstofdepositie. Een verdere toename van de stikstofdepositie kan leiden tot ‘significante effecten’ op de instandhoudingsdoelstellingen van de Natura 2000-gebieden. Voor plannen geldt op grond van artikel 2.7 lid 1 dat bepalend is of het significante gevolgen kan hebben voor een (of meer) Natura 2000-gebied(en). Is dat het geval, dan geldt dat het bestuursorgaan bij de vaststelling van een plan met toepassing van artikel 2.8 Wnb een passende beoordeling dient te maken. Het onderstaande overzicht van de Rijksoverheid geeft meer inzicht in de procedure in het geval uit de AERIUS berekening blijkt dat de stikstofdepositie op relevante habitats en leefgebieden groter is dan 0,00 mol/ha/jr. Een project wordt volgens de Handreiking intern en extern salderen, d.d. 22 september 20201 en de provinciale beleidsregels van juni 20202 vergunningplichtig als gebruik wordt gemaakt van de stappen 2 (intern salderen), 3 (extern salderen), 4 (passende beoordeling en 5 (ADC-toets). Op 20 januari 2021 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State bepaalt dat er bij intern salderen per 1 januari 2020 geen natuurvergunningplicht meer bestaat3.

Voor het onderhavige plan is onderzocht of er sprake kan zijn van een significante depositie van stikstof op relevante delen van Natura 2000-gebieden. Op basis van de berekende NOx en ammoniak emissies die het plan uitstoot wordt met een verspreidingsmodel de stikstofdepositie op stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in

https://www.bij12.nl/wp-content/uploads/2021/02/Handreiking-intern-extern-salderen-enverleasen-februari-2021.pdf 2 www.bij12.nl/wp-content/uploads/2020/06/Provinciale-Beleidsregels-intern-en-extern-salderen-26juni-2020.pdf 3 ABRS 20 januari 2021, ECLI:NL:RVS:2021:71 A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 3

Natura 2000-gebieden berekend. Depositieberekeningen worden uitgevoerd met de meest recente versie van AERIUS Calculator versie 2020. Elke depositiebijdrage op een door stikstof overbelaste locatie in een Natura 2000-gebied – eventueel na saldering- is in potentie een significant effect. Een kwalitatieve ecologische beoordeling kan uitwijzen of de depositiebijdrage leidt tot significant negatieve effecten. In het voorjaar van 2020 is op Rijksniveau een redeneerlijn gedefinieerd voor depositie afkomstig van mobiele werktuigen en ander materieel in de aanlegfase van projecten. Voor het aspect stikstof is geen vergunning Wet natuurbescherming (hierna: Wn-vergunning) noodzakelijk wanneer de stikstofdepositie kleiner dan of gelijk is aan 0,05 mol N/ha/jaar gedurende maximaal twee jaar op een overbelast stikstofgevoelig habitat. Significante gevolgen kunnen dan op voorhand worden uitgesloten. Deze redeneerlijn is getoetst door de landsadvocaat en door de provincies in het Bestuurlijk Overleg met de minister van LNV op 22 april 2020 onderschreven. Reikwijdte • De redeneerlijn geldt voor depositie als gevolg van de uitstoot door mobiele werktuigen en ander materieel in de aanlegfase van projecten. • De stikstofdepositiebijdrage moet kleiner of gelijk zijn dan 0,05 mol N/ha/jaar gedurende maximaal twee jaar op een overbelast stikstofgevoelig habitat.

Of een equivalent hiervan, bijvoorbeeld 0,02 mol N/ha/j in 5 jaar of 0,1 mol N/ha/j in 1 jaar. Om dit te kunnen bepalen is een AERIUS berekening noodzakelijk. Bij12, uitvoeringsorganisatie van de provincies, benoemt deze uitzondering voor kleine tijdelijke deposities in de aanlegfase op haar website4. AERIUS Calculator geeft informatie over de actuele stikstofdepositie en kritische depositiewaarde (kdw) van stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden in de Natura 2000-gebieden. Ook geeft het inzicht of een depositiebijdrage optreedt op reeds (bijna) overbelast delen van een stikstofgevoelig habitattypen of of leefgebieden5.

1.4. Onderzoeksopzet De onderzoeksopzet is als volgt: - onderzoek naar de NOX en NH3 emissies gedurende de aanlegfase - onderzoek naar de NOX en NH3 emissies gedurende de gebruiksfase - een berekening van de depositie met AERIUS Calculator

4 www.bij12.nl/onderwerpen/stikstof-en-natura2000/veelgestelde-vragen/ vergunningen,nr. 11

Aerius Calculator is het wettelijk voorgeschreven rekenmodel en rekent de gevolgen van emissies door wegverkeer tot vijf kilometer rondom de wegvakken. Op 20 januari 2021 heeft de Raad van State geoordeeld (ECLI:NL:RVS:2021:105) dat de afkapgrens van vijf km voor stikstofdepositie van verkeersbewegingen onvoldoende is onderbouwd. Daardoor kan niet “volledig, precies en definitief” worden geconcludeerd dat de verkeersbewegingen geen nadelige gevolgen voor Natura 2000-gebieden hebben. Het is op dit moment onduidelijk welke gevolgen de uitspraak heeft voor projecten waarbij een toename van emissie door verkeer ontstaat, zowel buiten als binnen een straal van vijf kilometer om de bron. 5

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 4

2. Emissies aanlegfase Tijdens de aanleg- en bouwperiode ontstaan NOx en NH3-emissies door de inzet van mobiele werktuigen, auto’s en vrachtwagens. Het onderzoek richt zich op de emissies tijdens het bouwrijp maken, het bouwen van de woningen en het woonrijp maken van het plangebied. De verkeersgeneratie en de inzet van mobiele werktuigen is ingeschat met behulp van ervaringscijfers over het bouwen van soortgelijke bouwprojecten en is onderverdeeld in de het bouwrijp maken, het bouwen en het woonrijp maken. Er wordt uitgegaan van werktuigen die voldoen aan de emissienormen van STAGE-klasse 4 (2014 en nieuwer). De NOx en NH3 emissies zijn berekend conform de meest recente Instructie gegevensinvoer Aerius Calculator 2020 (versie 3.0 januari 2021) van het Expertiseteam Stikstof en Natura 2000 van Bij12 (verder genoemd: de instructie) en de verscheidene factsheets, leeswijzers en handleidingen waar naar wordt verwezen in deze instructie. 2.1.

Rekenwijze m.b.t. motorvoertuigen 2.1.1. Verkeersgeneratie op de openbare weg Conform de instructie wordt met de verkeersgeneratie het aantal vervoersbewegingen met motorvoertuigen uitgedrukt. Dit betekent zowel het heen- en teruggaand verkeer. Om het aantal vervoersbewegingen te krijgen is het aantal bezoeken verdubbeld. 2.1.2. Emissies stationair draaien vrachtwagens op de bouwplaats Tijdens het laden en lossen draaien de motoren van de vrachtwagens gedurende een lange tijd. De gemiddelde laad/lostijd per vracht is ingeschat op circa 20 minuten. Het overgrote deel hiervan draait de motor op een lage belasting wanneer de vracht wordt in – of uitgeladen. Het deel van de tijd dat de motor stationair draait (idle) tijdens het laden en lossen op de bouwplaats is ingeschat op 80%. Conform de defaultwaarden in AERIUS Calculator en de TNO emissiefactoren die voor het AERIUS Rekeninstrument beschikbaar zijn gesteld, is uitgegaan van een kipper van 2014 of nieuwer die voldoet aan de Euro6-normen en een vermogen heeft van 330 kW. Tijdens volle belasting (20% van de tijd) is de emissiefactor voor NOx 2,5 gram/kWh en voor NH3 0,069 gram/kWh. Tijdens stationair draaien is de emissiefactor voor NOx 3,4 gram/liter/uur en voor NH3 0,008 gram/liter/uur. Liters staat voor de cilinderinhoud van de motor (die ook wel wordt uitgedrukt in cubic centimer, 1.000 cc = 1 liter).

Het gaat daarbij om totale motorinhoud waarbij alle cilinders worden opgeteld. Omdat het gaat om een fictieve (default) voertuig, is de exacte cilinderinhoud niet bekend en conform de instructie ingeschat door het totale motorvermogen [kW] te delen door 20. 2.2.

Rekenwijze m.b.t. mobiele werktuigen

Uit metingen van TNO blijkt dat werktuigen een substantieel deel van de tijd stationair draaien: het aandeel stationair draaien varieerde bij de metingen aan vier werktuigen tussen de 18% en 57% van de totale draaitijd (TNO, R10465). Voor de Klimaat- en Energieverkenning 2019 is door TNO uitgegaan van gemiddeld 30% van de tijd stationair draaien (TNO, P12134). Ook in dit onderzoek is uitgegaan dat 70% van de draaiuren de motor belast is en 30% van de draaiuren onbelast -idle- is (stationair draait), met uit zondering van een boor-/heistelling die nauwelijks stationair draait en 100% met belasting draait. A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 5

De emissiefactoren voor NOX als NH3 en de fractie van het volle motorvermogen dat gemiddeld tijdens belasting wordt gebruikt, zijn afkomstig uit de TNO bronbestanden. Het volle motorvermogen per werktuig is geinventariseerd bij aannemers van soortgelijke bouwprojecten. In het TNO excelbestand komt geen boor-/heistelling voor. In de praktijk kan dit werktuig bestaan uit de onderbouw van een grote graafmachine of kraan met een opbouw van o.a. boormast of een heistelling. Omdat bij gelijk vermogen een kraan een hogere emissiefactor heeft dan een graafmachine, is aansluiting gezocht bij de boor-/heistelling voor wat betreft de belasting en de emissiefactoren. In het TNO excelbestand komt geen betonmixer voor. In de praktijk is dit een zwaar motorvoertuig dat op de openbare weg mag. Er is aansluiting gezocht bij een kipper voor wat betreft de emissiefactoren en een betonstorter voor wat betreft de belasting. De emissie in berekend door AERIUS Calculator aan de hand van het dieselverbruik, het jaartal (STAGE-klasse), de cilinderinhoud en het aantal uren dat het werktuig stationair draait. 2.2.1. Emissies bij belasting op de bouwplaats Conform de instructie is de emissie uitgerekend met de formule zoals opgenomen in de AERIUS factsheet “emissieberekening mobiele werktuigen”.

Voor de berekening van de emissie NOX en NH3 op basis van het vermogen en het aantal draaiuren zijn onderstaande gegevens gebruikt: Het aantal draaiuren bij belasting [uur/jaar], Het volle motorvermogen [kW] en de emissiefactor [gram/kWh]. De emissiefactoren voor belast draaien zijn in AERIUS Calculator zijn opgenomen. Zowel voor de emissiefactoren als voor de fractie belasting geldt dat deze afhankelijk is van het type werktuig en de stage- en vermogensklasse. De in AERIUS Calculator en het TNOexcelbestand opgenomen emissiefactoren zijn al gecorrigeerd met de TAF-factor. 2.2.2. Emissies tijdens stationair draaien op de bouwplaats Conform de instructie is de emissie als gevolg van stationair draaien berekend met de volgende formule: ES = TS * EFS_CI * CI / 1.000 waarbij, ES: Emissie als gevolg van stationair draaien [kg/jaar] TS: Aantal draaiuren per jaar stationair [uur/jaar] EFS_CI: Emissiefactor tijdens stationair draaien per liter cilinderinhoud [gram/liter/uur] CI: Cilinderinhoud [liter] De emissiefactor is afkomstig uit het Excelbestand ‘TNO_getallen_voor_AERIUS_2020v3_mobiele_werktuigen.xlsx’. De gebruikte waarde is afhankelijk van stage- en vermogensklasse. Omdat het gaat om een inschatting van de benodigde werktuigen, is de exacte cilinderinhoud niet bekend en is deze conform de instructie ingeschat door het totale motorvermogen [kW] te delen door 20.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 6

2.3. Bouwrijp maken De geraamde inzet van mobiele werktuigen tijdens het bouwrijp maken (inclusief de sloop van de bestaande opstallen en de aanleg van de watergang) is in de onderstaande tabel weergegeven.

werkzaamheden Grondwerk (inclusief ophogen en aanleg watergangen)

transport Aanbrengen riolering / straatwerk

transport

draaiuren bij vermo bouwbelasting gen jaar [uur] [kW] graafmachines 375 kW 233 ≥2014 232 hijskranen 450 kW 199 ≥2014 304 bulldozers 200 kW 85 ≥2014 220 laadschoppen op rupsen 200 256 ≥2014 275 walsen 90 kW 106 ≥2014 140 laden&lossen (kipper 330 kW) 116 ≥2014 330 graafmachines 200 kW 281 ≥2014 185 mobiele kranen 125 kW 187 ≥2014 120 laadschoppen op rupsen 200 129 ≥2014 156 graafmachines 60 kW 234 ≥2014 49 laadschoppen op banden 30 747 ≥2014 26 bronbemalingspompen 20 kW 2941 ≥2014 5,5 laden&lossen (kipper 330 kW) 6 ≥2015 330 totaal (mobiel) werktuig [categorie]

belasting

emissiefactor [g/kWh]

[%] 69% 69% 55% 55% 55% 24% 69% 61% 55% 69% 55% 34% 24%

NOx 0,8 1,0 0,9 0,9 1,0 2,5 0,8 0,9 0,9 2,9 8,4 8,8 2,5

NH3 0,00241 0,00276 0,00271 0,00271 0,00288 0,06900 0,00241 0,00246 0,00271 0,00263 0,00304 0,00309 0,06900

totale emissie [kg] NOx 29,839 41,742 9,257 34,848 8,162 22,968 28,696 12,320 9,961 22,943 89,730 48,397 1,188 360,1

NH3 0,08986 0,11523 0,02788 0,10495 0,02349 0,63392 0,08642 0,03361 0,03000 0,02078 0,03249 0,01700 0,03279 1,2484

Figuur 4 emissies bij belasting (werktuigen & transport op de bouwplaats) – BRM

De verwachte inzet van mobiele werktuigen incl. transport (bij stationair draaien) tijdens het bouwrijp maken is weergegeven in de onderstaande tabel. (mobiel) werktuig [categorie]

draaiuren stationair

bouwjaar

idle [uur] graafmachines 375 kW hijskranen 450 kW bulldozers 200 kW laadschoppen op rupsen 200 walsen 90 kW laden&lossen (kipper 330 kW) graafmachines 200 kW mobiele kranen 125 kW laadschoppen op rupsen 200 graafmachines 60 kW laadschoppen op banden 30 bronbemalingspompen 20 kW laden&lossen (kipper 330 kW) totaal

100 ≥2014 85 ≥2014 36 ≥2014 110 ≥2014 45 ≥2014 464 ≥2014 120 ≥2014 80 ≥2014 55 ≥2014 100 ≥2014 320 ≥2014 1260 ≥2014 24 ≥2015

vermo cilindergen

emissiefactor [g/l/u]

[kW] inhoud [L]

NOx

232 304 220 275 140 330 185 120 156 49 26 6 330

11,6 15,2 11,0 13,8 7,0 16,5 9,3 6,0 7,8 2,5 1,3 0,3 16,5

10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 3,4 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 3,4

totale emissie [kg]

NH3

NOx

NH3

0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,08000 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,08000

11,6 12,9 4,0 15,1 3,2 26,0 11,1 4,8 4,3 2,5 4,2 3,8 1,3 104,7

0,0036 0,0041 0,0012 0,0048 0,0010 0,6125 0,0035 0,0015 0,0013 0,0008 0,0013 0,0012 0,0317 0,6685

Figuur 5 emissies bij stationair draaien (werktuigen & transport op de bouwplaats) - BRM

In totaal vinden er circa 971 vrachten plaats. Dit leidt tot 1942 ritten door vrachtwagens. Er wordt (worstcase) uitgegaan van 100% zware motorvoertuigbewegingen. Daarnaast vinden er circa 4464 ritten plaats met busjes en auto’s (lichte motorvoertuigbewegingen).

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 7

2.4.

Bouwen

De verwachte inzet van mobiele werktuigen incl. transport (bij belasting) tijdens het bouwen is weergegeven in de onderstaande tabel. (mobiel) werktuig [categorie] belast hijskranen 450 kW mobiele kranen 350 kW laadschoppen op rupsen 100 laden&lossen (kipper 330 graafmachines 200 kW dumpers 215 kW boor-/heistelling tot 450 kW Betonmixer 330 kW betonstorters 200 kW totaal

draaiuren vermo bouwbelasting bij gen jaar belasting [uur] [kW] [%] 1038 ≥2014 210 69% 1723 ≥2014 261 61% 525 ≥2015 75 55% 323 ≥2014 330 24% 788 ≥2014 200 69% 1099 ≥2014 184 69% 531 ≥2014 272 69% 71 ≥2014 330 69% 247 ≥2014 200 69%

emissiefactor [g/kWh] NOx 1,0 0,9 0,9 2,5 0,8 1,0 1,0 2,5 1,0

NH3 0,00276 0,00236 0,00283 0,06900 0,00241 0,00276 0,00276 0,06900 0,00276

totale emissie [kg] NOx 150,406 246,887 19,491 63,954 86,995 139,529 99,658 40,417 34,086 881,42

NH3 0,41521 0,64714 0,06123 1,76513 0,26199 0,38519 0,27512 1,11550 0,09410 5,0206

Figuur 6 emissies bij belasting (mobiele werktuigen & transport op de bouwplaats) – bouwen

De verwachte inzet van mobiele werktuigen incl. transport (bij stationair draaien) tijdens het bouwen is weergegeven in de onderstaande tabel. (mobiel) werktuig [categorie] idle /onbelast (stationair) hijskranen 450 kW mobiele kranen 350 kW laadschoppen op rupsen 100 laden&lossen (kipper 330 graafmachines 200 kW dumpers 215 kW boor-/heistelling tot 450 kW Betonmixer 330 kW betonstorters 200 kW totaal

draaiuren stationair

bouwjaar

idle [uur] 445 ≥2014 738 ≥2014 225 ≥2015 1293 ≥2014 338 ≥2014 471 ≥2014 0 ≥2014 282 ≥2014 106 ≥2014

vermo gen

cilinder-

[kW] inhoud [L] 210 261 75 330 200 184 272 330 200

10,5 13,1 3,8 16,5 10,0 9,2 13,6 16,5 10,0

emissiefactor [g/l/u] NOx 10,0 10,0 10,0 3,4 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0

totale emissie [kg]

NH3

NOx

NH3

0,00314 0,00314 0,00314 0,08000 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314

46,7 96,3 8,4 72,5 33,8 43,3 0,0 46,5 10,6 358,3

0,0147 0,0303 0,0027 1,7068 0,0106 0,0136 0,0000 0,0146 0,0033 1,7965

Figuur 7 emissies bij stationair draaien (mobiele werktuigen & transport op de bouwplaats) - bouwen

In totaal vinden er circa 4850 vrachten plaats. Dit leidt tot 9700 ritten door vrachtwagens. Er wordt (worstcase) uitgegaan van 100% zware motorvoertuigbewegingen. Daarnaast vinden er circa 55.068 ritten plaats met busjes en auto’s (lichte motorvoertuigbewegingen).

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 8

2.5.

Woonrijp maken

De verwachte inzet van mobiele werktuigen incl. transport (bij belasting) tijdens het woonrijp maken is weergegeven in de onderstaande tabel. (mobiel) werktuig [categorie]

draaiuren bij belasting

bouwjaar

[uur] mobiele kranen 210 kW laadschoppen op rupsen 200 graafmachines 200 kW laadschoppen op banden 70 tiger stone (ekektrisch) laden&lossen (kipper 330 kW) totaal

117 ≥2014 129 ≥2014 234 ≥2014 701 ≥2014 0 ≥2014 4 ≥2014

vermo gen

belasting

emissiefactor [g/kWh]

[kW] 185 120 156 60 100 330

[%] 61% 55% 69% 55% 0% 24%

NOx 0,9 0,9 0,8 0,9 0,0 2,5

totale emissie [kg]

NH3 NOx 0,00236 11,873 0,00271 7,651 0,00241 20,133 0,00293 20,811 0,00000 0,000 0,06900 0,832 61,30

NH3 0,03112 0,02304 0,06063 0,06771 0,00000 0,02295 0,205

Figuur 8 emissies bij belasting (mobiele werktuigen & transport op de bouwplaats) – WRM

De verwachte inzet van mobiele werktuigen incl. transport (bij stationair draaien) tijdens het bouwrijp maken is weergegeven in de onderstaande tabel.

(mobiel) werktuig [categorie]

draaiuren stationair

bouwjaar

idle [uur] mobiele kranen 210 kW laadschoppen op rupsen 200 graafmachines 200 kW laadschoppen op banden 70 tiger stone (ekektrisch) laden&lossen (kipper 330 kW) totaal

50 ≥2014 55 ≥2014 100 ≥2014 300 ≥2014 0 ≥2014 17 ≥2014

vermo cilindergen

emissiefactor [g/l/u]

[kW] inhoud [L]

NOx

185 120 156 60 100 330

9,3 6,0 7,8 3,0 5,0 16,5

10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 3,4

totale emissie [kg]

NH3

NOx

NH3

0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,00314 0,08000

4,6 3,3 7,8 9,0 0,0 0,9 25,7

0,00146 0,00104 0,00246 0,00283 0,00000 0,02218 0,0300

Figuur 9 emissies bij stationair draaien (mobiele werktuigen & transport op de bouwplaats) - WRM

In totaal vinden er circa 63 vrachten plaats. Dit leidt tot 126 ritten door vrachtwagens. Er wordt (worstcase) uitgegaan van 100% zware motorvoertuigbewegingen. Daarnaast vinden er circa 2168 ritten plaats met busjes en auto’s (lichte motorvoertuigbewegingen).

2.6. Duur aanlegfase Het plan wordt gefaseerd ontwikkeld, waarbij wordt uitgegaan van minimaal 3 bouwjaren. Omdat de totale bouwtijd waarschijnlijk langer zal zijn, zullen de emissies per jaar feitelijk lager liggen (worstcase benadering). 2.7. Jaarlijkse emissie aanlegfase De totale NOx emissie in de aanlegfase is: 1791,5 kg. Per jaar is dit gemiddeld 597,2 kg De totale NH3 emissie in de aanlegfase is: 8,97 kg, Per jaar is dit gemiddeld 2,99 kg 2.8. transport aanlegfase Het geraamde aantal transportbewegingen gedurende de aanlegfase is 61.700 door lichte en 11.768 door zware motorvoertuigbewegingen. Per bouwjaar zijn dit gemiddeld 20.567 lichte en 3923 zware motorvoertuigbewegingen. Per etmaal zijn dit 56,3 lichte en 10,7 zware motorvoertuigbewegingen Voor de bouwroutes van het transport wordt verwezen naar de uitgangspunten van de stikstofberekeningen in paragraaf 5.1. A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 9

Emissies gebruiksfase

3.1. Wegverkeer De verkeersgeneratie bepaald met behulp van de publicatie 381 “Toekomstbestendig parkeren – Kencijfers parkeren en verkeersgeneratie” van het CROW, december 2018, Ede” en “Statline – Gebieden in Nederland 2020” van het CBS. De voorgenomen ontwikkeling ligt in de gemeenten Oegstgeest en Katwijk. Het CBS typeert deze gemeenten als sterk stedelijke gemeenten . Volgens de CROW onderverdeling qua locatie, kan de ligging van de ontwikkelingslocatie worden getypeerd als rest bebouwde kom’. De verkeersgeneratie is weergegeven in onderstaande tabel. Functie CROWpublicatie 381

Gemiddeld kencijfer (aantal voertuigbewegingen per etmaal per woning)

koop, huis, 8,2 vrijstaand koop, huis, twee7,8 onder-een-kap koop, huis, rij- en hoekwoning 7,1 (regulier) koop, huis, rij- en hoekwoning (XS7,1 woning) koop, appartement, 5,6 midden huur, huis, sociale 4,9 huur totaal

Aantal woningen Nieuw Rijnvaert

Verkeersgeneratie (aantal voertuigbewegingen per etmaal)

139,4

358,8

111

788,1

127,8

268,8

347,9

311

2.030,8

In de CROW publicatie is het volgende over vrachtverkeer opgenomen: “het vrachtverkeer naar en van woongebieden is doorgaans verwaarloosbaar, maar is wel in de cijfers verwerkt. Als gemiddelde kan worden gehanteerd: 0,02 vrachtautobewegingen per woning per werkdagetmaal”. Een werkdag kan naar een weekdag worden omgerekend door te delen met 1,11. Per weekdagetmaal zijn er dus 0,018 vrachtverkeerbewegingen per woning. voornamelijk middelzwaar vrachtverkeer. 311 woningen leiden per etmaal tot 5,6 voertuigbewegingen met een middelzwaar voertuig. De totale verkeersgeneratie door het plan is 2030,8 motorvoertuigbewegingen per etmaal, waaronder 2025,2 door lichte motorvoertuigen en 5,6 door middelzware motorvoertuigen.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 10

3.2. Huishoudens Conform de Instructie staan de beschikbare emissiefactoren voor woningbouw in de factsheet “ruimtelijke-plannen-emissiefactoren”. NOx: Cijfers voor NOx van verschillende typen woningen zijn afgeleid uit het gasgebruik voor verwarming, warm water en koken. De Instructie geeft aan dat bij gasloze woningen van een emissiefactor voor NOx van 0,0 kg/jaar kan worden uitgegaan. De woningen worden gasloos opgeleverd. Er is gerekend met een NOx-emissie door huishoudens van 0,0 kg/jaar. NH3: Conform de instructie hoeft voor woningen binnen de sector wonen en werken geen NH3 emissie berekend te worden.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 11

4. Vermeden emissies Volgens vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State mag bij bestemmingsplannen (voor wat betreft het aspect stikstof) de feitelijk bestaande en planologisch legale situatie voorafgaand aan de vaststelling van het plan gehanteerd worden als referentiesituatie. Vanwege de voorgenomen ontwikkeling van Nieuw Rijnvaert is deels het voormalige gebruik (kassen en agrarische gronden) reeds beëindigd. De gronden zijn namelijk aangekocht ten behoeve van woningbouw. De gasstookinstallaties van de kassen leidden tot NOx emissies. Daarnaast leidde het bemesten van de gronden leidde tot een emissie van ammoniak. Het verdwijnen van het agrarische gebruik is het rechtstreekse, onlosmakelijke (positieve) gevolg van de woningbouwontwikkeling. In dit stikstofonderzoek is middels een verschilberekening tussen de saldo gevende (aanlegfase/gebruiksfase) en saldo onttrekkende emissies (gasverbruik en bemesting) rekening gehouden met de positieve effecten van deze beëindiging. 4.1. Verwarming met aardgas van kassen Op de onderstaande luchtfoto is te zien dat er 4 kassencomplexen in het plangebied aanwezig waren, waarvan kas A, B en D werden verwarmd met aardgas.

Figuur 10 luchtfoto 2012 met kassen (genummerd)

De verwarming van kassen leidt jaarlijks tot een aardgasverbruik die varieert van circa 12 m3 per m2 bruto kas per jaar bij bloembollenteelt6 tot circa 35 m3 /m2 bij glastuinbouw7. Op grond van de Energiemonitor van de Nederlandse 2019 en Energiemonitor van de Nederlandse Bloembollensector 2016 is het gasgebruik ingeschat. 6 Energiemonitor van de Nederlandse Bloembollensector 2016, tabel 13

www.rvo.nl/sites/default/files/2018/07/Energiemonitor%20van%20de%20Nederlandse%20Bloemboll ensector%202016.pdf (waarbij 1 m3 gas een bovenwaarde heeft van 35,17 MJ) 7 Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2019, tabel 2 &3 https://energeia-binaryexternal-prod.imgix.net/B0GxPf4ggdOrEG6Co3TYP6H3lqQ.pdf?dl=WUR+energiemonitor+2019.pdf

gemiddelde aardgasverbruik per hectare kas bepaald door het energieverbruik (aardgas) te delen op het totale areaal glastuinbouw. Er is gekeken naar de afgelopen 5 jaren. A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 12

In het plangebied waren ook bloembollentelers actief die kassen gebruiken voor het broeien van bollen (o.a kas D). Omdat de cijfers gebruikt worden voor een salderingsberekening is voor alle kassen in het gebied worstcase uitgegaan van 12 m3 gas per m2 kas. Een stookinstallatie (CV-ketel) veroorzaakt enige mate van NOx-uitstoot. Op basis van het Activiteitenbesluit geldt dat het rookgas van een ketelinstallatie met een nominaal vermogen van 1 Megawatt of meer (geen grote stookinstallatie) aan de emissiegrenswaarde van 70 mg/Nm3 moet voldoen. Op basis van deze gestelde eis wordt er van uit gegaan dat de emissie per kubieke meter aardgas dus maximaal deze grenswaarde betreft. 1 m3 aardgas (Groningen kwaliteit) levert 9,0 m3 rookgas. De concentratie NOx bedraagt 70 mg/Nm3 (droog rookgas bij 3% zuurstof). Met deze gegevens kan de jaaremissie NOx van de verwarming van de kassen worden berekend: gasverbruik (in m3) *9,0* 70/1.000.000 = emissie NOx kg/jaar. In het plangebied stonden 4 kassencomplexen waarvan er 3 gasgestookt waren. Deze zijn gelabeld als Kas A, Kas B en Kas C. De onderstaande tabel toont de berekening van de Nox emissie door de kassen kas glasopp (m2) gas m3/m2 gas per jaar (m3) NOx-emissie kg/jaar kas A 6.200 12 74400 46,9 kas B 11.000 12 132000 83,2 kas D 7.300 12 87600 55,2 Figuur 11 berekening NOx- emissie door kassen

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 13

4.2.

Bemesting van de gronden

Bij de aanwending van mest op agrarische percelen vervliegt een deel van de toegepaste meststoffen, waarna het elders weer neerslaat. Welk deel vervluchtigt en vervolgens op andere locaties deponeert is locatie afhankelijk. Met name gewas en bodemsoort spelen hierbij een rol. De afgelopen jaren zijn de gebruiksnormen afgenomen. De grondsoort is het plangebied is lichte zavel.

Figuur 14 luchtfoto 2012 met kassen (genummerd)

Figuur 13 (grondsoortenkaart bron: boer&bunder)

Op basis van BRP gewaspercelenkaarten is af te leiden dat de agrarische gronden deels voor bloembollen waren.

Figuur 12 BRP gewaspercelenkaart A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 14

De stikstofgebruiksnormen voor bloembolgewassen grasland (op noordelijk, westelijk en centraal zand) varieert tussen de 85 en 245. Kg N per ha per teelt. Er wordt uitgegaan dat bloembollen bemest worden met meststoffen met gemiddeld 150 kg stikstof per jaar per hectare. De huidige stikstofgebruiksnormen voor bloembollen op klei en veen in kg N/ha/teelt zijn per gewas in onderstaand schema weergegeven.

Figuur 15 stikstofgebruiksnormen bloembollengewassen 2021

Figuur 11 maakt echter ook duidelijk dat een deel van de gronden als grasland in gebruik is. De stikstofgebruiksnormen voor grasland (op noordelijk, westelijk en centraal zand) liggen aanmerkelijk hoger dan de stikstofgebruiksnormen voor bloembollengewassen.

Figuur 16 stikstofgebruiksnormen grasland 2021

In dit onderzoek wordt ook voor graslanden worstcase uitgegaan van 150 kg stikstof per jaar per hectare. Hiermee wordt rekening gehouden met het feit dat gronden nu tijdelijk als grasland in gebruik kunnen zijn, nadat de bloembollentelers zijn uitgekocht en de gronden niet langer in gebruik zijn voor de bollenteelt. Via de wettelijke mestnormen zijn de stikstofverliezen van bemesting berekend. Slechts een deel van de gebruiksnorm van 150 kg N (stikstof) is vervluchtigbaar naar de lucht, het zogenaamde TAN gehalte van de toegepaste mest. Via de werking coëfficiënt van dierlijke mest, is berekend worden hoeveel kunstmest er opgebracht kan worden waarbij rekening is gehouden dat bij toepassing van kunstmest er ook stikstofverliezen plaats vinden. De vervluchtiging is omgerekend van N naar NH3 via vermenigvuldiging met de factor 17/14.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 15

Het totaal NH3/ha/jr door bemesting van de bloembollenvelden / graslanden was 16,9 kg. Hiervan was 8,0 door dierlijke mest en 8,9 uit kunstmest. In de onderstaande tabel is de bovenstaande berekening schematisch weergegeven. Bemesting met rundveemest

Bollenvelden / grasland zand mestinjectie

Kg N/ha op basis van niet derogatie

150,0

% ammoniakale N uit Kg NH3/ha.jr door te rijden mest bemesting (dus 2018/2019 (TAN) omrekening van N (Velthof) naar NH3)

48%

87,4

Kg NH3Stikstofgebruiksn vervluchtiging/ha.jr orm bij 100% 2018/2019 uit uit te maaien rijden dierlijke mest

1,7

NH3-emissie uit grondsoort dierlijke mest in inz. mestwet kg per ha/jaar

perceel opp (ha) gewas

plan

Vervluchtigingspercentage 2018/2019 grasland obv zodebemesting (Velthof op basis van zodebemesting)

4,7 worstcase bloembolgewas zand 100%

Werking. dierlijke Toegestane mest (= 170 * kunstmestgift Emissiefactor bij NH3-emissie uit Totaal 0,6) 60% bij (gebruiksnorm toepassing KAS- kunstmest in NH3/ha.jr door maaien en minus werkzame kunstmest kg NH3/ha.jr bemesting bouwland en N uit dierlijke 45% bij weiden mest)

153,8

90,0

0,0250

1,9

3,7

salderen

NH3-emissie uit NH3-emissie dierlijke mest in uit kunstmest kg per jaar in kg per jaar

1,9 intern = 100%

8,0

NH3-emissie uit kunstmest in kg per ha/jaar

1,7

63,8

8,9

Figuur 17 berekening van de NH3-emissie per perceel

In het onderstaande figuur is het gedeelte van het plangebied dat bemest werd weergegeven.

Figuur 18 gedeelte van het plangebied dat bemest werd

Met behulp van de “rekenmodule bemesten” die is ontwikkeld door de gemeenschappelijke provincies (Bij12) ten behoeve van stikstofdepositieberekeningen is de jaarlijkse ammoniakemissie berekend ten gevolge van de bemesting (dierlijke mest en kunstmest. Ammoniakvervluchtiging op graasdierbedrijven bij niet-derogatie en op akkerbouwbedrijven Bemesting met rundveemest

grasland veen weiden grasland zand weiden bouwland (veen en) klei mestinjectie en zodenbemesting bouwland zand mestinjectie

Kg N/ha (feitelijk obv minas en 1,9 ha)

% ammoniakale N uit Kg NH3/ha.jr door te rijden mest bemesting (dus 2018/2019 (TAN) omrekening van N (Velthof) naar NH3)

Vervluchtigingspercentage 2018/2019 grasland obv zodebemesting (Velthof op basis van zodebemesting)

Kg NH3Stikstofgebruiksn vervluchtiging/ha.jr orm bij 100% 2018/2019 uit uit te maaien rijden dierlijke mest

Werking. dierlijke Toegestane mest (= 170 * kunstmestgift Emissiefactor bij NH3-emissie uit 0,6) 60% bij (gebruiksnorm toepassing KAS- kunstmest in maaien en minus werkzame kunstmest kg NH3/ha.jr bouwland en N uit dierlijke 45% bij weiden mest)

170

48%

99,1

19%

18,8

265,0

76,5

188,5

0,0250

5,7

185,3

48%

108,0

19%

20,5

250,0

83,4

166,6

0,0250

5,1

170

48%

99,1

5,0

197,5

102,0

95,5

0,0250

2,9

185,3 48% 108,0 Figuur 19 rekenmodule bemesten

2,2

153,8

111,2

42,6

0,0250

1,3

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 16

In de onderstaande tabel is de berekening van de NH3-emissie per perceel weergegeven.

perceel

opp (ha)

gewas

1 2

1,3 mais 0,7 grasland blijvend

3 4 5 6 7 8

4,9 grasland blijvend 3,1 mais 2,3 mais 0,2 mais 0,7 grasland blijvend 3,2 maisland

NH3 -emissie uit grondsoort dierlijke mest in inz. mestwet kg per ha/jaar

veen 100% zand 9% veen 91% veen 100% veen 100% zand 100% veen 100% veen 100% veen 100%

5 20,5 18,8 18,8 5 2,2 5 5 5

NH3-emissie uit kunstmest in kg per ha/jaar

2,9 5,1 5,7 5,7 2,9 1,3 2,9 2,9 2,9

NH3 -emissie uit NH3 -emissie dierlijke mest in uit kunstmest kg per jaar in kg per jaar

6,5 1,2915 11,9756 92,12 15,5 5,06 1 3,5 16

3,77 0,3213 3,6309 27,93 8,99 2,99 0,58 2,03 9,28

Figuur 20 berekening van de NH3-emissie per perceel

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 17

Aerius berekeningen

5.1. Uitgangspunten Met Aerius Calculator zijn de eerder genoemde emissiebronnen gemodelleerd. • De inzet van machinerie in de aanlegfase, de agrarische gronden en kassen in de referentiesituatie en de woningen in de gebruiksfase is gemodelleerd als oppervlaktebron. • Het wegverkeer is gemodelleerd als lijnbron. • De doorrekening van het verkeer en de verkeersstromen zijn bepaald conform de “Instructie gegevensinvoer voor AERIUS Calculator 2020”, (versie 3.0 januari 2021). Hierin worden 2 criteria genoemd wanneer het aan- en afvoerende verkeer is opgenomen in het heersende verkeersbeeld: 1. Het verkeer door het voornemen onderscheidt zich hier door zijn snelheid en rij- en stopgedrag niet meer van het overige verkeer dat zich op de betrokken weg bevindt. 2. De verhouding tussen de hoeveelheid verkeer (per etmaal) dat door het voornemen wordt aangetrokken en het reeds op de weg aanwezige verkeer. In de regel wordt het verkeer meegenomen tot het zich verdund heeft tot enkele procenten van het reeds aanwezige verkeer. o Het plangebied wordt ontsloten op de Valkenburgerweg en het verkeer zal voornamelijk via de Rijnsburgerweg richting de A44 rijden. Als het aan- en afvoerende verkeer op de Valkenburgerweg rijdt, onderscheidt het zich door zijn snelheid en rij- en stopgedrag niet meer van het overige verkeer dat zich op de betrokken weg bevindt.

Hier wordt voldaan aan het 1e criterium. o De verkeersintensiteit op de Valkenburgerweg is gering. Op de Rijnsburgerweg en A44 daarentegen rijden respectievelijk ruim 20.000 en 45.000 motorvoertuigbewegingen8. De verkeersgeneratie in de aanlegfase en de gebruiksfase op de Rijnsburgerweg en A44 verdund tot enkele procenten van het reeds aanwezige verkeer. Op de Rijnsburgerweg wordt voldaan aan het 2e criterium. Het verkeer is gemodelleerd tussen het plangebied en de A44 (worstcase).

5.2. Rekenjaar Uitgangspunt is dat de depositiebijdrage inzichtelijk wordt gemaakt voor het jaar waarvoor de depositie het hoogst is. Door de technologische ontwikkelingen en milieuregelgeving nemen de emissies van o.a. wegverkeer met de jaren af. • De verspreidingsberekeningen voor de realisatiefase zijn uitgevoerd voor 2021. Dit is het eerste jaar waarin de bouwactiviteiten kunnen plaats vinden. • De verspreidingsberekeningen voor de gebruiksfase zijn uitgevoerd voor 2022. Dit is het eerste jaar waarin bewoning kan plaats vinden.

8 https://www.nsl-monitoring.nl/viewer/#

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 18

5.3. Rekenresultaten aanlegfase Uit de rekenresultaten met AERIUS Calculator versie 2020 blijkt dat ten gevolge van het onderhavige plan de depositietoename op verschillende reeds (bijna) overbelaste delen van stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in de Natura 2000-gebieden “Meijendel & Berkheide“, “Coepelduynen” en Kennermerland-zuid” hoger dan 0,00 mol/ha/jr. (maximaal 0,04 mol/ha/jr op “Meijendel & Berkheide“.

Figuur 21 rekenresultaten Aerius Calculator aanlegfase

Voor gedetailleerde informatie over invoer en rekenresultaten wordt verwezen naar de met AERIUS gegenereerde rapportage (PDF) die als separate bijlage bij dit memo is gevoegd. Verschilberekening AERIUS aanlegfase min vermeden emissies onlosmakelijk verbonden met het plan. Er is een verschilberekening uitgevoerd tussen de referentiesituatie en de aanlegfase. AERIUS rapporteert dat “de berekening heeft geen verschillen opgeleverd boven 0,00 mol/ha/jr”. Dit betekent dat per saldo de NOx depositie op alle kwetsbare habitats en leefgebieden in Natura2000-gebieden tijdens de aanlegfase niet groter is dan 0,00 mol/ha/jr dan ten tijde van de referentiesituatie. Voor gedetailleerde informatie over invoer en rekenresultaten wordt verwezen naar de met AERIUS gegenereerde rapportage (PDF) die als separate bijlage bij dit memo is gevoegd.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 19

5.4. Rekenresultaten gebruiksfase Uit de rekenresultaten met AERIUS Calculator versie 2020 blijkt dat ten gevolge van het onderhavige plan de depositietoename op verschillende reeds (bijna) overbelaste delen van stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in de Natura 2000-gebieden “Meijendel & Berkheide“ en “Coepelduynen”” maximaal 0,01 mol/ha/jr is.

Figuur 22 rekenresultaten Aerius Calculator aanlegfase

Voor gedetailleerde informatie over invoer en rekenresultaten wordt verwezen naar de met AERIUS gegenereerde rapportage (PDF) die als separate bijlage bij dit memo is gevoegd. Verschilberekening AERIUS gebruiksfase min vermeden emissies onlosmakelijk verbonden met het plan. Er is een verschilberekening uitgevoerd tussen de referentiesituatie en de gebruiksfase. AERIUS rapporteert dat “de berekening heeft geen verschillen opgeleverd boven 0,00 mol/ha/jr”. Dit betekent dat per saldo de NOx depositie op alle kwetsbare habitats en leefgebieden in Natura2000-gebieden tijdens de aanlegfase niet groter is dan 0,00 mol/ha/jr dan ten tijde van de referentiesituatie. Voor gedetailleerde informatie over invoer en rekenresultaten wordt verwezen naar de met AERIUS gegenereerde rapportage (PDF) die als separate bijlage bij dit memo is gevoegd.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 20

6. Conclusies In opdracht van SRO heeft Langelaar Milieuadvies verkennend onderzoek verricht naar de stikstofdepositie op nabijgelegen kwetsbare natuurgebieden ten gevolge van het voornemen van de gemeenten Katwijk en Oegstgeest om maximaal 311 woningen gefaseerd te realiseren in het ontwikkelgebied “Nieuw Rijnvaert” aan de zuidzijde van Rijnsburg, zoals onlangs door SRO uitgewerkt. Om de woningen planologisch mogelijk te maken is de gemeente Oegstgeest voornemens het bestemmingsplan te wijzigen voor wat betreft de maximaal 142 woningen binnen haar gemeentegrenzen en is de gemeente Katwijk voornemens een uitwerkingsplan te maken voor wat betreft de maximaal 169 woningen binnen haar gemeentegrenzen. De woningbouwontwikkeling wordt in het kader van het stikstofonderzoek t.b.v. de Wet Natuurbescherming als 1 plan beschouwd. Uit het uitgevoerde onderzoek stikstofdepositie blijkt dat zowel de inzet van machines en transportbewegingen in de aanlegfase als verkeer in de gebruiksfase niet leidt tot een stikstofdepositietoename die groter is dan 0,00 mol/ha/jr op reeds (bijna) overbelaste delen van stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in Natura2000-gebieden.

Volgens vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State mag bij bestemmingsplannen (voor wat betreft het aspect stikstof) de feitelijk bestaande en planologisch legale situatie voorafgaand aan de vaststelling van het plan gehanteerd worden als referentiesituatie. Vanwege de voorgenomen ontwikkeling van Nieuw Rijnvaert is deels het voormalige gebruik (kassen en agrarische gronden) reeds beëindigd. De gronden zijn namelijk aangekocht ten behoeve van woningbouw. De gasstookinstallaties van de kassen leidden tot NOx emissies. Daarnaast leidde het bemesten van de gronden leidde tot een emissie van ammoniak. Het verdwijnen van het agrarische gebruik is het rechtstreekse, onlosmakelijke (positieve) gevolg van de woningbouwontwikkeling. Middels een verschilberekening tussen de saldo gevende (aanlegfase/gebruiksfase) en saldo onttrekkende emissies (gasverbruik en bemesting) is aangetoond dat per saldo het plan in zowel de aanleg als de gebruiksfase niet leidt tot een toename van stikstofdepositie op reeds (bijna) overbelaste delen van stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in Natura2000gebieden. Significant negatieve effecten op de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000gebieden door stikstof kunnen op voorhand worden uitgesloten.

Er is geen vergunningplicht op grond van de Wet Natuurbescherming ten gevolge van stikstoftoename dan wel passende beoordeling nodig ten gevolge van stikstof.

A Herman Broodstraat 127 |9403BM Assen | T 06-12 19 98 04 KvK 54.87.73.42 BTW-nr NL001387670B84 IBAN: NL69ASNB0708271901 E info@langelaarmilieuadvies.nl | I www.langelaarmilieuadvies.nl | 21

Dit document bevat rekenresultaten van AERIUS Calculator. Het betreft de hoogst berekende stikstofbijdragen per stikstofgevoelig Natura 2000-gebied, op basis van rekenpunten die overlappen met habitattypen en/of leefgebieden die aangewezen zijn in het kader van de Wet natuurbescherming, gekoppeld aan een aangewezen soort, of nog onbekend maar mogelijk wel relevant. De berekening op basis van stikstofemissies gaat uit van de componenten ammoniak (NH3) en/of stikstofoxide (NOx). Wilt u verder rekenen of gegevens wijzigen? Importeer de pdf dan in Calculator. Voor meer toelichting verwijzen wij u naar de website www.aerius.nl.

Berekening aanlegfase Nieuw Rijnvaert en referentie Kenmerken Samenvatting emissies Depositieresultaten Gedetailleerde emissiegegevens

Verdere toelichting over deze PDF kunt u vinden in een bijbehorende leeswijzer. Deze leeswijzer en overige documentatie is te raadplegen via: https://www.aerius.nl/handleidingen-en-leeswijzers. RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 1/12

Resultaten

Contact

Activiteit

Rechtspersoon

Inrichtingslocatie

SRO

Langenakker, 2341 AA Katwijk

Omschrijving

AERIUS kenmerk

Nieuw Rijnvaert -Katwijk & Oegstgeest

RaNWiPiRAqUv

Datum berekening

Rekenjaar

Rekenconfiguratie

13 maart 2021, 21:24

2021

Berekend voor natuurgebieden

Totale emissie

Situatie 1

Situatie 2

Verschil

NOx

625,52 kg/j

185,30 kg/j

-440,22 kg/j

NH3

< 1 kg/j

17,00 kg/j

16,14 kg/j

Resultaten

Natuurgebied

Hectare met hoogste verschil (mol/ha/j)

Uw berekening heeft geen verschillen opgeleverd boven 0,00 mol/ha/jr.

Toelichting

ontwikkeling van maximaal 311 woningen

Resultaten

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 2/12

Resultaten

Locatie aanlegfase Nieuw Rijnvaert

Emissie aanlegfase Nieuw Rijnvaert

Bron Sector

bouwverkeer Wegverkeer | Binnen bebouwde kom

Nieuw Rijnvaert Mobiele werktuigen | Bouw en Industrie

Resultaten

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

Emissie NH3

Emissie NOx

< 1 kg/j

28,32 kg/j

597,20 kg/j

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 3/12

Resultaten

Locatie referentie

Emissie referentie

Bron Sector

Emissie NH3

Emissie NOx

46,90 kg/j

17,00 kg/j

Kas B Anders... | Anders...

83,20 kg/j

Kas D Anders... | Anders...

55,20 kg/j

kas A Anders... | Anders...

agrarische gronden Landbouw | Landbouwgrond

Resultaten

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 4/12

Resultaten

Resultaten stikstof gevoelige Natura 2000 gebieden

Natuurgebied

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

Kennemerland-Zuid

0,01

0,00

Meijendel & Berkheide

0,01

0,00

Coepelduynen

0,01

0,00

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

(mol/ha/j)

Resultaten

Als de hoogste depositietoename plaatsvindt op een hexagoon waar géén sprake is van een (naderende) stikstofoverbelasting, dan is de hoogste toename op een hexagoon met wel een (naderende) stikstofoverbelasting in deze kolom weergegeven.

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 5/12

Resultaten

Resultaten per habitattype

Kennemerland-Zuid Habitattype

(mol/ha/j) voor de 10 stikstofgevoelige Natura 2000gebieden met het hoogste resultaat

Resultaten

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

H2130B Grijze duinen (kalkarm)

0,01

0,00

H2180A Duinbossen (droog), berken-eikenbos

0,01

0,00

H2180B Duinbossen (vochtig)

0,01

0,00

H2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

0,00

H2180C Duinbossen (binnenduinrand)

0,01

0,00

H2160 Duindoornstruwelen

0,01

0,00

H2150 Duinheiden met struikhei

0,01

0,00

H2190B Vochtige duinvalleien (kalkrijk)

0,01

0,00

Lg12 Zoom, mantel en droog struweel van de duinen 0,01

0,00

ZGH2130B Grijze duinen (kalkarm)

0,01

0,00

H2120 Witte duinen

0,01

0,00

H2110 Embryonale duinen

0,01

0,00

H2170 Kruipwilgstruwelen

0,01

0,00

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 6/12

Resultaten

Meijendel & Berkheide Habitattype

Resultaten

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

H2130B Grijze duinen (kalkarm)

0,01

0,00

H2160 Duindoornstruwelen

0,01

0,00

H2180Ao Duinbossen (droog), overig

0,01

0,00

H2180C Duinbossen (binnenduinrand)

0,01

0,00

H2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

0,00

H2180B Duinbossen (vochtig)

0,01

0,00

H2190Aom Vochtige duinvalleien (open water), oligo- tot mesotrofe vormen

0,01

0,00

H2190B Vochtige duinvalleien (kalkrijk)

0,01

0,00

H2190Ae Vochtige duinvalleien (open water), (matig) eutrofe vormen

0,01

0,00

H2120 Witte duinen

0,01

0,00

Lg12 Zoom, mantel en droog struweel van de duinen 0,01

0,00

ZGH2180Ao Duinbossen (droog), overig

0,01

0,00

ZGH2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

0,00

H2180Abe Duinbossen (droog), berken-eikenbos

0,01

0,00

ZGH2160 Duindoornstruwelen

0,01

0,00

ZGH2180C Duinbossen (binnenduinrand)

0,01

0,00

- 0,01

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 7/12

Resultaten

Coepelduynen Habitattype

H2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

0,00

H2160 Duindoornstruwelen

0,01

0,00

H2120 Witte duinen

0,01

0,00

H2190B Vochtige duinvalleien (kalkrijk)

0,01

0,00

- 0,01

Resultaten

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

-0,01

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 8/12

Resultaten

Emissie (per bron)

bouwverkeer 90924, 466234 28,32 kg/j < 1 kg/j

Naam Locatie (X,Y)

aanlegfase Nieuw Rijnvaert

NOx NH3

Soort

Voertuig

Aantal voertuigen Stof

Emissie

Standaard

Licht verkeer

56,3 / etmaal NOx NH3

7,99 kg/j < 1 kg/j

Standaard

Zwaar vrachtverkeer

10,7 / etmaal NOx NH3

20,33 kg/j < 1 kg/j

Naam Locatie (X,Y) NOx

Resultaten

Nieuw Rijnvaert 90489, 466404 597,20 kg/j

Voertuig

Omschrijving

Uitstoot hoogte (m)

Spreiding (m)

Warmte Stof inhoud (MW)

Emissie

AFW

machinerie

4,0

0,0 NOx

597,20 kg/j

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 9/12

Resultaten

Emissie (per bron)

Naam Locatie (X,Y)

referentie

Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud NH3

agrarische gronden 90446, 466405 0,5 m 4,7 ha 0,3 m 0,000 MW 17,00 kg/j

Sector

Omschrijving

Stof

Emissie

Landbouw grond

Mestaanwending: dierlijke mest

NH3

8,00 kg/j

Landbouw grond

Mestaanwending: kunstmest

NH3

9,00 kg/j

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Resultaten

kas A 90638, 466510 10,0 m 0,7 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 46,90 kg/j

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

Kas B 90621, 466387 10,0 m 1,1 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 83,20 kg/j

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 10/12

Resultaten

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Resultaten

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

Kas D 90342, 466331 10,0 m 0,7 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 55,20 kg/j

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 11/12

Resultaten

Disclaimer

Hoewel verstrekte gegevens kunnen dienen ter onderbouwing van een vergunningaanvraag, kunnen er geen rechten aan worden ontleend. De eigenaar van AERIUS aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de inhoud van de door de gebruiker aangeboden informatie. Bovenstaande gegevens zijn enkel bruikbaar tot er een nieuwe versie van AERIUS beschikbaar is. AERIUS is een geregistreerd handelsmerk in Europa. Alle rechten die niet expliciet worden verleend, zijn voorbehouden.

Rekenbasis

Deze berekening is tot stand gekomen op basis van: AERIUS versie 2020_20210209_2f032ce1a2 Database versie 2020_20210209_2f032ce1a2 Voor meer informatie over de gebruikte methodiek en data zie: https://www.aerius.nl/nl/factsheets/release/aerius-calculator-2020

Resultaten

aanlegfase Nieuw Rijnvaert referentie

RaNWiPiRAqUv (13 maart 2021) pagina 12/12

Berekening gebruiksfase Nieuw Rijnvaert en referentie Kenmerken Samenvatting emissies Depositieresultaten Gedetailleerde emissiegegevens

Resultaten

Contact

Activiteit

Rechtspersoon

Inrichtingslocatie

SRO

Langenakker, 2341 AA Katwijk

Omschrijving

AERIUS kenmerk

Nieuw Rijnvaert -Katwijk & Oegstgeest

RNZjwLikw4mV

Datum berekening

Rekenjaar

Rekenconfiguratie

13 maart 2021, 21:40

2022

Berekend voor natuurgebieden

Totale emissie

Situatie 1

Situatie 2

Verschil

NOx

276,93 kg/j

185,30 kg/j

-91,63 kg/j

NH3

18,55 kg/j

17,00 kg/j

-1,55 kg/j

Resultaten

Natuurgebied

Verschil

Hectare met hoogste verschil (mol/ha/j)

Meijendel & Berkheide

+ 0,01

Toelichting

ontwikkeling van maximaal 311 woningen

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 2/11

Resultaten

Locatie gebruiksfase Nieuw Rijnvaert

Emissie gebruiksfase Nieuw Rijnvaert

Bron Sector

verkeersgeneratie Wegverkeer | Binnen bebouwde kom

Nieuw Rijnvaert Wonen en Werken | Woningen

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

Emissie NH3

Emissie NOx

18,55 kg/j

276,93 kg/j

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 3/11

Resultaten

Locatie referentie

Emissie referentie

Bron Sector

Emissie NH3

Emissie NOx

46,90 kg/j

17,00 kg/j

Kas B Anders... | Anders...

83,20 kg/j

Kas D Anders... | Anders...

55,20 kg/j

kas A Anders... | Anders...

agrarische gronden Landbouw | Landbouwgrond

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 4/11

Resultaten

Resultaten stikstof gevoelige Natura 2000 gebieden

Natuurgebied

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

Meijendel & Berkheide

0,01

+ 0,01

Coepelduynen

0,00

0,01

+ 0,01

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

(mol/ha/j)

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 5/11

Resultaten

Resultaten per habitattype

Meijendel & Berkheide Habitattype

(mol/ha/j) voor de 10 stikstofgevoelige Natura 2000gebieden met het hoogste resultaat

Resultaten

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

H2160 Duindoornstruwelen

0,01

+ 0,01

H2180Ao Duinbossen (droog), overig

0,01

+ 0,01

H2180C Duinbossen (binnenduinrand)

0,01

+ 0,01

ZGH2180C Duinbossen (binnenduinrand)

0,01

+ 0,01

H2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

+ 0,01

H2130B Grijze duinen (kalkarm)

0,01

+ 0,01

ZGH2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,01

+ 0,01

ZGH2180Ao Duinbossen (droog), overig

0,01

+ 0,01

Lg12 Zoom, mantel en droog struweel van de duinen 0,01

0,01

+ 0,01

H2180Abe Duinbossen (droog), berken-eikenbos

0,00

0,01

+ 0,01

H2180B Duinbossen (vochtig)

0,00

0,01

+ 0,01

H2190B Vochtige duinvalleien (kalkrijk)

0,00

0,01

+ 0,01

H2190Ae Vochtige duinvalleien (open water), (matig) eutrofe vormen

0,00

0,01

+ 0,01

H2120 Witte duinen

0,00

0,01

+ 0,01

ZGH2160 Duindoornstruwelen

0,00

0,01

+ 0,01

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 6/11

Resultaten

Coepelduynen Habitattype

H2130A Grijze duinen (kalkrijk)

0,00

0,01

+ 0,01

H2160 Duindoornstruwelen

0,00

0,01

+ 0,01

H2120 Witte duinen

0,00

0,01

0,00

Resultaten

Hectare met hoogste verschil Situatie 1 Situatie 2 Verschil

Verschil op (bijna) overbelaste hexagonen*

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 7/11

Resultaten

Emissie (per bron)

verkeersgeneratie 90924, 466234 276,93 kg/j 18,55 kg/j

Naam Locatie (X,Y)

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert

NOx NH3

Soort

Voertuig

Aantal voertuigen Stof

Emissie

Standaard

Licht verkeer

2.025,2 / etmaal NOx NH3

270,50 kg/j 18,43 kg/j

Standaard

Middelzwaar vrachtverkeer

5,6 / etmaal NOx NH3

6,43 kg/j < 1 kg/j

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

Nieuw Rijnvaert 90489, 466404 1,0 m 9,4 ha 0,5 m 0,000 MW Continue emissie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 8/11

Resultaten

Emissie (per bron)

Naam Locatie (X,Y)

referentie

Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud NH3

agrarische gronden 90446, 466405 0,5 m 4,7 ha 0,3 m 0,000 MW 17,00 kg/j

Sector

Omschrijving

Stof

Emissie

Landbouw grond

Mestaanwending: dierlijke mest

NH3

8,00 kg/j

Landbouw grond

Mestaanwending: kunstmest

NH3

9,00 kg/j

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Resultaten

kas A 90638, 466510 10,0 m 0,7 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 46,90 kg/j

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

Kas B 90621, 466387 10,0 m 1,1 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 83,20 kg/j

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 9/11

Resultaten

Naam Locatie (X,Y) Uitstoothoogte Oppervlakte Spreiding Warmteinhoud Temporele variatie NOx

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

Kas D 90342, 466331 10,0 m 0,7 ha 0,0 m 0,000 MW Verwarming van ruimten 55,20 kg/j

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 10/11

Resultaten

Disclaimer

Rekenbasis

Resultaten

gebruiksfase Nieuw Rijnvaert referentie

RNZjwLikw4mV (13 maart 2021) pagina 11/11

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10884108/1