80. Basisp 20210326 Basisprincipes voor ruimtelijke ontwikkelingen in Wemeldinge

Gemeente Kapelle, maart 2021

1

2

1. INLEIDING ............................................ 4 1.1. Aanleiding 1.2. Doel 1.3. Structuurvisie 2012-2030 1.4. Strategisch kompas 1.5. Provinciaal omgevingsbeleid

4 5 5 5 5

2. BASISPRINCIPES............................... 6 2.1. Visie 2.2. Basisprincipes 2.3. Ontwikkelingen

6 6 10

BIJLAGEN Ruimtelijke context Kaders per zone Overzicht erfgoed

3

1.1. Aanleiding De gemeente Kapelle heeft voor de kern Wemeldinge een Masterplan 1 laten opstellen: “Wemeldinge, het onontdekte geheim van de Oosterschelde”. Dit Masterplan biedt een ontwikkelperspectief met een analyse, een visie en een uitvoeringsagenda. Doel is om van Wemeldinge een vitaal, levendig en leefbaar dorp te maken met een passend (toeristisch-recreatief) voorzieningenaanbod voor inwoners, toeristen en andere bezoekers. In het Masterplan worden locaties aangewezen die in aanmerking kunnen komen voor nieuwbouw of herinrichting van de openbare ruimte. Daarnaast zullen in de toekomst ook andere initiatieven aan de gemeente worden voorgelegd. Vraag is hoe je zorg blijft dragen voor de ruimtelijke samenhang van Wemeldinge voor de lange termijn waarbij een ruimtelijk aanvaardbare balans is tussen wonen en recreëren.

1 Het Masterplan is op het moment van opstellen van dit document nog niet vastgesteld.

4

1.2. Doel Dit rapport geeft meerdere basisprincipes voor eventuele ruimtelijke ontwikkelingen in Wemeldinge. Hiermee kan voor de lange termijn een bepaalde mate aan samenhang nagestreefd worden. Deze principes kunnen gebruikt worden om de juiste afweging te maken en sturing te geven aan ontwikkelingen. Er is ruimte voor initiatiefnemers om met ideeën en voorstellen te komen, mits rekening wordt gehouden met de basisprincipes. 1.3. Structuurvisie 2012-2030 Met de structuurvisie (vastgesteld op 26 maart 2013) geeft de gemeente richting aan de gewenste toekomst van de gehele gemeente. Het centrale thema van de Structuurvisie is: Kapelle bloeit! Behoud en versterking van de aanwezige kernkwaliteiten staan in de structuurvisie voorop: -

een uitstekend woon‐ en leefklimaat; een prima voorzieningenniveau; voldoende werk in de gemeente; aantrekkelijk voor recreatie.

1.4. Strategisch Kompas 2019 Naar aanleiding van de Kadernota 2018-2021 (vastgesteld 4 juli 2017) heeft de gemeente een strategische visie opgesteld met een toekomstvisie: het Strategisch Kompas. Het Strategisch Kompas beschrijft hoe de gemeente haar toekomst ziet. Dit is tot stand gekomen na een uitgebreid participatietraject. In algemene zin wordt aangegeven dat de gemeente Kapelle een woongemeente is waarbij de dorpen elk een eigen karakter hebben. De ambitie voor Wemeldinge is gericht op het behoud van dit (woon)karakter, een verdere vergroening van de omgeving en versterken van Wemeldinge als toeristische trekpleister.

Het Omgevingsplan Zeeland 2018 bevat de hoofdlijnen uit alle provinciale beleidsplannen voor de fysieke leefomgeving. Het gaat dan vooral over de provinciale ambities ten aanzien van economie, ruimte, mobiliteit, natuur, cultuur, water en milieu. Het provinciale omgevingsplan is een overbruggingsplan. Op dit moment wordt gewerkt aan een de Zeeuwse Omgevingsvisie 2021 als opvolger van dit beleid. Het Omgevingsplan 2018 bindt alleen de Provincie Zeeland zelf. De Omgevingsverordening Zeeland 2018 bevat provinciale regels over de fysieke leefomgeving die voor iedereen gelden. Dit vormt het concrete toetsingskader voor ruimtelijke ingrepen in het buitengebied.

1.5. Provinciaal omgevingsbeleid Voor ontwikkelingen in het buitengebied dient ook rekening te worden gehouden met het provinciale omgevingsbeleid. In beginsel bestaat dat uit de het Omgevingsplan Zeeland 2018 en de Omgevingsverordening Zeeland 2018.

5

2.1. Visie Wemeldinge kent een rijk verleden, een aangename dorpse schaal en structuur, een bijzondere ligging aan de Oosterschelde en een fraai fruitteeltlandschap. Juist de combinatie geeft Wemeldinge een unieke identiteit die aantrekkelijk is voor bewoners en bezoekers. Deze identiteit vormt een stevig fundament voor een duurzame ontwikkeling; een toekomstbestendig, groen en aantrekkelijk Wemeldinge met als basis de aanwezige kwaliteiten. Het is daarbij essentieel om de verschillende gebieden en voorzieningen beter met elkaar in verbinding te brengen voor een betere beleving van heel Wemeldinge. Daarin speelt vooral de inrichting van de openbare ruimte een belangrijke rol. Belangrijkste opgave voor de openbare ruimte is om verdere vergroening en de voetganger structureel meer prioriteit te geven. Nieuwbouw moet mogelijk zijn maar niet ten koste van het (gewenste) groene karakter. Een groene inrichting creëert een aangenaam verblijfskwaliteit, maar levert vooral ook een bijdrage aan een betere biodiversiteit en klimaatadaptatie. 6

2.2. Basisprincipes Het toekomstperspectief van het Masterplan zal de komende jaren invloed hebben op de ruimtelijke ontwikkeling van het dorp. Daarom zijn een aantal principes geformuleerd als basis voor alle ruimtelijke ingrepen. Principe 1: streef naar samenhang op basis van aanwezige kwaliteiten en gebiedskarakteristieken Voorkomen moet worden dat de aanwezige waarden verloren gaan en de ontwikkelingen op zich zelf gaan staan, waardoor de ruimtelijke samenhang verloren gaat. Dat vraagt van zowel gemeente als initiatiefnemers een brede kijk op Wemeldinge met aandacht voor de aanwezige waarden en kwaliteiten. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt in verschillende zones (zie zoneringskaart) met een eigen hoofdfunctie, karakter en kwaliteiten. Nieuwe ontwikkelingen dienen te passen binnen de bestaande gebiedskarakteristieken van deze zones (zie uitwerking in bijlage 2).

Principe 2: eenvoud en harmonie als kracht Eén van de belangrijkste kwaliteiten van Wemeldinge is de eenvoud van het beleven van dorp, zee en landschap. Voorzieningen die dat versterken zijn wenselijk, maar een overdaad kan ook zorgen voor te veel ruimtelijke afleiding en te weinig harmonie. Het vraagt vooral bij het ontwerp van de openbare ruimte om een bepaalde rust en samenhang die past bij het dorpse schaal en karakter van Wemeldinge. De openbare ruimte kan daarbij het best beschouwt worden als de bindende factor, waarbij de bebouwing het decor vormt. Op de juiste plekken zijn verbijzonderingen in bebouwing als ook in de openbare ruimte mogelijk, maar zeker niet te veel en in de openbare ruimte niet op elke plek weer anders vormgegeven. Deze plekken dienen daarom benaderd te worden als een samenhangende ontwerpopgave, waar met deskundigheid en creativiteit op het gebied van (landschaps)architectuur naar gekeken wordt.

Jachthaven en sluizencomplex

Fruitteeltlandschap

Molens bij entree

Historisch Oud Wemeldinge in een landelijke omgeving

Regionale en lokale economie en producten

Wemeldingse bos

Monumentale Dorpsstraat

Zeedijk, strandjes en ligging aan de Oosterschelde

Woningbouw op sluisplateau met respect voor aanwezige karakter

7

Principe 3: benut kansen Vanuit de ruimtelijk-visuele invalshoek is aandacht nodig voor de kansen die er liggen om invulling te geven aan het gestelde toekomstperspectief. -

Ruimte bieden voor herbestemming en nieuwbouw met een goede mix en balans tussen woningen, maatschappelijke voorzieningen, lokaal winkelaanbod, horeca, dag- en verblijfsrecreatie door concentratie op de juiste plek en passend bij gebiedskarakter (zonering).

-

Het geleidelijk verbeteren van het gevelaanzicht van de bebouwing aan Dorpsplein, Wilhelminastraat en Westelijke Kanaalweg.

-

Realiseren van representatieve hoogwaardige architectuur op aangewezen zichtlocaties om zo de oriëntatie, herkenbaarheid en belevingswaarde te verhogen.

-

8

Inrichting en vergroening van de openbare ruimte voor een betere verblijfskwaliteit, klimaatadaptatie en biodiversiteit, waarbij bijzondere aandacht voor het Dorpsplein als centrale publieke ruimte met een eigen dynamiek en ‘groene’ uitstraling.

-

Hoofdstructuur en schakels: continuïteit in de inrichting van de hoofdstructuur (Boulevard en Binnendijk) en op geëigende plekken accenten leggen in zowel bebouwing als ook in de openbare ruimte met ontworpen rustplekken en oversteekplaatsen.

-

Zicht op (daken)landschap, zee en markante plekken behouden en benutten als ruimtelijke verbinding en visuele beleving.

-

Betere routing met voetgangersverbindingen als dwaalroutes (ommetjes) door het dorp, waardoor tegelijkertijd de relaties tussen de verschillende gebieden en voorzieningen worden verbeterd. Het vraagt om duidelijker en aantrekkelijker aangegeven van de routes op een bijzondere en subtiele wijze (ontwerpvraagstuk).

-

Brede en aantrekkelijke overgangen van en naar de zeedijk en het strand.

Principe 4: zoek maatschappelijke meerwaarde Er is een voorkeur voor ontwikkelingen die een koppeling hebben met andere maatschappelijke opgaven (zoals circulaire en lokale economie, energie, klimaat, doelgroepwonen etc.). Denk daarbij bijvoorbeeld aan restaurants die gericht zijn op het gebruik van lokale producten, maar ook aan verduurzaming, zorgvuldig ruimtegebruik bij ver- en nieuwbouw en vergroening bij de inrichting van de openbare ruimte. Bij vergroening gaat het niet alleen om een betere verblijfskwaliteit, maar vooral ook om het verbeteren van de biodiversiteit en klimaatadaptatie. Bij alle ingrepen moet worden onderzocht op welke wijze de verduurzaming en verdere vergroening van het dorp kan worden versterkt. Door dit consequent in de ontwerpfase en exploitatie mee te nemen wordt dit een integraal onderdeel van de ruimtelijke planontwikkeling, en uiteindelijk voor een toekomstbestendig Wemeldinge.

Verkennen van mogelijkheden voor uitbreiding bos

Zonering A. Historische kern en monumenten B. Dorpsplein, Wilhelminastraat en West. kanaalweg C. Woongebied D. Bedrijventerrein Choorhoek E. Groene ’verlengde’ boulevard

Kansen Centraal dorpsplein e.o.

Overloopgebied voor (onbebouwde) recreatieve Voorzieningen in een groene landelijke setting

Continuïteit hoofdstructuur en schakels

F. Jachthaven/sluizencomplex

Mogelijke zichtlocaties

G. Recreatieve zone

Langzaam verkeer verbindingen (dwaalroutes)

H. Kust (zeedijk en strandjes)

Verbrede overgangen (aandacht voor minder valide)

I. Wemeldingse bos

Verbeteren gevelaanzicht (lange termijn)

J. Buitengebied

Behouden en benutten zichtlijnen

Concentratie bedrijvigheid

9

2.3. Ontwikkelingen In het Masterplan worden al meerdere potentiële ontwikkellocaties aangegeven. Daarnaast zullen de komende tijd waarschijnlijk ook andere initiatieven worden voorgelegd bij de gemeente. Ze verdienen allemaal de volle aandacht maar zullen ook een eigen ontwikkeltempo hebben afhankelijk van economische prioriteit, eigendomssituatie, initiatiefnemers, investeringen en procedures. Vanuit ruimtelijk perspectief hebben transformatielocaties (sloop en nieuwbouw, verbouw en/of herbestemming) in het dorp prioriteit om aan te pakken. Hiermee wordt leegstand en verrommeling voorkomen en kan relatief snel zowel een economische als kwalitatieve impuls worden gegeven aan Wemeldinge. Door vooraf de juiste uitgangspunten mee te geven en in gesprek te blijven met eigenaren, initiatiefnemers en directe omwonenden kunnen ontwikkelingen gestimuleerd worden.

Inrichting van de openbare ruimte en vergroening in het dorp kan chirurgisch door op de juiste plekken te investeren. Vergroening van de openbare ruimte komt ten goede aan een betere verblijfskwaliteit maar ook aan klimaatadaptatie en biodiversiteit. Bijvoorbeeld door het vergroenen van straatprofielen, parkeerplaatsen en dorpsentrees. Maar ook door aandacht en ruimte te geven aan natuurbeleving voor kinderen en ouderen.

Het inbreiden van ‘vrije’ locaties of nieuwe functies toekennen aan bestaande plekken is een logische volgende stap waarbij efficiënt ruimtegebruik, inpassing in de bestaande omgeving en bestaande kwaliteiten leidend zijn. Vaak zijn het toevoegen van nieuwe functies complex en vraagt dat meer afstemming en betrokkenheid van bewoners. Om dit zorgvuldig te doen kost dat over het algemeen meer tijd.

Bij de inrichting van de openbare ruimte kan de gemeente zelf tempo maken. Advies is om een samenhangende uitwerking te maken voor de openbare ruimte en daar een eigen uitvoeringsagenda aan te koppelen. Voor investeringen in de openbare ruimte zijn kostendragers nodig. Deze zullen grotendeels moeten voortvloeien uit de ontwikkelingen in de gebouwde omgeving.

Transformatielocaties Stimuleer ontwikkeling en herbestemming en versnel ontwikkelingen die de bestaande ruimtelijke kwaliteit versterken.

Openbare ruimte Maak een samenhangend plan t.b.v. een kwalitatieve impuls met een concrete uitvoeringsagenda.

Nieuwe locaties/functies Geef extra aandacht aan zorgvuldige afweging en proces afhankelijk van mate aan betrokkenheid, wenselijkheid en complexiteit.

Verkennen van koppelkansen met maatschappelijke opgaven 10

1. Ruimtelijke context 2. Kaders per zone (zie ook overzichtskaart pag. 9) 3. Overzicht erfgoed

11

Ligging Wemeldinge is gelegen aan de Oosterschelde. Dat geeft samen met de historische dorpse karakteristiek en de landschappelijke setting een belangrijke basis voor de identiteit en aantrekkelijkheid van Wemeldinge.

12

Het maakt dat Wemeldinge zowel authentiek is met haar rustieke historische dorp als ook modern en dynamisch met de levendigheid van de jachthaven en diversiteit aan recreatie langs de kust.

Het kanaal, de dijken en de centrale as van de Wilhelminastraat en Dorpsstraat vormen belangrijke structuurdragers. Vanaf de zeedijken zijn bijzondere uitzichten op de Oosterschelde als ook op het dorp en het landschap.

Landschapsontwikkeling Na afloop van de laatste ijstijd, zo’n twaalfduizend jaar geleden, steeg de zeespiegel en ontstond in Zeeland een waddengebied. Circa 2.500 jaar voor Chr. ontwikkelt zich een droger veenlandschap. In de periode 250 - 600 na Chr. neemt de invloed van de zee weer toe en wordt het veenlandschap geleidelijk omgevormd tot een eilandenrijk met grote zeegaten en kreken. Vanaf circa 1000 na Chr. gingen mensen over tot bedijking. Aanvankelijk alleen lokaal langs de geulen ter bescherming tegen het water en later als reactie op de stormvloeden van 1014 en 1134 als afdamming van de getijdegeul zoals de Dorpsstraat (ca. 1075). Kort daarna (omstreeks 1150) zijn interlokale dijken aangelegd voor landwinning ten behoeve van akkerbouw. Voor een groot deel zijn deze dijkjes rond Wemeldinge verdwenen. Later is de ringdijk afgerond waaronder ook de Binnendijk (1205), waarmee Beveland voor een groot deel droog kwam te liggen. In 1390 is de Stormezandepolder aangelegd waarvan na meerdere overstromingen slechts 11 ha van de oorspronkelijke 200 ha is overgebleven.

Nadat de bewoners dijken gingen aanleggen en water aan de bodem onttrokken ging dit gepaard met inklinking (krimpen) van de veenlaag, waardoor het maaiveld daalde. Zo ontstond een landschap met lager gelegen poelgronden en met hogere kreekruggen door het proces van reliëfinversie. De hogere delen waren geschikt voor bebouwing, akkerbouw en fruitteelt. In de laaggelegen poelgronden vond turfwinning en moernering plaats (veenwinning voor zoutproductie) en werd het open land gebruikt als hooi- en weiland. De laatste eeuw is het landschap voor een groot deel behouden gebleven. Het kleinschalige enigszins reliëfrijke landschap met de beslotenheid van de kreekrug, de hoge vliedberg, de fruitteelt, de dijken en lager gelegen polders is nog steeds karakteristiek voor Wemeldinge. De fraaie landschappelijke zone rondom het dorp biedt een mooie overgang van kern naar het buitengebied en zijn in die zin waardevol voor het woon‐ en leefklimaat. Behoud en versterking van deze kwaliteiten is dan ook belangrijk. Verstedelijking of verrommeling door nieuwe functies die strijdig zijn met dit karakter moeten worden voorkomen.

Landschappelijke omgeving Oud Wemeldinge

Fruitteeltlandschap

Historische boerderij

13

Historische ontwikkeling

Ontstaan nederzetting (periode 800-1200) Wemeldinge is ontstaan op de westelijke oeverwal van een getijdengeul (de Cutsee). Na stormvloeden werd door boeren vloedheuveltjes aangelegd. Later zijn sommige opgehoogd tot een vliedberg met zowel een woonfunctie als ook een militaire functie (motte). Eén van de terpen werd gebruikt voor de kerk en begraafplaats en in de 14e-eeuw is daar de huidige Maartenskerk gebouwd. De eerste bebouwing bestond uit enkele boerderijen en een kerk in een ringvormige perceelstructuur, waarschijnlijk rond een drinkput. 14

Verdichting langs Dorpsstraat (periode 1200-1850) Na de stormvloed van 1135 heeft de bebouwing zich verlegd langs de dijk (Dorpsstraat), die in circa 1075 is aangelegd als afdamming van de Cutsee. Het dorp is tot circa 1850 beperkt gebleven tot bebouwing bij de kerk, aan de Dorpsstraat en enkele verspreid liggende boerderijen. In deze periode werd vooral geleefd van de landbouw (meekrap en fruitteelt) en moernering (zoutwinning uit veen). Daarnaast werd ook de vis- en oestervangst van betekenis voor de economische ontwikkeling van het dorp.

Kanaal door Zuid-Beveland (periode 1850-1950) Met de komst van het kanaal - geopend in 1866 veranderde er veel. Nieuwe straten worden vanaf die tijd aangelegd in de richting van de sluizen. Bebouwing ontwikkelde zich langs deze straten, waardoor het dorp geleidelijk groeide. Doordat de kerk op haar oude plaats is blijven staan en de ontwikkeling meer richting het kanaal heeft plaatsgevonden heeft het dorp een bijzondere structuur en vorm gekregen. Omstreeks 1870 zijn twee korenmolens gebouwd aan de Bonzijweg en Westelijke Kanaalweg.

Watersnoodramp (periode 1950-1980) Na de watersnoodramp in 1953, zijn delen van Zeeland herverkaveld. Kromme, smalle wegen werden recht getrokken en verbreed. De ramp heeft een grote impact, maar het landschap rond Wemeldinge en de structuur van het dorp blijven grotendeels behouden. Na de ramp wordt tussen de bebouwingslinten meer seriematige woningbouw gerealiseerd. Later rond 1975 ontstaan hele wijkjes op de lager gelegen gronden tussen de Binnendijk en het dorp.

Jachthaven en recreatie (periode 1980-2000) Door de komst van de Oosterscheldekering in 1986 zijn bij Wemeldinge geen sluizen meer nodig. In 1993 wordt het kanaal verbreed en verlegd. Het oude sluizencomplex wordt buiten gebruik gesteld. Hiervoor in de plaats wordt een jachthaven aangelegd en op het sluisterrein worden (vakantie)woningen gebouwd. Ook wordt in deze periode rond 1999 begonnen met de bouw van recreatiewoningen in de Stormezandepolder (‘De Oesterbaai’).

Nationaal park Oosterschelde (periode 2000-2020) Na de afsluiting van de Oosterschelde is de stroming en getijdewerking afgenomen en er ontstaat een natuurgebied met een unieke flora en -fauna. De Oosterschelde wordt daardoor nog aantrekkelijker voor watersport (m.n. duiken). De ruimtelijke ontwikkelingen zijn beperkt en bestaat vooral uit kleinschalige inbreidingen met woningbouw op binnenterreinen tussen de linten en recreatiewoningen langs de kust. Ook wordt het bedrijventerrein Choorhoek verder ontwikkeld.

15

Voorzieningen Het huidige voorzieningenniveau is vooral gericht op de lokale woonfunctie (onderwijs, winkels, maatschappelijke voorzieningen, etc.) en op recreatie (jachthaven, camping, vakantieparken, hotels en restaurants, etc.).

Zicht over Wemeldinge vanaf de zeedijk

Recreatieve voorzieningen aan de randen van Wemeldinge

Kanaal als belangrijke structuurdrager

16

De functies liggen verspreid met een concentratie van detailhandels-, dienstverlenende en horecafuncties in de omgeving van het Dorpsplein en de kruising Westelijke Kanaalweg/Wilhelminastraat. De grotere recreatieve functies zoals de jachthaven, Klein Stelle, Stelhoeve, Oesterbaai liggen aan de randen en in het buitengebied. De maatschappelijke functies (o.a. kerken en scholen) en kleine bedrijven liggen verspreid in het dorp. In het Choorhoek is sprake van een clustering van bedrijven.

Infrastructuur Wemeldinge wordt ontsloten door de Wemeldingse Zandweg (N671) en de Westelijke Kanaalweg/Boulevard die overloopt naar de Binnendijk. Deze ontsluiting loopt deels over de dijken en scheidt Wemeldinge in het oude woondorp enerzijds en een meer recreatieve zone anderzijds. Het Dorpsplein vormt het hart van Wemeldinge en is tevens de schakel tussen de Dorpsstraat en de Wilhelminastraat. Beide wegen vormen samen met het Dorpsplein een belangrijke historische as van het dorp. Het kanaal vormt een belangrijke vaarroute. In 1993 wordt het kanaal verbreed en verlegd en is ter plekke van het voormalige sluizencomplex een jachthaven gerealiseerd. Het kanaal en de dijken vormen belangrijke ruimtelijke structuurdragers voor Wemeldinge.

17 Overzicht huidige bestemmingen Bron: Ruimtelijke plannen, ESRI Nederland

Bebouwing Een algemene karakteristiek is de kleinschaligheid en de dorpse en landschappelijke uitstraling. De diversiteit aan bebouwing en bouwstijlen is groot in Wemeldinge, maar kent per gebied een bepaalde ruimtelijke samenhang. Over het algemeen is de bouwhoogte maximaal twee lagen met een kap. Waarbij in de oudere gedeelten van Wemeldinge (dorpskern en linten) één bouwlaag met kap overheerst. Hogere gebouwen komt sporadisch voor en is beperkt tot drie en op enkele plekken vier bouwlagen. Uitzonderingen zijn de molens en kerktoren die met hun hoogte boven het dakenlandschap uitsteken als markante herkenningspunten. De dorpse uitstraling uit zich in schaal maar ook in architectuur en het materiaal- en kleurgebruik. Met uitzondering van sluisplateau is de bebouwing overwegend opgebouwd uit eenvoudige hoofdvormen met gemetselde gevels en een pannendak. Platte daken zijn uitzonderingen. Nieuwe recreatieve bebouwing voegt zich in schaal en architectuur goed in het landelijke karakter.

18

Historische bebouwing in de oude dorpskern

Molens als markante herkenningspunten (Westelijke Kanaalweg)

Diversiteit en kleinschaligheid langs de linten

Samenhangende woonbuurtjes tussen de linten

Een eigen nautische uitstraling op het sluisplateau/jachthaven

Landschappelijk ingepaste recreatiewoningen (Bron: De Stelhoeve).

Bouwjaar panden 2020 2015 2000 1975 1950 1925

1900 1850 1800 1750 tot 1700

Bron: www.parallel.co.uk/netherlands, Data: 3D BAG by 3D Geoinformation Group, TU Delft, november 2020.

19

A. Historische kern en monumenten De Kerkweg, Hoogeweg, Dorpstraat en de achterwegen vormen het historische hart van Wemeldinge. De Dorpstraat e.o. is een beschermd dorpsgezicht. Daarnaast kent Wemeldinge meerdere monumenten. Zie bijlage 2 voor een overzicht van het cultureel erfgoed. Bij ingrepen en ontwikkelingen staat het benutten van de historische belevingswaarde en het beschermen van de aanwezige karakteristieken voorop. Daarvoor moet ook het samenhangende historische karakter van de openbare ruimte behouden blijven en waar mogelijk geoptimaliseerd worden als verblijfsruimte.

Kernkwaliteiten historische kern: - Cultuurhistorische betekenis. - Dorpse schaal en karakteristiek. - Historische architectuur en monumenten. Hoofdfuncties: - Wonen en maatschappelijk. - Ambacht (kleine schaal detailhandel). - Wandelgebied met historische beleving.

Kernkwaliteit Dorpsplein en Wilhelminastraat: - Dorpse schaal. - Centraal gelegen pleinruimte (Dorpsplein). - Oude lintstructuur Wilhelminastraat. Hoofdfuncties: - Detailhandel en horeca (concentratie). - Wonen en maatschappelijke functies. - Dorpsplein: verblijfsruimte (pleinfunctie). - Wilhelminastraat: verblijfsruimte en doorstroom langzaam verkeer.

20

B. Dorpsplein, Wilhelminastraat & Westelijke Kanaalweg Het Dorpsplein ligt centraal in het dorp en heeft nog een diffuus en vooral functioneel karakter. De relatie met de Boulevard wordt gelegd via de Wilhelminastraat. Ook de Wilhelminastraat en Westelijke kanaalweg hebben een afwisselend karakter in bebouwing en inrichting openbare ruimte. De centrale ligging van het Dorpsplein vormt een kans voor concentratie van (nieuwe) centrumfuncties en verblijfsfunctie met prioriteit voor voetgangers. Ontwikkelingen dienen te passen in de bestaande dorpse schaal, waarbij extra aandacht voor de aantrekkelijkheid van de openbare ruimte en representativiteit van bebouwing.

C. Woongebieden Rond de historische kern en de linten zijn vanaf circa 1950 woongebieden ontstaan, deels door planmatige uitbreidingen (noordzijde) en deels door kleinschalige verdichtingen tussen de oorspronkelijke lintbebouwing (zuidzijde). De bebouwing bestaat voornamelijk uit geschakelde, tweeonder-één-kap en vrijstaande woningen met één of twee bouwlagen met een kap. De ruimtelijke dynamiek van de woongebieden is relatief laag. Nieuwe ontwikkelingen dienen zich vooral te richten op het versterken van het woonkarakter op dorpse schaal en inbreiding met woningbouw of maatschappelijke voorzieningen. Kernkwaliteiten woongebieden: - Rustig woonkarakter. - Nabijheid voorzieningen. - Schaal bebouwing passend bij dorpse uitstraling.

D. Bedrijventerrein Choorhoek Het bedrijventerrein Choorhoek ligt aan de zuidoostzijde van Wemeldinge en is ontstaan door de aanwezigheid van het kanaal door Zuid-Beveland. Voorheen was het terrein met name in gebruik als haven- en sluizencomplex, maar als gevolg van het verbreden en verleggen van het kanaal in 1993, heeft het terrein zich ontwikkeld tot een bedrijventerrein met een beperkte havenfunctie.

Kernkwaliteiten Choorhoek: - Geconcentreerd buiten het dorp. - Functionele inrichting gericht op gebruik. - Landschappelijke inpassing. - Ligging aan het kanaal met dijk. Hoofdfunctie: - Bedrijven (milieucategorie 2 tot en met 4.1).

Het streven is om in de Choorhoek de concentratie van bedrijvigheid te behouden en waar mogelijk te optimaliseren. Het functioneel gebruik en de landschappelijke inpassing staan centraal bij nieuwe ontwikkelingen.

Hoofdfuncties: - Wonen en maatschappelijke functies. - Openbare ruimte als verblijfsgebied voor bewoners.

21

E. Groene ‘verlengde’ boulevard De Binnendijk en Boulevard vormen naast een belangrijke verkeersontsluiting door de hogere ligging ook een verbindende structuur waar vandaan het dorp goed zichtbaar en beleefbaar is. Er is aandacht nodig voor de continuïteit in de inrichting van de openbare ruimte met verbijzonderingen en oriëntatiemogelijkheden op daarvoor aangewezen en geëigende plekken (schakels). Door duidelijkere (zicht)relaties en aandacht voor oversteekplekken kan de functionele barrière doorbroken worden.

F. Jachthaven/sluizencomplex Ten noorden van het plangebied is de jachthaven Wemeldinge gelegen. Deze jachthaven is eind jaren ’90 van de vorige eeuw gerealiseerd. Het sluisplateau is bebouwd met respect voor het aanwezige karakter van het sluizencomplex. Uitgangspunt hier is het behouden van de aanwezige samenhang, het nautisch karakter en herkenbare relatie met het oorspronkelijk sluizencomplex.

Kernkwaliteiten groene ‘verlengde’ boulevard: - Hogere ligging en uitzichten. - Samenhang en continuïteit. - Ontsluiting en verbinding van de verschillende gebieden.

Kernkwaliteiten jachthaven/sluizencomplex: - Eigen nautische uitstraling. - Aanwezige sluizen, sluiswachters/-arbeiderswoningen en andere bewaard gebleven elementen.

Hoofdfuncties: - Waterkering en -beheersing. - Verkeersfunctie met stop- en oversteekplekken.

Hoofdfuncties: - Wonen en recreatie.

22

G. Recreatieve zone Deze zone ligt buiten de kern van Wemeldinge en bestaat uit dag- en verblijfsrecreatie op relatief kleine schaal. Er is aandacht voor de landschappelijke kwaliteit van het karakteristieke (inlagen)landschap. Voorkomen moet worden dat het gebied dichtslibt door verschillende aaneengesloten campings, vakantieparken en bijbehorende voorzieningen. De landschappelijke inpassing is daarbij altijd leidend.

Kernkwaliteiten recreatieve zone: - Landschappelijke inpassing. - Overzichtelijke schaal en lokale betrokkenheid. Hoofdfunctie: - Dag- en verblijfsrecreatie.

Kernkwaliteiten kust: - Overgang landschap en zee. - Panoramische uitzichten over dorp en Oosterschelde. Hoofdfunctie: - Dagrecreatie (wandelen en strand). - Waterkering en -beheersing. - Verkeersfunctie voor langzaam verkeer met verblijfsplekken en doorstroming.

H. Kust (zeedijk, Promenade en strand) De zeedijk vormt een bijzondere landschappelijke structuur met een uniek panoramisch zicht op zowel het landschap als het water vanaf de dijk. Het streven is om de toegankelijkheid te vergroten door verbeterde overgangen en kleinschalige voorzieningen voor recreanten. Kleinschalige bebouwde (tijdelijke) voorzieningen alleen benedendijks of op het strand.

23

Kernkwaliteiten Wemeldingse bos: - Bos (flora en fauna). - Verblijf in rust en natuurlijke omgeving. Hoofdfunctie: - Openbaar toegankelijk bos met medegebruik voor extensieve dagrecreatie.

I. Wemeldingse bos Het relatief nieuwe bos heeft een openbaar karakter en natuurlijke uitstraling. Voorzieningen zijn beperkt tot enkele wandelpaden. Het bos wordt voornamelijk gebruikt door inwoners van Wemeldinge. Een geleidelijke uitbreiding van het bos is wenselijk. Eventuele nieuwe functies (recreatief medegebruik) zijn mogelijk maar wel ondergeschikt en verweven met het bos.

J. Buitengebied Karakteristiek is de kleinschaligheid van het fruitteeltlandschap direct aan de randen en verbonden met het dorp. De boerderijen, boomgaarden, dijkjes en andere elementen vormen samen een besloten landschap kenmerkend voor kreekruggen. Voorkom in dit gebied grootschaligheid door nieuwbouw, verrommeling en gebiedsoneigen functies. Besteed aandacht aan de relatie met het dorp, door fysieke en visuele verbindingen en zachte overgangen naar bebouwd gebied.

Kernkwaliteiten buitengebied: - Kleinschalig fruitteeltlandschap. - Zichtbaar cultuurhistorisch landschap (boerenerven, boerderijen, paden, boomgaarden, windsingels/-schermen rond boomgaarden, dijkjes etc.) - Zachte overgangen van bebouwde kom naar het landschap. Hoofdfunctie: - Agrarische bedrijven (fruitteelt).

24

Beschermd gezicht (bron Rce) De historische kern van Wemeldinge (Kerk e.o. en Dorpstraat) is vanwege het cultuurhistorische karakter aangewezen als beschermd dorpsgezicht.

Woonhuis (18de eeuw) Monumentnummer: 23492 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 13, 4424 CV Wemeldinge

Boerderijtje (18de- 19de eeuw) Monumentnummer: 23498 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Dorpsstraat 71, 4424 CW Wemeldinge

Rijksmonumenten (bron Monumentenregister) Koren- en pelmolen Aeolus (1869) Monumentnummer: 23489 Details Oorspronkelijke functies: Molen Adres: Bonzijweg 15, 4424 AM Wemeldinge

Woonhuis met brede lijstgevel (1787) Monumentnummer: 23493 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 39, 4424 CV Wemeldinge

Woonhuis met langsgevel (18de – 19de eeuw) Monumentnummer: 23499 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 75, 4424 CW Wemeldinge

Molenaarswoning molen Aeolus (1874) Monumentnummer: 508051 Details Oorspronkelijke functies: Molenaarshuis Adres: Bonzijweg 15, 4424 AM Wemeldinge

Woonhuis Monumentnummer: 23495 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 43, 4424 CV Wemeldinge

Dwarshuis (19de eeuw) Monumentnummer: 23500 Details Oorspronkelijke functies: Adres: Dorpsstraat 38, 4424 CX Wemeldinge

Boerderij (18de eeuw) Monumentnummer: 23490 Details Oorspronkelijke functies: Boerenhuis Adres: Kerkweg 13, 4424 NJ Wemeldinge

Dwarshuis (18de eeuw) Monumentnummer: 23496 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 51, 4424 CW Wemeldinge

Woonhuis (18de eeuw) Monumentnummer: 23501 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 40, 4424 CZ Wemeldinge

Dubbel pand (1759) Monumentnummer: 23491 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 5, 4424 CV Wemeldinge

Dwarshuis (18de eeuw) Monumentnummer: 23497 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 63, 4424 CW Wemeldinge

Woonhuis (18de eeuw) Monumentnummer: 23502 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 52, 4424 CZ Wemeldinge 25

vm. Raadhuis (1905) Monumentnummer: 23503 Details Oorspronkelijke functies: Raadhuis Adres: Dorpsstraat 68, 4424 CZ Wemeldinge

Toren Maartenskerk (14de eeuw) Monumentnummer: 23508 Details Oorspronkelijke functies: Kerktoren Adres: Kerkweg 3, 4424 NJ Wemeldinge

Stelhoeve (ca. 1750) Monumentnummer: 23513 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Stelhoekweg 3, 4424 NN Wemeldinge

Woonhuis (1854) Monumentnummer: 23504 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 92, 4424 EA Wemeldinge

’t Hof Maalkote (18de 19de eeuw) Monumentnummer: 23509 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Blauwhuisweg 2, 4424 NT Wemeldinge

Stellingkorenmolen De Hoop (1866) Monumentnummer: 23514 Details Oorspronkelijke functies: Molen Adres: Westelijke Kanaalweg 55, 4424 BG Wemeldinge

Woonhuis Monumentnummer: 23505 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Dorpsstraat 108, 4424 EA Wemeldinge

’t Hof Overwelligen Monumentnummer: 23510 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Kerkweg 14, 4424 NJ Wemeldinge

Boerderij (1766-1776) Monumentnummer: 23506 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Hoogeweg 18, 4424 NM Wemeldinge

Boerderij (18de – 19de eeuw) Monumentnummer: 23511 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Schoudeeweg 1, 4424 NB Wemeldinge

Maartenskerk (14de eeuw) Monumentnummer: 23507 Details Oorspronkelijke functies: Kerk Adres: Kerkweg 3, 4424 NJ Wemeldinge

Hoeve Schoudee (18de – 19de eeuw) Monumentnummer: 23512 Details Oorspronkelijke functies: Boerderij Adres: Schoudeeweg 3, 4424 NB Wemeldinge

26

Vliedberg (kasteelberg) (ca. 11de eeuw) Monumentnummer: 46232 Details Oorspronkelijke functies: Kasteelberg /Motte Adres: Kerkweg, Wemeldinge Woonhuis Libertas (1885) Monumentnummer: 508050 Details Oorspronkelijke functies: Dokterswoning Adres: Dorpsstraat 65, 4424 CW Wemeldinge Woonhuis Plantlust (1884) Monumentnummer: 508055 Details Oorspronkelijke functies: Woonhuis Adres: Wilhelminastraat 3, 4424 BA Wemeldinge

Gemeentelijke monumenten - Boerderij, Chezeeweg 18/16a, 4424 CE Wemeldinge - Woning, Dorpsstraat 33, 4424 CV Wemeldinge - Woning, Noordelijke Achterweg 46, 4424 EG Wemeldinge - Woning, Westelijke Kanaalweg 51, 4424 BG Wemeldinge - Woning met vm. Fruitopslagschuur, Wilhelminastraat 1, 4424 BA Wemeldinge Overige erfgoed (bron: Ontgonnen verleden, Regiobeschrijvingen provincie Zeeland, 2009) -

-

vm. meestoof De Afhankelijkheid (1866), Bonzijweg 20 Wemeldinge vm. roomboterfabriek (1929), Brouwerijweg 1 Wemeldinge vm sluizencomplex in het Kanaal door Zuid-Beveland (westsluis 1866, middensluis 1872, oostsluis 1922-25), Wemeldinge trafohuisje, ontwerp C.W.B. Keller voor de PZEM (1931), Wemeldinge

27

Deze basisprincipes voor ruimtelijke ontwikkelingen in Wemeldinge is in opdracht van de gemeente Kapelle opgesteld door SCHOUT rv&b. Versie Maart 2021 Tekst, fotografie en kaartmateriaal SCHOUT rv&b en gemeente Kapelle, tenzij anders vermeld Illustraties Atelier des Hollants Het auteursrecht berust bij de gemeente Kapelle of bij derden waarvan beeldmateriaal met bronvermelding is gebruikt. De opstellers van deze nota hebben alle zorgvuldigheid in acht genomen die kan worden verwacht. Bij foutieve informatie, een verkeerde bronvermelding of als u van mening bent dat materiaal niet mag worden weergegeven op basis van auteursrechtelijke argumenten dan kunt u contact opnemen met de gemeente Kapelle.

28