11. Bijlage 1. Plan van aanpak kerkenvisie (6565)

Postbus 589 – 2220 AN Katwijk

Plan van Aanpak Kerkenvisie Portefeuillehouder: J.C. Knape

1. Inleiding Landelijke context: De Nationale Kerkenaanpak en de kerkenvisie Kerkeigenaren zijn ieder op hun eigen manier bezig met het toekomstbestendig maken van de kerkelijke gemeente en het gebouw. Alhoewel sommige kerkgenootschappen groeien, is de verwachting dat veel kerkgebouwen de komende jaren hun religieuze functie zullen verliezen. Voor veel kerkelijke gemeenten is de exploitatie van de kerkgebouwen steeds lastiger te dragen en zet het afnemende aantal actieve gelovigen het voortbestaan van veel kerken onder druk. Kerkgebouwen zijn dragers van betekenis en zingeving op verschillende niveaus en voor verschillende partijen, zowel individueel als collectief en voor zowel mensen die te kerke gaan als mensen die geen kerk bezoeken. Er is dan ook een grote maatschappelijke betrokkenheid bij kerkgebouwen en er is vaak veel draagvlak voor het behoud van een kerkgebouw. Vanwege de vaak centrale en gezichtsbepalende ligging van kerken heeft grootschalige herbestemming van de gebouwen grote invloed op de leefomgeving. Een kerk is vaak een karakteristiek gebouw in een stad, dorp of wijk.

Herbestemming is meestal een complexe opgave waarbij onder andere historische, architectonische, stedenbouwkundige, functionele en maatschappelijke waarden betrokken zijn Vanuit de groeiende aandacht voor kerkgebouwen is op initiatief van minister van Ingrid van Engelshoven (OCW) een samenwerkingsprogramma opgezet: De Nationale kerkenaanpak. Op 10 november 2018 is een samenwerkingsovereenkomst ondertekend namens overheden, kerkeigenaren en vertegenwoordigers van erfgoed- en burgerorganisaties. Het doel van de nationale kerkenaanpak is het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor kerken in Nederland. Belangrijk uitgangspunt is dat hierbij alle betrokken partijen samenwerken. Eén van de vijf programmalijnen van de Nationale Kerkenaanpak is de kerkenvisie. OCW stelt van 2019 tot 2021 middelen beschikbaar aan gemeenten voor het opstellen van een integrale kerkenvisie. Een kerkenvisie stelt eigenaren, overheden en andere betrokkenen, zoals burgers en erfgoedorganisaties, in staat te anticiperen op de komende veranderingen ten aanzien van functie, gebruik en eigendom van de kerkgebouwen. In een kerkenvisie worden alle kerkgebouwen in samenhang bezien: van alle tijden, van alle geloven, monumentaal en niet-monumentaal. In gezamenlijkheid wordt een duurzaam toekomstperspectief ontwikkeld voor de kerkgebouwen.

gemeente Katwijk: Koningin Julianalaan 3, 2224 EW Katwijk, Postbus 589, 2220 AN Katwijk, website: www.katwijk.nl, (T) 071 - 406 5000, (F) 071 - 406 5065, IBAN: NL13BNGH0285120271, BIC: BNGHNL2G, KvK: 27.37.09.56 Op alle opdrachten zijn, tenzij anders overeengekomen, de algemene inkoopvoorwaarden leveringen en diensten gemeente Katwijk 2017 van toepassing. Deze zijn te raadplegen op www.katwijk.nl en www.overheid.nl

*15320*

2/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

De kerkenvisie in Katwijk In de Katwijkse Erfgoedvisie ‘Verbindend Erfgoed’ is in de uitvoeringsagenda het opstellen van een kerkenvisie opgenomen. De kerkenvisie valt onder actielijn 3: Duurzaam behoud van onroerend erfgoed. Het doel hiervan is duurzaam gebruik stimuleren en leegstand tegengaan. Tijdens de raadsvergadering van 7 november 2019 is een motie (M 770) aangenomen waarin de ondertekenende partijen aangeven dat zij het van groot belang vinden dat er naar de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Katwijk wordt gekeken. Onder andere om de lokale cultuur, tradities en identiteit van de dorpskernen te behouden en het erfgoed te bewaken, in het bijzonder religieus erfgoed. De partijen hebben in de motie uitgesproken dat ongewenste leegstand en soms zelfs sloop van waardevolle kerkgebouwen voorkomen moet worden. In de motie staat verder dat er van de gemeente een proactieve rol wordt verwacht als het gaat om het maken van een overzicht met wat voor alle bestaande kerken in de gemeente de meest logische denkrichting zou kunnen zijn, rekening houdend met de staat van onderhoud, de cultuurhistorische waarde, het huidige gebruik en de toekomstmogelijkheden.

In de motie is ook opgenomen dat behalve samen oplossingen vinden en beslissen wat er met de kerken in de gemeente zal gebeuren, in een kerkenvisie ook afspraken met elkaar gemaakt worden over de wijze waarop men met elkaar het gesprek aangaat als er kerken gesloten of verkocht worden. In de motie heeft de raad het college opgeroepen om de decentralisatie-uitkering voor het opstellen van een kerkenvisie aan te vragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Deze is vervolgens ter hoogte van € 50.000,- euro aangevraagd, welke via de meicirculaire van 2020 aan de gemeente is toegekend.

3/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

2. Huidige situatie In Katwijk zijn ca. 25 kerkgebouwen aanwezig, hierbij zijn de kapellen nog niet meegerekend. Er zijn 4 kerkgebouwen als Rijksmonument aangewezen: de Dorpskerk in Katwijk aan den Rijn, de Andreas of Oude kerk en de Nieuwe kerk in Katwijk aan Zee en tot slot de Laurentiuskerk of Grote kerk in Rijnsburg. En er zijn 6 kerkgebouwen aangewezen als gemeentelijk monument: De Heilige Joannes de Doper in Katwijk aan den Rijn, de Vredeskerk in Katwijk aan Zee, de Goede Herderkerk en de Nederlands Hervormde kerk in Valkenburg, de Maranathakerk in Rijnsburg en de Universel Murad Hassil (Soefitempel) in Katwijk aan Zee. Inmiddels hebben 3 kerken een andere functie gekregen (herbestemd), loopt herbestemmingsprocedure en voert de gemeente met 1 kerk gesprekken over de toekomst.

er

1

De Bethelkerk in Rijnsburg is in 2016 gesloopt. De gemeente Katwijk is zelf de eigenaar van 4 kerktorens: de toren van de Oude Kerk, de toren van de Dorpskerk, de toren van de Laurentiuskerk en de toren van de Nederlands Hervormde kerk in Valkenburg.

Gebedshuizen in Katwijk (bron: RCE, www.kerkentellen.nl)

4/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

3. Doel, vorm en resultaat De gemeente Katwijk wil inzicht krijgen in de opgave voor het religieus erfgoed binnen Katwijk en afspraken maken om tijdig op de hoogte te zijn van ontwikkelingen. Belangrijk uitgangspunt is dat de te selecteren externe bureaus de kerkenvisie opstellen met medewerking van de gemeente waarbij de gemeente o.a. als regisseur, facilitator, verbinder en adviseur kan optreden. Er is naast de decentralisatie-uitkering vanuit de gemeente geen budget beschikbaar. De doelen van de kerkenvisie van Katwijk zijn achtereenvolgens1: 1. overzicht krijgen van de kerkgebouwen, kerkeigenaren/gemeenschappen en andere relevante gegevens m.b.t. de kerken in de gemeente Katwijk; 2. inzicht krijgen in de verwachtingen van de kerkeigenaren/gemeenschappen voor de toekomst en de opgave voor het religieus erfgoed in de gemeente Katwijk; 3. verbinding zoeken met kerkeigenaren/gemeenschappen, kennis delen, met elkaar oplossingsrichtingen verkennen en werk- en procesafspraken maken. De kerkenvisie is vormvrij: vanuit het Ministerie van OCW zijn geen richtlijnen opgesteld waaraan deze dient te voldoen. De opgave in de gemeente bepaalt de aanpak. De opgave in Katwijk wordt pas gedurende het proces, na inventarisatie en gesprekken met de kerkeigenaren, duidelijk. De vorm van de kerkenvisie wordt ook medebepaald door het proces van de totstandkoming van de kerkenvisie.

Daarom wordt in deze startnotitie nu een globale aanpak geschetst. Eventueel kan de aanpak gedurende het proces worden bijgesteld op basis van nieuwe inzichten en behoeften. Voor een geslaagde kerkenvisie is het proces - het voeren van de dialoog met betrokken partijen over de toekomst van de kerkgebouwen - minstens zo belangrijk als de output in de vorm van het uiteindelijke document. Een van de doelen is dan ook om verbinding te zoeken: elkaar (beter) te leren kennen en waar mogelijk samen kansen en oplossingen te vinden. Doordat betrokken partijen elkaar sneller weten te vinden is het mogelijk om proactief samen op te trekken als er ontwikkelingen zijn. Tijdens het proces zal gekeken worden naar een gemeenschappelijke basis, van waaruit nu en later oplossingen tot stand kunnen worden gebracht. In een rapportage worden de kerkenpaspoorten (zie voor een toelichting paragraaf 4, globale aanpak), oplossingsrichtingen en de onderling gemaakte afspraken opgenomen.

1 De doelen zijn voorlopig. Bij de start van fase 2 van de uitvoering - wanneer er meer inzicht in de

gebouwen, eigenaren, de toekomstverwachtingen en de opgave is - zal een update plaatsvinden van de verdere aanpak. Indien nodig zullen wijzigingen en aanvullingen worden doorgevoerd.

5/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

4. Globale aanpak De uitvoering zal in twee fases plaatsvinden: een inventariserende fase en een verdiepende fase.

Fase 1 : inventarisatie en inzicht De inventarisatiefase is bedoeld om binnen een korte tijd overzicht te krijgen van de aanwezige kerken en kerkgenootschapen en de opgave in Katwijk zo helder mogelijk te krijgen. In deze fase zullen alle kerkgenootschappen worden benaderd en alle gebouwen worden meegenomen die als gebedshuis zijn gebouwd, ongeacht de denominatie en inclusief de aanwezige kapellen. Ook de Soefitempel (Universel Murad Hassil) en de reeds herbestemde kerken worden hierbij meegenomen. De inventarisatiefase bestaat uit twee onderdelen: 1. het opstellen van kerkenpaspoorten om inzicht te krijgen in het gebruik, de aanwezige cultuurhistorische waarden, etc. 2. Het voeren van 1 op 1 gesprekken met de kerkgenootschappen om elkaar te leren kennen en te weten te komen welke vragen en behoeften er spelen. Ook de behoefte aan gezamenlijke bijeenkomsten wordt bepaald.

Kerkenpaspoorten Per kerk zal een zogenoemd ‘kerkenpaspoort’ worden opgesteld waarin de relevante gegevens per kerk verzameld worden (o.a. de eigenaar, het gebruik, etc.) en een cultuurhistorische quick scan per gebedshuis is opgenomen. Bij deze quick scan is ook aandacht voor het interieur en roerende goederen (o.a. op basis van de database van het Catharijneconvent).

Gesprekken met de kerken In gesprekken wordt de dialoog aangegaan met de kerken over de huidige stand van zaken en de verwachtingen van de kerkgenootschappen voor de toekomst. Hierbij wordt ingegaan op eventuele knelpunten en opgaven. De gesprekken met de kerkgenootschappen worden gevoerd door een nog aan te stellen extern bureau en de betrokken beleidsadviseur erfgoed van de gemeente. In deze gesprekken kan iedereen in vertrouwen doelstellingen, wensen, verwachtingen en knelpunten aangeven. Centraal staat wat de verwachtingen en doelstellingen van de kerkgenootschappen zijn op de korte termijn en de langere termijn voor wat betreft:    

Religieus gebruik Ander gebruik / herontwikkeling Onderhoud Verduurzaming

Hieruit komt naar voren wat er speelt en wat de verwachtingen zijn. Ook zal nagegaan worden welke knelpunten er zijn en welke vragen en behoeften de kerkeigenaar heeft. En wordt gevraagd hoe het contact met andere kerkgenootschappen is en of er behoefte is aan een gezamenlijke bijeenkomst. In samenspraak wordt bepaald welke informatie vertrouwelijk blijft en wat in het verslag openbaar gemaakt kan worden. Na de afronding van fase 1 is de opgave in de gemeente Katwijk grotendeels in beeld. Er is meer duidelijk over wat er is (kerkenpaspoorten), wat er binnen de kerkgenootschappen speelt, welke vragen, behoeften en knelpunten er zijn, en welke verwachtingen er zijn over de toekomst. Dit biedt de basis voor de volgende fase.

6/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

Fase 2: Verdieping, verbinding en visie Doelstellingen en aanpak doornemen Na afronding van fase 1 worden de doelstellingen en de aanpak op basis van de verkregen informatie en inzichten herzien. Na de resultaten van fase 1 is het wellicht nodig deze te evalueren. Ook dient de aanpak voor fase 2 nog nader uitgewerkt te worden. Dit is mede afhankelijk van de uitkomsten uit fase 1 en de vraagstukken en de behoeften die de kerkeigenaren hebben.

Verdieping en verbinding Er vindt een verdiepingsslag plaats waar dit nodig is. Bijvoorbeeld omdat kerkeigenaren hebben aangegeven vragen te hebben, advies nodig te hebben, of tegen knelpunten aan te lopen of deze te verwachten. Ook kan in deze fase onderlinge kennismaking, ontmoeting en verbinding plaatsvinden. Bijvoorbeeld door het organiseren van een gezamenlijke bijeenkomst. Afhankelijk van de vraagstukken kunnen in deze fase naast de kerkeigenaren/gemeenschappen ook andere partijen uitgenodigd worden om mee te denken (bijv. erfgoedorganisaties, (buurt)bewoners, initiatiefnemers, etc.) en worden vanuit de gemeente ook andere relevante beleidsvelden betrokken. In deze fase kijken we nader naar de betekenis van de kerkgebouwen, welke doelstellingen er zijn, waar kansen liggen en welke oplossingsrichtingen mogelijk zijn (o.a. voor wat betreft onderhoud, nevenfuncties, herbestemming, herontwikkeling, sloop). Ook worden er gezamenlijke werk- en of procesafspraken gemaakt.

Resultaten en vervolg De resultaten worden geanalyseerd en in een rapportage opgenomen. Deze rapportage wordt ter vaststelling aan de raad aangeboden. Gedurende het proces wordt gekeken hoe de resultaten van de kerkenvisie een plek kunnen krijgen binnen de gemeentelijke organisatie. Zo kan ervoor gekozen worden om de kerkenvisie een plek te geven in gemeentelijk beleid of een gemeentelijk instrumentarium, zoals de omgevingsvisie of het omgevingsplan. Wellicht kunnen onderdelen van de kerkenvisie worden opgenomen in het Ruimtelijk Afwegingskader (RAK). Het RAK is het geografisch informatiesysteem van de gemeente Katwijk waarin ruimtelijk relevante beleidsinformtie is verzameld. Verder leert de ervaring bij andere gemeenten, dat het wenselijk kan zijn om een aanspreekpunt vanuit de gemeente aan te stellen, een structureel overleg tussen de gemeente en de kerkeigenaren in te stellen, interne werkafspraken te maken, etc.

7/7

Ons kenmerk: Z6565D15320

5. Middelen en inzet Voor het opstellen van de kerkenvisie is een decentralisatie-uitkering van € 50.000,-- toegekend. De uitgaven dienen binnen dit budget te blijven. Een groot gedeelte van dit budget wordt besteed aan het inzetten van een extern bureau, die de kerkenvisie gaat opstellen en hierbij de proces- en gespreksbegeleiding op zich neemt. Eventueel kan een gedeelte van het budget ook ingezet worden voor bijvoorbeeld cultuurhistorisch onderzoek. De beleidsadviseur erfgoed is vanuit de gemeente bij het proces betrokken en neemt deel aan de gesprekken en bijeenkomsten. Daarnaast vindt, afhankelijk van de opgave, met name in fase 2 afstemming plaats met andere beleidsvelden. In eerste instantie met stedenbouw en ruimtelijke ordening, en indien van toepassing ook andere beleidsvelden, zoals economie/toerisme, vastgoed, mobiliteit, cultuur en samenleving.

6. Planning Vaststellen startnotitie door B&W Opdrachtverlening voor een extern bureau / bureaus voor fase 1 Oplevering fase 1 Opdrachtverlening fase 2 Oplevering kerkenvisie Vaststelling door de gemeenteraad

Gepland voor: Juni 2021 Juli 2021 Q1 2022 n.t.b. n.t.b. n.t.b.