E.32 Jaarverslag SAZ+ 2022 Definitief na BOSAZ 1 juni 2023

Jaarverslag 2022 Samenwerking (Afval)waterketen Zeeland Definitieve versie na instemming BOSAZ 1 juni 2023

Jaarverslag SAZ+ 2022

Inhoud Samenvatting........................................................................................................................................... 4 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 5

2.

Strategische doelen en programmalijnen SAZ+ .............................................................................. 7 Van Visie waterketen Zeeland en Strategie SAZ+ 2030 naar invulling van de programmalijnen ....... 7

3.

Programmalijn 1. Inrichting buitenruimte, integrale programmering ............................................ 9 3.1 Gezamenlijke voorbereiding Omgevingsvisie ............................................................................... 9 3.2 Gezamenlijke Blauwdruk GRP / Gemeentelijk water- en rioleringsprogramma......................... 11

4.

3.3

Data uitwisseling rioolinfrastructuur via Dataportaal Zeeland ............................................. 12

3.4

Verbinding SAZ+ & AZON ...................................................................................................... 14

3.5

Gebruikersgroep RioGL ......................................................................................................... 16

3.6

geleerde lessen 2022 ten aanzien van digitalisering ............................................................. 17

Programmalijn 2. Water in de keten, doelmatige duurzame waterketen .................................... 19 4.1 RIOBASE ....................................................................................................................................... 19 4.2 Gezamenlijk gemalenbeheer gemeenten Bevelanden en Tholen .............................................. 23 4.3 Gezamenlijk gemalenbeheer Middelburg & Scheldestromen .................................................... 24 4.4 Optimalisatie sturing afvalwater (procesautomatisering) .......................................................... 25 4.5 Communicatie bewoners lozingen buitengebied........................................................................ 27 4.6 Rioolvreemd water ...................................................................................................................... 28 4.7 Hergebruik effluent RWZI ............................................................................................................ 29

5.

Programmalijn 3. Water in de bebouwd kom, klimaatbestendigheid in beeld ............................ 30 5.1 Stedelijke Water Opgave Uitvoeringsprogramma ...................................................................... 30 5.2 Gezamenlijk ontwikkelen gemeentelijk grondwaterbeleid ........................................................ 31 5.3 Opstellen onderzoeksprogramma risico’s van droogte in relatie tot stedelijk groen en zettingen in het stedelijk gebied. ...................................................................................................................... 32

2

6.

Kennisuitwisseling Klankbordgroep SAZ+ ..................................................................................... 33

7.

Kostenontwikkeling SAZ+ .............................................................................................................. 34

8.

Financiën 2022 .............................................................................................................................. 36

Jaarverslag SAZ+ 2022

Afstemming en accordering Binnen het SAZ+ samenwerkingsverband vindt afstemming en accordering over het jaarverslag plaats binnen de verschillende gremia. Hierbij zijn beleidsmedewerkers betrokken (projectleiders en klankbordgroepleden SAZ+), management (kernteam SAZ+) en bestuur (regiegroep SAZ+ en BOSAZ):

3

Gremium Klankbordgroep en projectleiders

Datum 30 maart 2023

Kernteam SAZ+

13 april 2023

Regiegroep SAZ+

25 mei 2023

BOSAZ

1 juni 2023

Accordering

Jaarverslag SAZ+ 2022

Samenvatting Voorliggend jaarverslag geeft een weergave van de uitgevoerde activiteiten en behaalde resultaten van SAZ+ (Samenwerking Afvalwaterketen Zeeland) in 2022. De samenwerking bestaat uit de 13 Zeeuwse gemeenten, Evides en waterschap Scheldestromen. Het gezamenlijk doel is het effectief en verantwoord in stand houden en vormgeven van de waterketen, als zijnde één systeem en één organisatie.

Van Visie naar strategie, programmalijnen en jaarplannen De Visie waterketen Zeeland is door vertaald naar een gezamenlijke Strategie SAZ+ 2030. In 2022 is concrete invulling gegeven aan de 3 programmalijnen door de uitwerking hiervan vast te leggen in een meerjarenprogramma (Meerjarenprogramma SAZ+ 2023 – 2026). Vanuit de technisch inhoudelijke waterketen die centraal staat, komt klimaatadaptatie, specifiek de verwerking van water in het stedelijk gebied, omgevingswet, assetmanagement en de integrale programmering tussen deze onderdelen sterk aan bod.

Ondertekening Samenwerkingsovereenkomst SAZ+ De BOSAZ heeft aangegeven de samenwerking tussen alle 15 SAZ+ organisaties op gebied van de Waterketen dusdanig van belang te vinden dat er is besloten een hernieuwde samenwerkingsovereenkomst te ondertekenen op 24 november 2022. De hernieuwde samenwerkingsovereenkomst geldt voor de periode van 2023 tot en met 2026 en wordt daarna per jaar stilzwijgend verlengd.

De 3 programmalijnen De eerste programmalijn is gericht op integrale programmering bij inrichting van de buitenruimte. In de tweede programmalijn, Water in de keten, ligt de focus op de technische inhoud van het doelmatig en duurzaam inrichten van de waterketen. In programmalijn 3 wordt vanuit de waterketen als basis, gekeken naar het watersysteem als geheel, met een focus op klimaatbestendigheid. In hoofdstukken 3, 4 en 5 wordt per programma de resultaten toegelicht.

Financiën 2020 was het jaar waarin werd vastgesteld dat de ombuiging naar minder meerkosten was gerealiseerd. Bij de actualisatie van de Samenwerkingsovereenkomst is afgesproken dat het voorlopig nog zinvol is om de kosten en lasten in beeld te brengen in relatie tot de totstandkoming van de tarieven om zo van elkaar te leren welke effecten bepaalde (politieke) keuzes hebben. In hoofdstuk 7 wordt een en ander daarover toegelicht.

4

Jaarverslag SAZ+ 2022

1. Inleiding Voor u ligt het jaarverslag SAZ+ 2022. SAZ+ is een samenwerking van alle dertien gemeenten in Zeeland, waterschap Scheldestromen en Evides Waterbedrijf. De focus van SAZ+ is gericht op het gezamenlijk kwalitatief hoogstaand vormgeven van de waterketen, vergroten van de efficiëntie in de uitvoering, verminderen van de personele kwetsbaarheid, vergroten van het innovatievermogen en besparen van kosten. De resultaten van 2022 zijn het gevolg van de afspraken die gemaakt zijn in het kader van het Bestuursakkoord Water 2011 en 2018, en het jaarplan SAZ+ 2022. Bij de actualisatie van de Samenwerkingsovereenkomst SAZ+ is ook het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie opgenomen als doelstellend document voor de samenwerking. Met name bij de waterrobuuste inrichting uit dit Bestuursakkoord heeft de SAZ+ een belangrijke rol. Zo wordt de onder het bestuursakkoord hangende Impulsregeling DPRA (Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie) voor een groot deel ingevuld met maatregelen die via de Stedelijke Wateropgave van de SAZ+ zijn geformuleerd. Daarnaast is er sterke relatie met de grondwaterzorgplicht en onderzoek naar hergebruik van effluent die in de Jaarplannen van de SAZ+ een plaats hebben. Er is voortgang geboekt op verschillende projecten en initiatieven die voorgaand jaar al liepen of recent zijn opgestart.

Draagvlak en samenwerking Om op een gedegen wijze samen te werken met 15 verschillende organisaties is het van belang om draagvlak te hebben voor de activiteiten die worden uitgevoerd. Dit geldt zowel voor kennisuitwisseling als voor het uitvoeren van projecten. In 2022 is sterk gebruik gemaakt van de inhoudelijke expertise van de klankbordgroep leden en projectleiders om over de gewenste onderwerpen aan kennisuitwisseling en opinievorming te doen. Voor een goede samenwerking is het van belang om van elkaar te weten welke activiteiten er lopen, wat de concrete doelstelling van de activiteit is en wie actief betrokken zijn. In de uitwerking van het Meerjarenprogramma 2023-2026 is hier invulling aan gegeven voor met name 2023. Voor de volgende jaren moet dat nog meer inhoud krijgen. Met input van de klankbordgroep leden en projectleiders is inhoudelijk vorm gegeven aan de projecten. Versterken netwerk kennisdeling Naast de inhoudelijke accenten op klimaatbestendigheid, omgevingswet en verdergaande professionalisering assetmanagement heeft binnen de samenwerking het gezamenlijk uitwerken van beleid, onderlinge samenwerking en kennisdeling in zijn algemeenheid een stevigere basis gekregen. De SAZ+ is niet opgezet als publieksorganisatie, maar als kennisdelingsnetwerk. Het delen van elkaars opvattingen en kennis is de basis en het bestaansrecht van de SAZ+ als netwerkorganisatie.

Dit laat onverlet dat de gezamenlijke opinievorming over (actuele) onderwerpen individuele partijen helpt hun eigen communicatie richting bewoners te stroomlijnen. Om de relatie tussen de medewerkers van de SAZ+ en medewerkers die zich met de Klimaatadaptatie Strategie Zeeland bezig houden te versterken is via Kennis in de Regio een workshop gehouden met medewerking van de kennisinstituten STOWA en Stichting Rioned.

5

Jaarverslag SAZ+ 2022

Figuur 1.1 SAZ+ BOSAZ bijeenkomst, ondertekening samenwerkingsovereenkomst 24-11-2022

6

Jaarverslag SAZ+ 2022

2. Strategische doelen en programmalijnen SAZ+ Onderstaande activiteiten en projecten geven een representatief beeld van wat de samenwerking in 2022 heeft voortgebracht.

Van Visie waterketen Zeeland en Strategie SAZ+ 2030 naar invulling van de programmalijnen De SAZ+ heeft eind 2018 de Visie waterketen Zeeland vastgesteld. Deze visie is een leidraad voor de initiatieven en de strategie die we daarbij willen volgen. De waterketen ligt in een complexe omgeving, waarin zeker in deze tijd veel en grote ontwikkelingen gaande zijn. In 2020 is een nieuwe strategie ontwikkeld, met een aanzet tot 3 programmalijnen.

De strategie 2030 laat de inhoud van het werk terugkomen in 3 sporen: 1. Integrale programmering voor de inrichting van de buitenruimte: afstemmen werkzaamheden aan voorzieningen in de (openbare) buitenruimte en strategische planvorming in kader van de Omgevingswet; 2. Doelmatig en duurzaam systeem voor het water in de keten: onderhouden en beheren voorzieningen en verwerken van waterstromen in de waterketen van productie drinkwater tot aan de zuivering en hergebruik van afvalwater; 3. Toekomstbestendige omgeving voor het water in de bebouwde kom: het verwerken van regenwater binnen de bebouwde kom in relatie tot grond- en oppervlaktewater en het water in het omliggende, landelijke gebied. Met mogelijke bijdrage aan bestrijding van droogte en hitte. Deze sporen zijn bedoeld om richting te geven aan initiatieven en dienen als vertrekpunt voor de uitwerking van nieuwe projecten binnen de programmalijnen. Het onderstaande schema schetst de vernieuwde programma aanpak.

7

Jaarverslag SAZ+ 2022

irc lariteit

3 programmali nen in sc ema sc e eergave

eltaplan oet ater

Omgevings et

i e

ar cipa e stedeli k ge ied

stedeli k ge ied tsvoorzieningen stedeli k ge ied nergietransi e

lasvezel

armtetransi e lektri ca e mo iliteit laadpalen

In 2022 is concrete invulling gegeven aan de 3 programmalijnen door deze sterker te karakteriseren, de relatie naar de omgeving van SAZ+ te leggen en de projecten en initiatieven te koppelen aan een programmalijn. Zoals de figuren ook symboliseren is sprake van een koers die met de projecten wordt ingezet. Vanuit de technisch inhoudelijke waterketen die centraal staat, komt klimaatadaptatie, specifiek de verwerking van water in het stedelijk gebied, omgevingswet, assetmanagement en de integrale programmering tussen deze onderdelen sterk aan bod. Vanuit de SAZ+ is vorig jaar met 2 projecten uit de uitvoeringsagenda van de Klimaatadaptatiestrategie een start gemaakt. irc lariteit

3 programmali nen in sc ema sc e eergave n mmering ver i st naar paragraa aarplan 3

ie e o eltaplan oet ater vervol g

rond a teri rt kl i ma a tvera nderi ng ont i kkel en el Omgevings etei d 5. .

rond a teri rt kl i ma a tvera nderi ng opga ven i n eel d rengen 5. .

i e

tedel i ke a teropga ve itvoering 5.

pro ecten 3 . ni e meer a ren progra mma

ronds l a g ta ri even ri ool e ng . erge r i k i ool vreemd e ent . a ter . el ei d l ozi ngen ar cipa e itenge ied .5

Op ma l i s a e s t ri ng a va l a ter . ez. ema l en e eer c el des tromen .3 ez. emalen e eerev. ol en . io ase .

i ddel

stedeli k ge ied

rg

e r ik io O

a ta i t i s s el i ng ri ool i n ra s tr ct r 3.3

3.

O s rv 3.5

stedeli k ge ied

stedeli k ge ied l a dr k tsvoorzieningen 3. nergietransi e lasvezel Omgevi ngs armtetransi e lektriet ca e vis ie mo iliteit laadpalen 3.

erkgroep os tenmoni tori ng

ema groep i e Ont i kkel i ngen

e

erkgroep comm ni ca e

In 2023 wordt de strategie verder uitgewerkt in een meerjarenprogramma SAZ+ 2024 - 2027 waarin de onderwerpen die in de strategie zijn opgenomen concreter worden uitgewerkt en waarin nuance wordt aangebracht over een aantal onderwerpen die dat nodig hebben. Daarbij zullen ook nieuwe ontwikkelingen als Water en Bodem Sturend en de Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater die in 2022 op nationaal en Europees niveau zijn gestart worden meegenomen.

8

Jaarverslag SAZ+ 2022

3. Programmalijn 1. Inrichting buitenruimte, integrale programmering

3.1 Gezamenlijke voorbereiding Omgevingsvisie De Omgevingswet gaat uit van een aantal kerninstrumenten, de eerste betreft de omgevingsvisie. Gemeenten hebben tot 2025 voor het vaststellen van de omgevingsvisie en tot 2029 voor het vaststellen van het omgevingsplan.

Figuur 3.1 Kerninstrumenten van de Omgevingswet

Ook de waterketen zal een rol hebben in de omgevingsvisie. De waterketen speelt een belangrijke rol in het waarborgen van een gezonde leefomgeving en een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte op een kosteneffectieve manier. In 2021 zijn in SAZ+ verband een aantal kennisdeling- en werksessies gehouden over de inhoud en de betekenis van de Omgevingswet voor de praktijk van het stedelijk waterbeheer (SWB) voor de Zeeuwse gemeenten, waterschap Scheldestromen en Evides. De eerste stappen zijn genomen om te komen tot een inhoud van de gemeentelijke omgevingsvisies. Idee hierbij is dat alle gemeenten baat (kunnen) hebben bij gezamenlijke voorbereiding voor de eigen gemeentelijke omgevingsvisie. Als uitkomst van de workshop zijn vijf SWB- oo dt ema’s ondersc eiden met daarbinnen een aantal sub t ema’s.

9

Jaarverslag SAZ+ 2022 Figuur 3.2 Vijf hoofdthema’s voor stedelijk waterbeheer als onderdeel van de gemeentelijke omgevingsvisie

Voor de (sub) thema’s is een werktabel opgesteld waarbij wordt ingegaan op de uitdagingen, ontwikkelingen, ambitie en uitganspunten waar de Zeeuwse gemeenten mee te maken hebben. In 2021 - 2022 hebben vier Zeeuwse gemeenten een (concept) Gemeentelijk Omgevingsvisie uitgewerkt. Gemeente Noord-Beveland heeft de omgevingsvisie laten vaststellen. Gemeente Vlissingen, Tholen en Middelburg zijn gekomen tot een concept omgevingsvisie. Op basis van de in 2021 opgestelde werktabel voor SWB-t ema’s zijn deze vier visies in 2022 gereviewd. Voor elke van deze vier gemeenten is gemeente-specifieke feedback gegeven op compleetheid, structuur, detailniveau en betrokkenheid derden. Daarbij is gelet op de ontwikkelingen en uitdagingen in de gemeente en de visie op invulling van de hoofdt ema’s voor stedeli k ater e eer (figuur 3.2). De gemeente specifieke feedback is niet direct nuttig in gebruik voor de overige SAZ+ organisaties. Daarom is op basis van deze vier (concept) omgevingsvisies een overall-rapportage opgesteld met een analyse van bevindingen. In de overall-rapportage wordt ingegaan op totstandkoming, structuur, inhoudelijke toets op SWB-t ema’s en algemene aan evelingen. De vier gemeenten (Noord-Beveland, Vlissingen, Tholen, Middelburg), waterschap Scheldestromen en Evides zijn betrokken bij het opstellen van de overall-rapportage.

Vanuit Evides is de staalkaart drinkwater exclusief voorbeeldregels toegevoegd. Dit als onderbouwing om aan te geven waarom het van belang is om drinkwater mee te nemen in de omgevingsvisie. De voorbeeldregels van de drinkwaterstaalkaart volgen later omdat deze niet van belang zijn voor de omgevingsvisie, maar wel voor een nadere uitwerking in het omgevingsplan. Eind 2022 is een concept versie van de overall-rapportage voorgelegd aan de klankbordgroep SAZ+. Begin 2023 is de definitieve overall-rapportage gedeeld met alle SAZ+ organisaties. De verwachting is dat deze goed te gebruiken is door de gemeenten bij het opstellen van het SWB onderdeel in de gemeentelijke omgevingsvisie.

10

Jaarverslag SAZ+ 2022

3.2 Gezamenlijke Blauwdruk GRP / Gemeentelijk water- en rioleringsprogramma Iedere gemeente binnen de SAZ+ schrijft om de ca. 5 jaar op eigen initiatief een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) waarin beleidskeuzes en ambitieniveaus met bijbehorende begroting worden voorgesteld aan de Gemeenteraad. Het GRP beslaat de (financiële) onderbouwing van de rioolheffing en het te voeren beleid voor de komende periode. Het GRP vormt daarmee een fundamentele hoeksteen in de afvalwaterketen voor gemeente en in afstemming met waterschap. Aan de basis van beleidskeuzes wordt de samenwerking en eenduidigheid bevorderd. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet, vervalt de verplichting tot het opstellen van een GRP. Het blijft echter van belang om de beleidskeuzes, het ambitieniveau en de financiële onderbouwing ten aanzien van riolering vast te leggen. Onder de omgevingswet, kan dit in de vorm van een water- en rioleringsprogramma (WRP). De structuur van het document dat voorheen het GRP was, kan grotendeels hetzelfde blijven. Door de werkgroep Gezamenlijke Blauwdruk GRP is in 2019 en 2020 gewerkt aan het opstellen van een gezamenli ke ‘ la dr k’ als inspiratiedoc ment en overname doc ment om te ge r iken i et opstellen van de gemeenteli ke ’s ’s.

Dit sluit aan de op de doelstelling zoals geformuleerd in het Bestuursakkoord Water 2011; het delen van elkaars deskundigheid en expertise en het nemen van stappen in het gezamenlijk afstemmen van beleid.

Figuur 3.4 Gezamenlijke blauwdruk verbreed GRP en ‘relining’ als kostenbesparende renovatiemaatregel

In 2021 en 2022 zijn verschillende Zeeuwse gemeenten werkzaam geweest met het opstellen van een GRP voor hun gemeente of het plannen daarvan in de komende jaren. Alle gemeenten hebben aangegeven de blauwdruk te benutten voor het opstellen van een GRP / WRP. Ferry Kramer, stedelijk waterbeheerder gemeente Vlissingen: “ gelopen aar e en e in de gemeente Vlissingen een nieuw Gemeentelijk Rioleringsplan opgesteld. De gezamenlijke blauwdruk GRP van de SAZ+ heeft daar enorm bij geholpen. Door de opzet en inhoudelijke uitwerking van de blauwdruk toe te passen, is het gelukt om in een periode van ongeveer 4 weken een GRP uit te werken en deze technisch-inhoudelijk door de gemeenteraad vast te stellen. Dit is aanzienlijk sneller dan voorgaande GRP trajecten waarmee we soms 9 maanden ezig aren.”

11

Jaarverslag SAZ+ 2022

3.3 Data uitwisseling rioolinfrastructuur via Dataportaal Zeeland In de onderlinge samenwerking tussen de SAZ+ partijen wordt geregeld informatie uitgewisseld. Voor een goede onderlinge samenwerking in de waterketen is het van belang om actueel inzicht te hebben in de aanwezige riool- en waterinfrastructuur van partnerpartijen. Dit kan gaan om data uitwisseling tussen aangrenzende gemeenten of tussen gemeente en waterschap. Ook voor andere organisaties kan het wenselijk zijn om toegang te hebben tot deze informatie, bijvoorbeeld voor hulpdiensten, aannemers, adviesbureaus en rioolontstoppingsbedrijven. Doorgaans wordt informatie uit GIS (geografische informatiesystemen); Arc GIS of OBSURV toegezonden op het moment dat partnerpartijen deze informatie nodig hebben, bijvoorbeeld aan de start van een infrastructureel project. Het werkt echter sneller en is minder arbeidsintensief om elkaar toegang te geven tot de actuele GIS data van alle partnerpartijen. In 2020 en 2021 is draagvlak onderzoek gedaan voor het actueel uitwisselen van rioleringsdata en zijn de technische mogelijkheden uitgewerkt. Er is een aanpak uitgezet waarbij gegevensbescherming geborgd is. Dataportaal Zeeland is gevonden als geschikt platform om de data te delen, tevens is hier voorzien in een webviewer. Bijkomend voordeel is dat deze viewer ook op mobiele apparaten (in het veld) te raadplegen is.

In samenwerking met SWECO en provincie Zeeland gewerkt aan een aanpak waarbij drie gemeenten (Tholen, Borsele, Reimerswaal) als pilot gemeenten als eerste hun data uit het beheerprogramma hebben gepubliceerd. Er is daarbij voor gezorgd dat de data conform GWSWnorm (Gezamenlijk Woordenboek Stedelijk Water) is gedeeld. e data die ordt itge isseld, etre t ‘statisc e rioleringsdata’ van leidingen: type leiding, aanlegdatum, formaat, materiaal, BOB (binnenkant onderkant buis) hoogte en putten: type put, hoogte ligging, materiaal, vorm, afmeting, binnen onderkantniveau. De data wordt in een live verbinding gedeeld vanuit de gemeenteli ke e eerprogramma’s, d s de data is alti d act eel. Op Dataportaal Zeeland en Nationaal Georegister is de data beschikbaar met een webviewer die ook in het veld geraadpleegd kan worden. Bijvoorbeeld op een mobiele telefoon. Omdat de data middels WMS en WFS verbinding vanuit het beheer programma wordt gedeeld is het ook mogelijk om deze data rec tstreeks in te lezen in I programma’s zoals rc I en Q I . Begin 2022 is de data van de 3 pilot gemeenten gepubliceerd op Dataportaal Zeeland en in de Klankbordgroep SAZ+ besproken. Dit is succesvol gebleken. Inmiddels (december 2022) delen 10 Zeeuwse gemeenten en waterschap Scheldestromen de actuele rioleringsdata in een live verbinding op dataportaal Zeeland.

Voor onder andere het project RIOBASE (risicogestuurd rioolbeheer) is de uniforme uitwisseling van rioleringsdata erg nuttig gebleken. Bij aanvang van het project was het erg arbeidsintensief om de gemeentelijke rioleringsdata bruikbaar te maken voor de RIOBASE analyse. Uitgebreide scripts waren nodig om de data op eenduidige wijze om te vormen en te kunnen toepassen. Omdat voor de 10 deelnemende gemeenten, de data vanuit het beheerprogramma nu op uniforme wijze wordt gedeeld, kan de RIOBASE analyse eenvoudiger worden uitgevoerd. Padraig Naughton, lectoraat Asset Management HZ ‘’De beschikbaarheid van uniforme rioleringsdata heeft het uitvoeren van risicoanalyses in project RIOBASE in een stroomversnelling gebracht.’’

12

Jaarverslag SAZ+ 2022

Figuur 3.5 Live data uitwisseling Rioleringsdata Zeeland

Angelo Depondt, beleidsmedewerker stedelijk waterbeheer Waterschap Scheldestromen: ‘’ e Zeeuwse gemeenten en het Waterschap zijn beiden verantwoordelijk voor het beheer van hun eigen deel van de afvalwaterketen. Vroeger werden de (beheer)gegevens veelal in papieren rapporten met bijbehorende tekeningen opgeslagen. De laatste jaren is binnen de organisaties steeds meer gedigitaliseerd waardoor deze gegevens ook digitaal beschikbaar zijn. Door deze data digitaal uit te wisselen kunnen de partijen, die de AWK beheren, altijd beschikken over elkaars beheergegevens. De meerwaarde hiervan is dat men altijd over de actuele gegevens kan beschikken voor bijvoorbeeld planvorming en tijdens eventuele calamiteiten. De kernregistratie van de gegevens li t een verant oordeli k eid van de e erende instantie.’’

13

Jaarverslag SAZ+ 2022

3.4 Verbinding SAZ+ & AZON In ver and is de pilot ‘ O ’ Samenwerken in de OndeRgrond en openBarE RuimTe van start gegaan in 2017. Doelstelling van dit initiatief is om plannen in de openbare ruimte met andere organisaties af te stemmen zodat werkzaamheden kunnen worden gecombineerd. In 2020 heeft dit initiatief een definitief vervolg gekregen in de AZON-overeenkomst (AZON = Afstemming Zeeuwse Overheden en Nutsbedrijven). Sturing op de AZON vind plaats vanuit het ‘MOZON’: Management Overleg Zeeuwse Overheden en Netwerkbedrijven. Met deze transitie is AZON zelfstandig (buiten het SAZ+ verband) gepositioneerd. Echter afstemming met / binnen het SAZ+ verband blijft nuttig om gezamenlijk het initiatief verder te brengen. Binnen AZON worden plannen in de openbare ruimte afgestemd voor de langetermijnprojecten (2 tot 10 jaar voor start uitvoering), op het Zeeuwse grondgebied. Doel is om gezamenlijk de hoogste maatschappelijke waarde te creëren tegen de laagste maatschappelijke kosten. Het online platform is hiervoor een belangrijke tool. Steeds meer partijen zijn in staat om lange termijn plannen te delen. We zien hier over de volle breedte van de samenwerkende partijen een positieve Figuur 3.6 Werken in de openbare ruimte ontwikkeling.

Het is ook goed om te beseffen dat de mogelijkheid om verder vooruit te plannen verband houdt met de financiële- en planningsstructuur binnen de organisaties. Met name bij gemeenten wordt er van oudsher gedacht en gewerkt vanuit het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP). Het GRP kent een looptijd van 5 jaar. Aan het eind van de looptijd kan er dan maar heel kort vooruit worden gepland. Steeds meer gemeenten benaderen de planning nu vanuit een meer jaren asset management plan. Hierdoor zijn deze gemeenten in staat om plannen 4 tot 10 jaar voor gewenste uitvoering met de AZON partners te delen.

Toename werkzaamheden De energietransitie en klimaatadaptatie zorgen de komende jaren voor een toename van werkzaamheden in de ondergrond door de aanleg van kabel- en leidingnetten. De werkgebieden van overheden, netbeheerders en het waterschap overlappen elkaar. Door structureel samen te werken in heel de provincie Zeeland, wordt voorkomen dat straten meerdere keren kort achter elkaar opgebroken worden op dezelfde plek. De organisaties willen met de intensievere samenwerking zo bijdragen aan het verhogen van de klanttevredenheid. In 2022 zijn weer meer plannen afgestemd en ook integraal uitgevoerd. AZON heeft hier een grote toegevoegde waarde. De doelstelling van 2022 om de doorgaande lijn van 2-10 naar 0-2 jaar beter in te richten is nog niet afgerond. Dit is echt nog een kans om de samenwerking verder te versterken. Binnen het MOZON wordt gewerkt aan het inrichten van een structuur waarbij er op verschillende

14

Jaarverslag SAZ+ 2022 t ema’s erkgroepen orden ingeric t zodat o.a. et doel van “de doorgaande li n” verder kan worden ingericht. Doordat in steeds meer gebieden in Zeeland de elektriciteitsnetten van Stedin vol raken zie we dat er binnen de AZON-samenwerking steeds meer wordt ervaren dat samenwerking noodzakelijk is. Het opzetten van PMIEK (Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur, Energie en Klimaat) moet leiden tot keuzes in welke vorm van energie in de ondergrond via een wijkgerichte aanpak versterkt, gewijzigd, aangebracht moet worden. Dit leidt op termijn van enkele jaren tot noodzakelijke afstemming met het beheer en onderhoud van de waterketen. In de AZONFiguur 3.7 Wow-portaal als online overeenkomst is “ et aciliteren van de energietransitie” platform om projecten af te stemmen daarom ook genoemd als doelstelling. We zien dat de noodzaak en impact van “ aciliteren” nu steeds concreter zichtbaar wordt. Omdat de uitvoerende capaciteit beperkt is betekend het dat er samen keuzes moeten worden gemaakt en samen moet worden geprioriteerd. Dat zijn partijen niet gewend. Veel betrokkenen zijn zich nog onvoldoende bewust van de huidige situatie. Hierdoor kan het soms worden ervaren dat AZON niet (meer) levert wat ervan wordt verwacht.

Anderzijds zie we juist dat doordat in de AZON een besturingsmodel is ingericht partijen elkaar in deze situatie weten te vinden en elkaar opzoeken zodat gezamenlijk naar oplossingen kan worden gezocht. Zonder AZON had dit veel moeilijker geweest. Er blijft een sterke verbinding tussen AZON en de SAZ+ klankbordgroep om elkaar te versterken en van elkaar te leren.

15

Jaarverslag SAZ+ 2022

3.5 Gebruikersgroep RioGL Voor een gedegen beheer van het rioolsysteem is het van belang om goed zicht te hebben op de aanwezige rioolinfrastructuur en de onderhoudsstaat daarvan. Twaalf Zeeuwse gemeenten gebruiken RioGL als ondersteunende software tool (onderdeel van OBSURV, geleverd door SWECO) om de infrastructuur en inspectiedata in beeld te brengen en te houden.

Figuur 3.8 RioGL, ondersteunend software tool rioolbeheer

Vanuit verschillende Zeeuwse gemeenten bestond de behoefte om beter te leren werken met RioGL. In 2019 is in SAZ+ verband en enquête onder de gebruikers van RioGL uitgezet om de behoefte te inventariseren. Op basis van de feedback is in overleg met SWECO een Zeeuwse gebruikersbijeenkomst gepland. Deze is gehouden op 21 januari 2020. In oktober en november 2020 ee t O voor de ee se gemeenten 3 c rs ssen gedraaid ‘ asistraining’, ‘raadplegen’ en ‘m teren’ io . In 2021 is een vervolg gegeven aan de reeks van cursussen. Vanuit de Klankbordgroep werd aangegeven e oe te te e en aan et nader ingaan op ‘maatregelen’. oor O is een c rs s gegeven op 25 november waarbij ingegaan is op de classificatietabel, strategisch maatregelplan en bekijken van de maatregelen. In totaal hebben 6 personen vanuit de SAZ+ partnerpartijen deelgenomen. In 2022 zijn geen activiteiten uitgevoerd voor het volgen van cursussen ten aanzien van RioGL (conform jaarplan SAZ+ 2022). Door de Klankbordgroepleden SAZ+ is aangegeven daar op dit moment geen e oe te aan te e en door enzel o collega’s . Ook ten aanzien van RioGL is de Klankbordgroep SAZ+ een gremium waar ervaringen besproken worden. Er wordt gesignaleerd dat de toegezegde integratie van RioGL in OBSURV lang duurt. Terugkoppeling hierover heeft plaatsgevonden aan SWECO.

Ook heeft signalering plaatsgevonden over gewijzigde toegang tot de OpenTopo achtergrondkaart. In overleg met SWECO wordt naar een oplossing gezocht.

16

Jaarverslag SAZ+ 2022

3.6 geleerde lessen 2022 ten aanzien van digitalisering Toekomstbestendige openbare ruimte In 2022 is ‘ oekomst estendige Open are imte’ aan BOSAZ en Regriegroep SAZ+ gepresenteerd. In het najaar van 2021 heeft Evelien Marteijn eerder al een toelichting gegeven aan de Klankbordgroep leden en kernteam SAZ+ over hoe binnen gemeente Vlissingen invulling wordt gegeven aan Integrale programmering van de openbare ruimte. Gebruikmakend van data lukt het om een efficiënte afstemming met andere vakdisciplines te hebben, het openbaar ruimtegebruik te optimaliseren en financiële middelen efficiënter in te zetten. Voor een stedelijk waterbeheerder / rioolbeheerder kan het efficiënt toepassen van data ervoor zorgen dat het beter lukt om maatregelen op lange termijn te plannen, dit af te stemmen met andere vakdisciplines en nog meer grip op het (lange termijn) beheer en onderhoud te creëren. Een integrale benadering zorgt daarnaast voor het integreren van de bovengrondse inrichting aan het stedelijk watersysteem. Hierdoor is het mogelijk om beter risico gestuurd te ontwerpen voor zowel water overlast (hinder) en droogte. Ook kan visualisatie van data worden ingezet voor het informeren van bestuur, koppeling met landelijke opgaven en participatie.

Riolering Wegen Groen

Kades Overige opgaves

Projectbudget Figuur 3.9 Impressie Toekomstbestendige Openbare Ruimte

Klimaatatlas/label systematiek KASZ Volgen van de ont ikkeling van ‘klimaatatlas/la el systematiek’ als een van de pro ecten uit de itvoeringsagenda is van elang om proactie te k nnen inspelen op de versc illende klimaatt ema’s vanuit het stedelijk waterbeheer. De klimaatatlas/labelsystematiek dient via het iReport als een ondersteunend platform. Het iReport volgt de stappen van het DPRA (Deltaplan Ruimtelijke adaptatie). Het iReport creëert handelingsperspectief voor gemeenten en dient daarmee de volgende gebruikersdoelen: • ater- en rioleringsmedewerkers van de gemeenten kunnen het iReport gebruiken voor het opnemen van de gewenste/ noodzakelijke maatregelen bij de herinrichting van bijvoorbeeld straten, maar ook voor het optimaliseren van het uitvoeringsprogramma van hun gemeentelijk rioleringsplan. • lanologen, landschapsarchitecten en stedenbouwkundigen kunnen het iReport gebruiken om ontwerpen te maken voor herinrichtingen van bijvoorbeeld straten of wijken. • e comm nicatiemede erkers van de gemeenten kunnen de tool gebruiken voor gerichte communicatie naar in oners en ondernemers toe om en te i zen op de klimaatrisico’s (dialogen).

17

Jaarverslag SAZ+ 2022 • Verg nningverleners van de gemeenten kunnen deze kaart gebruiken om ontwikkelaars bij de aanvraag van bijvoorbeeld hun bouwvergunning advies te geven, zodat de ontwikkelaars de juiste keuzen kunnen maken • In oners en ondernemers k nnen deze kaart ge r iken om te zien elk risico n perceel pand loopt op het gebied van klimaat en hier zelf op eigen terrein de juiste preventiemaatregelen voor treffen. Waarbij de eerste drie genoemde doelen het meest aansluiten bij de werkzaamheden binnen de scoop van de SAZ+. Digitalisering binnen programmalijn 1 SAZ+ Vanuit de Klankbordgroep SAZ+ is aangegeven dat het nuttig is om sterker in te zetten op digitalisering, uniformering van data en het delen van data. Digitalisering is een voorwaarde voor een integrale programmering (binnen een organisatie, maar ook tussen verschillende organisaties). Vanuit verschillende SAZ+ en KASZ initiatieven wordt bijgedragen aan de ontwikkeling om middels digitalisering toe te werken naar een meer integrale programmering en sterkere samenwerking. Het bij elkaar brengen van deze initiatieven is een van de speerpunten voor de periode 2023 – 2026.

18

Jaarverslag SAZ+ 2022

4. Programmalijn 2. Water in de keten, doelmatige duurzame waterketen 4.1 RIOBASE en eslissingsonderste nend systeem voor op risico’s en data ge aseerd riool e eer voor kleinere gemeenten. Voor een groot deel van de riolering in Nederland komt het einde van de technische levensduur in zicht. In combinatie met andere politieke en sociale ontwikkelingen én gevolgen van de klimaatverandering neemt de druk op de financiële middelen voor de gemeenten toe. De huidige maatschappij verlangt een transparante inzet van overheidsmiddelen, dus ook voor effectief en efficiënt rioolbeheer. Dit is zo vastgelegd in het Bestuursakkoord Water (2011). Een speerpunt daarin is, naast kostenbesparing en verlagen van de kwetsbaarheid van de taak itoe ening, et ver ogen van de ‘k aliteit van de taak itoe ening’. Veel organisaties hebben assetmanagement omarmd als de systematische en transparante aanpak voor het beheer en onderhoud van hun infrastructuur. Centraal in assetmanagement staan: risico gestuurd handelen en data gedreven beslissingen nemen, en dat doen in samenwerking met anderen. Immers, zonder samen te werken blijven afwegingen voor het nemen van beslissingen beperkt tot de belangen van een eigen afdeling, of organisatie.

In 2020 is het met subsidie ondersteunde project RIOBASE van start gegaan waarin de HZ University of Applied Sciences samen met Zeeuwse gemeenten, waterschap Scheldestromen en Evides samenwerken aan de praktijkvraag: ‘Hoe kunnen rioolbeheerders in de relatief kleine Zeeuwse gemeenten, risico gestuurd, met gebruikmaking van data en in onderlinge samenwerking, efficiënt en effectief rioolbeheer uitvoeren?’ Met de HZ als trekkende organisatie (lectoraat asset management en lectoraat data science) is de afgelopen 2,5 jaar onderzoek uitgevoerd naar risico gestuurd en data gedreven rioolbeheer. Vier Zeeuwse gemeenten dienden hierbij als casus gemeente (Veere en Reimerswaal, Vlissingen en Sluis) om het principe van asset management op te zetten en toe te passen. Opgedane kennis en ervaringen zijn met alle aangesloten partijen gedeeld en toepasbaar gemaakt.

Figuur 4.1 RIOBASE, risico gestuurd en data gedreven rioolbeheer voor de Zeeuwse gemeenten

19

Jaarverslag SAZ+ 2022 In is ge erkt aan erkpakket 3 en . In erkpakket 3 ‘ oepassing van de ont ikkelde asset management met odiek’ is de met odiek die was opgezet in samenwerking met gemeente Reimerswaal en Veere, toegepast in gemeente Vlissingen en Sluis. In verschillende werksessies met alle deelnemende gemeenten en op basis van de ervaringen bij het toepassen van de methodiek zijn optimalisaties uitgevoerd. In werkpakket 4 is gewerkt aan Kenniscirculatie. Middels een aantal workshops en een college is kennis over RIOBASE en asset management in algemeenheid gedeeld. Op 8 december 2022 is het eindsymposium RIOBASE gehouden in het Topshuis op Neeltje Jans.

Figuur 4.2 Schematisch overzicht van werkpakketten RIOBASE

De RIOBASE systematiek maakt het risico op falen van het rioolstelsel inzichtelijk op basis van inspectiebeelden, rioleringsdata en wegendata. Dit is een belangrijke toevoeging ten opzichte van de reguliere aanpak, waarbij enkel de inspectiedata inzichtelijk wordt gemaakt. Voor een rioolbeheerder levert de risicoanalyse belangrijke informatie op voor de onderbouwing en prioritering van onderhoud, maar levert ook inzicht in de consequenties bij het niet uitvoeren of uitstellen van onderhoud. Voor het opstellen van de risicoafweging zijn de kernwaarden van de gemeenten als uitganspunt genomen (Figuur 4.3). In overeenstemming met alle deelnemende partijen zijn vervolgens faalmechanismen, de koppeling met inspectiecodes, de proxy tussen inspectiedata en kans van falen en tenslotte de risicomatrix opgesteld. o’n gezamenli k en transparant a egingskader is van elang voor draagvlak bij alle partijen en voor doorontwikkelingsmogelijkheden.

20

Jaarverslag SAZ+ 2022

Figuur 4.3. Risicomatrix als basis voor de risico analyse

Door de rioleringsdata van de gemeenten te uniformeren volgens de GWSW standaard en actueel uit te wisselen, is het mogelijk om deze data met minimale bewerking te gebruiken. De brondata blijft gescheiden van de analysetool, dat voorkomt een afhankelijkheid van één enkel besturingssysteem of beheersysteem. Weergave van de uitkomst van de risicoanalyse vindt plaats middels kaarten, een dashboard en een risico boom (Figuur 4.4). Naast het maken van beheerafwegingen dient dit, in combinatie met een toelichting van de rioolbeheerder, tevens als communicatietool.

Figuur 4.4. Resultaten: Risico’s in GIS formaat – van overzicht tot in details – toegang tot alle data op de kaart Dashboard – overzicht over beheerareaal, getallen en meer details te bekijken per gemeente en risico Risico boom – bekijk de onderbouwing voor een risico – wat is de oorzaak van de hoogste risico’s?

21

Jaarverslag SAZ+ 2022 Ter afronding van RIOBASE wordt de opgestelde asset management methodiek toegepast bij alle Zeeuwse gemeenten die dat graag willen. De RIOBASE analyse biedt een basis voor verdere integrale samenwerking. Binnen een aantal Zeeuwse gemeenten is inmiddels de data over de kwaliteit van wegen toegevoegd aan de analyse.

Relevantie risico gestuurd asset management In een situatie waarbij een asset management methodiek niet wordt toegepast, komt besluitvorming vaak tot stand op basis van kennis en ervaring van de vakspecialist. Dit kan zowel de organisatie als de positie van de specialist kwetsbaar maken. Tijdens het maken van keuzes is het minder transparant hoe deze bij de doelen van de organisatie aansluiten. Een risico matrix helpt bij het leggen van deze relatie. Afwijken van de uitkomst van de risicoafweging op basis van expertise blijft altijd mogelijk en een kritische blik blijft noodzakelijk.

De penvoerder van het consortium is HZ University of Applied Sciences, een kennisinstelling. De 13 Zeeuwse gemeenten, Waterschap Scheldestromen en Evides hebben actief deelgenomen in het project. Door samenwerking tussen deze organisaties is een sterke verbinding ontstaan, door heel Zeeland, tussen het werkveld van rioolbeheer, onderzoek en onderwijs. De ervaring in dit project is dat het middels praktijkgericht onderzoek lukt om invulling te geven aan hogere kwaliteit en efficiëntie van de uitvoering van beheertaken en het innovatievermogen. RIOBASE wordt in het onderwijscurriculum opgenomen, daarnaast is door een aantal grote bedrijven en Vlaamse overheden interesse getoond in RIOBASE.

‘’ eer aarde van IO is dat we eenduidig en op basis van objectieve informatie een afweging kunnen maken over ons riool e eer.’’ Ferry Kramer, stedelijk waterbeheer Vlissingen

22

‘’ e krac t van IO is dat ik eet elke risico’s ik loop wanneer ik een leiding niet vervang.’’ Jaco -Jan Sinke, stedelijk waterbeheer Reimerswaal

Krijg een impressie van RIOBASE op Youtube , klik hier

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.2 Gezamenlijk gemalenbeheer gemeenten Bevelanden en Tholen Van it et initiatie ‘ ezamenli k gemalen e eer evelanden en olen’ orden sinds , 1800 gemeentelijke rioolgemalen op operationeel en tactisch niveau beheert (6 gemeenten). Middels een bottom-up aanpak is dit project tot stand gekomen voortgezet in 2022. Start In 2019 is veel aandacht uitgegaan naar verkennen, inventariseren, en bepalen van mogelijke knelpunten t.b.v. een uniforme bedrijfsvoering. Tevens is er een netwerkorganisatie opgezet bestaande uit de domeinen organisatie, data, planvorming en operationele zaken. Het opstellen van een operationele visie op het beheer en onderhoud van de rioolgemalen is in begin 2020 afgerond in de vorm van een beheerplan. Hierin zijn o.a. de organisatiestructuur, taakverdeling, knelpuntenanalyse, kwaliteitsniveaus gemalen, onderhoudsfrequenties, en de NEN3140 keuring vastgelegd. Bestek In 2022 heeft Xylem het onderhoudsbestek met twee jaar verlengd gekregen. Dit bestek vormt een belangrijke spil voor uniformering in beheer, materiaalkeuze en databeheer. Eind 2022 is een planning gemaakt om een nieuw beheerplan en onderhoudsbestek te gaan schrijven geënt op de ervaringen en actuele gezamenlijke uitgangspunten. Er is (nog) geen gezamenlijk renovatiebestek geschreven. Dit in verband met het benodigde maatwerk per gemaal en de verschillende behoefte per gemeente.

Monitoring Ondanks personele wisselingen vind de monitoring in aquaview nog steeds gezamenlijk plaats door eigen personeel. Er zijn verdiepingsslagen gemaakt in de analyse van de gemalen en de beheerdata. Er wordt gekeken naar een opvolging van de maandelijkse energiemonitoring waarin het verbruik van alle disciplines elektrische installaties van de gemeenten tot op kwartierwaarden gerapporteerd kunnen worden. De afwijkingsrapportage (blauwdruk) in aquaview heeft een eerste invulling gekregen. De jaarlijkse benchmark is uitgevoerd waaruit o.a. blijkt dat het aantal storingen sterk is afgenomen. De data in aquaview is verder gevuld en geüniformeerd. Installatieverantwoordelijkheid De samenwerking voor installatieverantwoordelijkheid voor de disciplines Figuur 4.5 Met behulp van XDM gepland gebouwen, gemalen, openbare verlichting, havens onderhoud aan een gemaal in Goes en markten is voortgezet. Daarin vindt ondersteuning plaats door een gecertificeerde externe installatieverantwoordelijke die ook de inspectieplanning, areaallijst en RIE verzorgt. In 2022 is het gemalenbeheerprogramma aangepast naar de gewenste lay-out voor NEN3140 inspecties. In de jaren 2023 tot 2025 vind een NEN 3140 (nul) inspectie plaats bij de 1800 installaties onder gezamenlijk toezicht.

23

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.3 Gezamenlijk gemalenbeheer Middelburg & Scheldestromen Waterschap Scheldestromen en gemeente Middelburg hebben elkaar in 2018 gevonden om samenwerking in het onderhoud van rioolgemalen in de praktijk te brengen. Vanaf 1 januari 2019 is het initiatief van start gegaan met een looptijd van 2 jaar. In deze pilot voerde het waterschap het onderhoud uit aan alle Middelburgse rioolgemalen. Doelstelling is om de kwetsbaarheid t.a.v. beheer van rioolgemalen te verminderen en de kwaliteit van het gemaalbeheer te borgen en verbeteren zonder meerkosten. De ervaringen uit de pilot zijn gebruikt om te bepalen of- en hoe beide partijen verder willen. Er zijn lessen getrokken over wat goed ging en wat er nog beter kan. Dat ging over allerlei aspecten van de samenwerking zoals personeel, organisatie, techniek, materieel en financiën. Er is besloten om de samenwerking voort te zetten voor een periode van 10 jaar. Begin 2022 is een samenwerkingsovereenkomst ondertekend, waarin de gemaakte afspraken zijn opgenomen: -

Figuur 4.6 Onderhoudswerkzaamheden aan een spoelpomp van een gemaal in Middelburg. Op de foto: Taurus Krajenbrink.

het waterschap gaat het onderhoud van de rioolgemalen voor Middelburg uitvoeren; het waterschap stelt een nieuwe operator aan voor de Middelburgse gemalen; een beperkt aantal, relatief eenvoudige taken wordt uitbesteed aan een onderhoudsaannemer; de gemaalbesturing van beide partijen wordt verder gekoppeld; alle gemalen gaan voldoen aan de Arbo-eisen; een duidelijke afbakening van de taken tussen waterschap en gemeente.

Aanvullend op deze samenwerking in het onderhoud, zullen gemeente en waterschap kijken hoe het beheer van de gemalen verder kan worden verbeterd. Wethouder Chris Dekker: “Door de gemeentelijk rioolgemalen op te nemen in het systematische onderhoudsregime van de waterschapsgemalen, zijn we als gemeente ontzorgd en is het onderhoud geborgd. Daarmee is de kwetsbaarheid van het gemeentelijke gemaalbeheer verder beperkt en wordt de kwaliteit verbeterd.”

Figuur 4.7 Ondertekening samenwerkingsovereenkomst gezamenlijk gemalenbeheer, januari 2022

24

Dagelijks Bestuurder Gert van Kralingen, waterschap Scheldestromen: ”We zijn blij om het onderhoud voor Middelburg voort te zetten. Met onze expertise in gemaalbeheer kunnen we de kwaliteit van het beheer verhogen en de totale afvalwaterketen integraal, dus als één geheel, beheren. Met deze positieve ervaring willen we peilen of ook andere gemeenten openstaan voor gezamenlijk gemalenbeheer.”

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.4 Optimalisatie sturing afvalwater (procesautomatisering) Middels rioolgemalen zorgen SAZ+ organisaties ervoor dat het afvalwater in de rioolsystemen wordt afgevoerd naar de rioolwaterzuivering. Door deze rioolgemalen op een slimme manier aan te sturen kunnen de prestaties van het systeem worden verbeterd. In het pro ect ‘Optimalisatie st ring a val ater’ ordt ge erkt aan et it isselen van procesdata van de rioolgemalen tussen gemeenten en waterschap en het slim inregelen van de aansturing van de gemalen. Doelstelling van het project is; het verminderen van het overstortvolume vanuit het riool naar oppervlaktewater, het optimaal benutten en verdelen van de rioolcapaciteit (beschikbare berging benutten), energiebesparing van de gemalen en het beter functioneren van het zuiveringsproces. Binnen Zeeland komt de procesdata van de gemeentelijke gemalen op een aantal hoofdposten samen. Procesdata van de Bevelanden en Tholen komt samen in Goes, gehost door Xylem. De hoofdpost voor Walcheren is geplaatst in Veere. Schouwen Duiveland heeft hosting van Xylem, evenals de Zeeuws Vlaamse gemeenten. De komende jaren wordt de Zeeuws Vlaamse hoofdpost in Sluis opgewaardeerd naar Aquaview X.

Figuur 4.8 Pompput

Op de hoofdposten wordt gewerkt aan het leggen van een directe koppeling tussen de gemeente- en waterschap rioolgemalen. In 2022 is gebleken dat de gemaakte koppeling tussen de gemalen van gemeente en waterschap soms niet meer werken. Onder andere wanneer een hoofdpost wordt overgenomen door hosting van Xylem kan een dergelijk probleem optreden. In samenwerking met de gemeenten Bevelanden Tholen, waterschap Scheldestromen en Xylem is gewerkt aan een oplossing in het werkproces. Technische preventieve oplossingen worden eveneens gezocht. Ook in andere deelregio’s kan et voorkomen dat een gemaalkoppeling stopt te erken. et is aan de gemeente en waterschap om hier alert op te zijn. Aan structurele oplossingen wordt gewerkt. Die oplossingen zullen Zeelandbreed toegepast kunnen worden. In 2022 hebben gesprekken plaatsgevonden tussen Scheldestromen en de Zeeuws-Vlaamse gemeenten om het leggen van nieuwe gemaalkoppelingen (Hulst en Terneuzen) te bespreken en gemaalkoppelingen te evalueren (Sluis). Door een tekort aan capaciteit van PLC-programmeurs bij Scheldestromen lukt het niet om nieuwe gemaalkoppelingen te leggen of de gelegde koppelingen te monitoren.

Wanneer capaciteit van PLC-programmeurs binnen waterschap Scheldestromen beschikbaar is zal in eerste instantie een inhaalslag nodig zijn om de bestaande koppelingen langs te lopen en waar nodig weer werkend te krijgen, te monitoren en evalueren.

25

Jaarverslag SAZ+ 2022 In totaal is nu voor 150 rioolgemalen een koppeling gelegd (onderstaande tabel). Hoofdpost Veere

Schouwen-Duiveland Goes

Sluis

Totaal

Gemeente Veere Middelburg Vlissingen Schouwen-Duiveland Goes Borsele Kapelle Reimerswaal Noord-Beveland Tholen Sluis Terneuzen Hulst

Aantal rioolgemalen gekoppeld* Gemeente Waterschap 7 3 4 3 12 1 14 3 3 8 5 16 2 3 8 13 7 7 6 9 13 3 0 0 0 0 81 69

* Zoals aangegeven zijn niet alle gelegde koppelingen werkend.

26

Totaal 10 7 13 17 11 21 5 21 14 15 16 0 0 150

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.5 Communicatie bewoners lozingen buitengebied In de Wet Milieubeheer is de verplichting voor gemeenten opgenomen om huishoudelijk afvalwater in te zamelen via riolering en voor waterschappen om dit afvalwater te zuiveren. Binnen dorpen en steden is dit vanzelfsprekend, maar in het buitengebied niet. In Zeeland lozen ruim 4000 percelen nog op een te kleine septictank of hebben reeds een voldoende voorziening in de vorm van een IBA (Individuele Behandeling Afvalwater). De gemeenten hebben ontheffing van de zorgplicht voor het aansluiten van deze percelen op gemeentelijke riolering. In Zeeland is in 2010 vastgesteld dat alle ongerioleerde percelen aan het eind van de KRWplanperiode (2027) moeten voldoen aan de wettelijke minimumeisen op het gebied van zuivering: een Verbeterde Septic Tank (VST). Dit besluit was ingegeven door het van kracht worden van het Besluit Lozing Afvalwater Huishoudens (BLAH). Het BLAH verplicht de perceeleigenaar om minimaal een VST te plaatsen bij afwezigheid van gemeentelijke riolering binnen 40m van de perceelsgrens. De VST moet een inhoud hebben van 6 m3 waarop al het afvalwater wordt aangesloten. In de oude situatie is meestal een veel kleinere septictank aanwezig waarop alleen het toilet is aangesloten. Omdat deze aanscherping ca.

3000 Zeeuwse bewoners treft en omdat er geen grote waterkwaliteitsproblemen werden verwacht vond men het in 2010 redelijk om hiervoor ruimte te geven tot 31-12-2027. Nieuwe of uitbreidende lozingen dienen wel per direct te voldoen aan het BLAH. In 2016 zijn alle uitgangspunten ten aanzien van ongerioleerde lozingen in het buitengebied opnieuw getoetst. e eerdere a spraken it zi n evestigd in et ‘ eleid lozingen itenge ied’ dat op april 2016 is vastgesteld door het BOSAZ. Het is van belang om de Zeeuwse bewoners die uiterlijk 2027 een aanpassing aan de IBA dienen te doen tijdig op de hoogte te brengen en geïnformeerd te houden. Op initiatief van de klankbordgroep SAZ+ is in 2021 een aanpak geformuleerd voor communicatie aan de betreffende bewoners. Dit is vastgelegd in jaarplan SAZ+ 2022. In 2022 is door waterschap Scheldestromen een concept brief opgesteld waarmee alle Zeeuwse bewoners die nog niet voldoen aan regelgeving lozingen buitengebied geïnformeerd kunnen worden. De brief is ter feedback aan de klankbordgroep leden voorgelegd en definitief gemaakt. In samenwerking met alle gemeenten heeft het waterschap een lijst opgesteld van alle betreffende inwoners. Na toetsing van de lijst door de gemeente zijn er verschillende twijfelgevallen overgebleven. Voor deze adressen is niet duidelijk of de huidige IBA aan de nieuwe regels voldoet.

atersc ap collega’s van afdeling handhaving Figuur 4.9 Schematische weergave geavanceerde IBA voeren voor deze adressen een praktijktoets uit. Deze laatste activiteit is tijdsintensief, daarom zijn er nog geen brieven daadwerkelijk verzonden. Zorgvuldigheid is echter van belang om geen verwarring te veroorzaken bij mensen die een installatie hebben die al wél aan de nieuwe norm voldoet. De verwachting is dat de brieven in 2023 verzonden worden, dit zal gefaseerd en in goed overleg plaatsvinden per gemeente. Een Q&A portaal voor inwoners met vragen is voorbereid.

27

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.6 Rioolvreemd water De hoeveelheid rioolvreemd water die door de I ‘s in eeland ordt ver erkt, is gesc at op circa 16 miljoen m3 per jaar (op een totale hoeveelheid afvalwater van 58 miljoen m3). Relevante bronnen van rioolvreemd water zijn aangeduid, zoals instromend oppervlaktewater, aangesloten drainage, pompjes van kelders, lekwater in riolering of hemelwaterafvoer aangesloten op droogweerafvoer. De gemeentelijk rioolbeheerders in Zeeland zijn zich bewust van de aanwezigheid van rioolvreemd water en de gevolgen daarvan. In een poster zijn o’s en ont’s itge erkt voor het opsporen van rioolvreemd water. Zowel kansen voor het afkoppelen van regenwater als kansen voor het tegengaan van rioolvreemd water worden door gemeentelijk rioolbeheerders meegenomen op het moment dat het bestaande rioolsysteem aan onderhoud of vervanging toe is. In 2022 zijn er (naast bovenstaande) geen gerichte activiteiten uitgevoerd om Rioolvreemd water aan te pakken / te onderzoeken. Vanuit waterschap Scheldestromen wordt nog positie bepaald ten aanzien van het gericht bestrijden van rioolvreemd water (in SAZ+ verband) versus het onderwerp koppelen aan lopende projecten.

Figuur 4.10 Do’s en dont’s rioolvreemd water

28

Jaarverslag SAZ+ 2022

4.7 Hergebruik effluent RWZI Na zuivering van het afvalwater in een Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) resteert het effluent dat in de meeste gevallen wordt teruggebracht in de natuur. Graag willen we verkennen of het effluent een nuttige toepassing kan krijgen als zoetwaterbron. Een circulaire aanpak waarbij effluent als waardevolle bron wordt toegepast draagt bij aan de duurzaamheid van onze samenleving. Eveneens kan het decentraliseren van zoetwaterbronnen in Zeeland de kwetsbaarheid t.a.v. watertekorten verlagen. In SAZ+ verband is er in het verleden gekeken naar concrete mogelijkheden voor hergebruik van e l ent van it I’s iool ater z iveringsinstallaties . In is onder andere een siness case uitgewerkt voor het verder zuiveren en toepassen van effluent van de RWZI in Hulst. Dit blijkt nog niet haalbaar met de huidige zuiveringseisen en marktprijs van het al beschikbare water. In 2022 heeft waterschap Scheldestromen ervoor gekozen om geen andere business cases te verkennen of uit te werken, maar om eerst een gedegen inzicht te krijgen in de zoetwatervraag en aanbod in Zeeland. In het Zeeuws Deltaplan Zoetwater heeft waterschap Scheldestromen de ambities voor zoetwater beschreven samen met Provincie Zeeland en andere partijen. Effluent is hierin opgenomen als een van de opties die verder uitgewerkt kan worden.

Binnen waterschap Scheldestromen is gedegen inzicht verkregen in het belang om nieuw beleid voor hergebruik van effluent op te stellen. Vooralsnog wordt er gewerkt met vastgestelde richtlijnen. Nieuwe wetgeving en de toenemende vraag naar zoetwater vragen erom dat het beleid wordt herzien, dit is met name van belang voor het landelijke gebied. In een logisch volgende stap zal ook gekeken worden naar de richtlijnen rond decentraal zuiveren. Mogelijk is hier nieuw beleid voor nodig, of moeten duidelijke kaders worden uitgewerkt. Vanuit waterschap Scheldestromen wordt nog positie bepaald voor het thema Hergebruik Effluent.

29

Figuur 4.11 Waterfabriek, de nieuwe bron

Jaarverslag SAZ+ 2022

5. Programmalijn 3. Water in de bebouwd kom, klimaatbestendigheid in beeld 5.1 Stedelijke Water Opgave Uitvoeringsprogramma e in itgevoerde ‘Q ick can k ets are locaties’ gee t een goed eeld van de ge ieden die in Zeeland mogelijk kwetsbaar zijn voor de weerbeelden kort hevig nat of langdurig nat. De Quick scan is onder andere input geweest voor de klimaatstresstesten die de gemeenten in 2018/2019 hebben uitgevoerd. Deze testen zijn een stap in een bewustwordingstraject om het omgaan met de effecten van klimaatveranderingen een plek te geven in ons doen en laten. Op gebied van regenwateroverlast is vanuit de samenwerking expertise ingebracht in de Provinciale Klimaatadaptatiestrategie. Na de uitvoering van de QuickScan naar mogelijk kwetsbare locaties (kernen) is gestart met de uitvoering van de Stedelijke Wateropgave (SWO) planvorming per kern. De stedelijke wateropgave betreft gebiedsbeschouwing, knelpuntenanalyse en formulering van integrale maatregelenpakketten om schade door wateroverlast en droogte in het stedelijk gebied zo veel mogelijk te voorkomen. Riolering en de openbare ruimte (waaronder de openbare wegen, het openbaar groen en het stedelijk oppervlaktewater) worden hierbij als één samenhangend systeem beschouwd. In 2021 heeft de planning voor het uitvoeren van SWO analyses in overleg met de gemeenten en waterschap, een update gekregen.

In 2022 zijn echter geen gezamenlijke SWO planstudies uitgevoerd. Wegens capaciteitsproblemen bij waterschap Scheldestromen was het niet mogelijk om aan SWO planvorming te werken. Het beoogde doel om uiterlijk 2023 alle kernen, die kwetsbaar zijn voor wateroverlast, te hebben geanalyseerd middels een SWO onderzoek zal hiermee niet gehaald worden.

30

Figuur 5.1 Wateroverlast na korte hevige neerslag

Jaarverslag SAZ+ 2022

5.2 Gezamenlijk ontwikkelen gemeentelijk grondwaterbeleid

Binnen de Zeeuwse gemeenten wordt op verschillende manieren invulling gegeven aan de grondwaterzorgplicht. In 2021 is door de stedelijk waterbeheerders van de Zeeuwse gemeenten aangegeven dat het nuttig is om in gezamenlijkheid te kijken naar het gemeentelijk grondwaterbeleid. In 2022 is bij de stedelijk waterbeheerders van alle Zeeuwse gemeenten geïnventariseerd waar de behoeften liggen voor het ontwikkelen van beleid. Op basis hiervan is een project vormgegeven, waarbij het huidige grondwaterbeleid zal worden beschouwd. Het streven is daarbij om grondwaterbeleid te ontwikkelen dat eenvoudig hanteerbaar is voor elke gemeente. Dit project is opgenomen in Meerjarenprogramma SAZ+ 2023 – 2026. In Zeeland werken de gezamenlijke overheden aan de Klimaatadaptatie Strategie Zeeland (KASZ). Deze strategie is in 2022 door de afzonderlijke besturen van de betrokken overheden ondertekend. SAZ+ maakt deel uit van het bestuurlijk en ambtelijk kernteam KASZ en levert input op de klimaatt ema’s regen ateroverlast en droogte met een focus op stedelijk gebied. In de uitvoeringsagenda KASZ staat SAZ+ onder andere opgenomen bij pro ect . ‘Ontwikkelen en implementeren gezamenlijk grondwaterbeleid voor de gemeentelijke grondwatertaken.’ met als doelstelling: Het nemen van stappen in het gezamenlijk opstellen van beleid en daarmee de samenwerking en eenduidigheid binnen SAZ+ bevorderen.

Figuur 5.1: Verantwoordelijke perceeleigenaren ten aanzien van grondwater

31

Jaarverslag SAZ+ 2022

5.3 Opstellen onderzoeksprogramma risico’s van droogte in relatie tot stedelijk groen en zettingen in het stedelijk gebied. KASZ (Klimaatadaptatie Strategie Zeeland) is op basis van de Risicodialoog en aanvullende overleggen met de Zeeuwse overheden en betrokken partijen gekomen tot Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Zeeland. Conform afspraaknummer KASZ B.03 wordt er een onderzoeksprogramma opgezet om meer inzic t te kri gen in de risico’s van itte en droogte in relatie tot stedeli k groen en zetting in et stedelijk gebied. De werkgroep bestaat uit Provincie Zeeland (trekker van dit initiatief), 2 SAZ+ gemeenten en waterschap Scheldestromen. Door gemeente Middelburg en gemeente Kapelle is aangegeven interesse te hebben in actieve deelname. Wim de Vries (gemeente olen is de ‘linking pin’ t ssen dit KaSZ initiatief en de Klankbordgroep.

32

Jaarverslag SAZ+ 2022

6. Kennisuitwisseling Klankbordgroep SAZ+ Binnen SAZ+ wordt geregeld aan kennisuitwisseling gedaan. In 2022 is onder andere kennis uitgewisseld over klimaatkennis in de regio, asset management, drinkwaterbereiding en duurzaam financieren.

Asset management, eindsymposium RIOBASE 8 december 2022

Duurzaam financieren, 29 november 2022

Klimaatkennis in de regio en klimaatwandeling en workshop 9 mei 2022

SAZ+ rondleiding drinkwaterbereiding Evides Huijbergen 29 september 2022, barbecue 22 september 2022

33

Jaarverslag SAZ+ 2022