Bijlage 4.1 Uitkomsten onderzoek duurzame mobiliteit in RES 1.0_def2

23 maart 2021

Onderzoek Duurzame mobiliteit voor RES 1.0 Van inzicht uit de nulmeting naar ambitie, doelstelling en bouwblokken Achtergronddocument

1

Inhoudsopgave

paginanummer

1.

Inleiding • Definities • Context & uitgangspunten • Klimaat- & energieopgave • Onderdelen onderzoek mobiliteit

3

2.

Inzichten nulmeting mobiliteit – verleden tot heden • Scope van de nulmeting • Energieverbruik Holland Rijnland naar sector • Inzichten uit nulmeting • Achtergrond ontwikkeling elektrisch rijden

9

3.

Bouwblokken en maatregelen – heden naar 2030 • Introductie richtingen, bouwblokken en maatregelen • Bouwblokken op een rij • Impact van bouwblokken op energie en CO2 • Verdieping elektrisch rijden en achtergrond corona

22

4.

Ambities en doelstellingen voor RES 1.0 • Achtergrond doelstellingen en bestaand beleid • Doelstellingen voor Holland Rijnland • Mogelijke bouwblokken om doelstellingen te halen

30

2

1. Inleiding Uitgangspunten en proces 3

Definities RES (Concept RES en RES 1.0): In opdracht van het Klimaatakkoord maken alle regio’s een Regionale energiestrategie (RES). In Holland Rijnland zijn de niet-verplichte onderdelen energiebesparing en mobiliteit ook onderdeel van de RES. Er is op het moment van het publiceren een Concept RES. De RES 1.0 is naar verwachting in maart/april 2021 klaar. RSM: Er wordt gelijktijdig met de RES 1.0 gewerkt aan de Regionale Strategie Mobiliteit (RSM). De uitkomsten van het onderzoek verduurzaming mobiliteit van de RES worden meegenomen in de RSM. RMP: In een RMP (Regionaal Duurzaam Mobiliteitsplan) beschrijven provincies, gemeenten en regionale partners (samen: regio's) welke verduurzamingsmaatregelen zij reeds uitvoeren en formuleren zij – passend bij eigen ambities en kenmerken – nieuwe maatregelen die bijdragen aan de verduurzaming. Het RMP is vormvrij en kan opgenomen worden in andere programma’s. Energiebesparing: In Holland Rijnland is er een doelstelling van 11% energiebesparing t.o.v. 2014 op eindgebruik van alle sectoren. Het gaat om een netto energiebesparing op het totale gebruik inclusief snelwegen, volgens de Klimaatmonitor, zie (dashboard van de klimaatmonitor) CO2-besparing: CO2-besparing gaat in dit document niet over CO2-equivalenten, maar enkel over CO2 zelf. 5% van de broeikasgasemissies zijn geen CO2 in Holland Rijnland zoals lachgas en methaan.

Deze komen vrij bij verbranding van fossiele brandstoffen. Bouwblokken en maatregelen: Met bouwblokken worden fysieke ingrepen in het energiesysteem bedoelt die direct invloed hebben op het energiesysteem en de CO2-uitstoot. Elektrisch vervoer en meer fietsen t.o.v. autogebruik zijn wel een bouwblokken, parkeernormen of het plaatsen van laadpalen niet. Deze laatste twee zijn maatregelen die indirect kunnen leiden tot ofwel elektrisch vervoer, ofwel meer fietsen.

4

Context en uitgangspunten Overkoepelend proces • Het nationale klimaatakkoord werd in voorjaar 2019 getekend • De concept RES van regio Holland Rijnland werd in maart 2020 gepubliceerd • Nu zijn we op weg naar RES 1.0. • De RES 1.0 levert onder andere input voor de Regionale Strategie Mobiliteit (RSM) en het Regionaal Duurzaam Mobiliteitsplan (RMP)

Uitgangspunten • Het doel is energieneutraal Holland Rijnland in 2050. • In de Concept RES (2030 focus) wordt ingezet op schonere, slimmere en andere mobiliteit. Concrete doelen voor mobiliteit in 2030 missen nog. • Verduurzamen mobiliteit van is complex door verschillende zaken: • Mobiliteit raakt o.a. bereikbaarheid, verkeersveiligheid, gezondheid, ruimte en woningbouw, maar ook energiebesparing en de toename van elektrificatie; • Er zijn gelijktijdige ontwikkelingen op allerlei niveaus (lokaal tot Europees); • Het is een samenspel tussen technologie, markt, overheid en inwoners; • Als regio Holland Rijnland hebben wij maar op een deel van het mobiliteitssysteem invloed. In dit document ligt de focus op CO2-reductie en energiebesparing zonder verlies van de brede blik die nodig is om duurzame mobiliteit te realiseren in Holland Rijnland.

5

CO2

Wat is de Klimaatopgave voor mobiliteit in Nederland? Uitstoot en doelstelling Mton uitstoot CO2 voor Mobiliteit in Nederland 40 35

Impact Rijks en EUbeleid t.o.v. 2019

30

Mton

25 20

Resterende opgave

15

Ambitie Klimaatakkoord = 25 Mton

10 5

0 Uitstoot 1990

Uitstoot 2019

Uitstoot 2030 op basis van vastgesteld en voorgenomen beleid (KEV 2020)

Doelstelling Klimaatakkoord voor 2030

Het Klimaatakkoord bevat een doelstelling voor de landelijke CO2-emissies in de sector mobiliteit: maximaal 25 Mton uitstoot door mobiliteit in 2030 (de doelstelling voor de totale reductie van de CO2-uitstoot in alle sectoren samen is 49% in 2030). De gemeenten in Holland Rijnland hebben ingestemd met het Klimaatakkoord. Om de doelen van het Klimaatakkoord te halen is er al vastgesteld en voorgenomen (v&v) beleid vanuit het Rijk en Europa. Dit staat beschreven in de Klimaat en Energieverkenning (KEV) van het Planbureau van de Leefomgeving (PBL) dat jaarlijks wordt geüpdatet. Dit v&v beleid leidt tot circa 8% CO2-reductie en is nog onvoldoende om de klimaatdoelstelling voor Mobiliteit van 2030 te behalen. Deze reductie komt door meer dan 60 instrumenten, bijmenging met biobrandstoffen investeringen in fietsenstallingen bij stations.

6

Wat is de energiebesparingsopgave in Holland Rijnland? Ambities uit Concept RES: in 2030 ca. 11% t.o.v. 2014 In 2050 ca. 30% t.o.v. 2014

Dat is grofweg gelijk aan 1 TWh per decennium

Historische ontwikkeling en doelstelling energiebesparing (TWh) 12

10

1

2 3

8

TWh

ENERGIE

6 4 2 0 2010

2020

2030

2040

2050

7

Onderdelen onderzoek mobiliteit Nulmeting van huidige situatie

Verkenning van bouwblokken om inzicht te krijgen in:

• Historische ontwikkelingen mobiliteit

•

• Inzichten voor besparingsbouwblokken

Impact op CO2-uitstoot

•

Impact op energiebesparing

• Samenvatting huidig instrumentarium

CO2

Formulering van doelstelling voor RES 1.0: •

Vertalen ambitie ‘schoner, slimmer, anders’ in concrete doelstellingen voor Holland Rijnland.

8

2. Nulmeting CO2-Uitstoot en energiegebruik mobiliteit in Holland Rijnland 9

De Nulmeting Nulmeting van huidige situatie

Verkenning van bouwblokken om inzicht te krijgen in:

• Historische ontwikkelingen mobiliteit

•

• Inzichten voor besparingsbouwblokken

Impact op CO2-uitstoot

•

Impact op energiebesparing

• Samenvatting huidig instrumentarium

Komende slides

CO2

Formulering van doelstelling voor RES 1.0: •

Vertalen ambitie ‘schoner, slimmer, anders’ in concrete doelstellingen voor Holland Rijnland.

10

ENERGIE

De verdeling van energieverbruik en CO2 naar sector in Holland Rijnland % CO2(eq)-uitstoot en energieverbruik

120%

100% Gebouwde omgeving

80% 60%

industrie & overig land-/tuinbouw

40%

20%

27%

30%

0%

CO2 ENERGIE

mobiliteit

Scope nulmeting De scope van deze nulmeting omvat al het energiegebruik en de CO2-uitstoot van mobiliteit binnen de grenzen van de regio, zoals: • •

CO2-uitstoot van gebruikte energiedragers zoals elektriciteit, benzine en diesel; Inclusief de Rijkswegen

Buiten de scope van deze nulmeting valt het energiegebruik en de uitstoot van mobiliteit buiten de regio, zoals: • • •

Productieketens voor mobiliteit (productie van olie, de auto-industrie, metaalvraag batterijen, etc.) Vliegbewegingen van Holland Rijnlanders Overige broeikasemissies mobiliteit (ca. 5 % CO2-equivalenten), met name lachgas (N2O) en methaan (CH4). Deze kunnen vrij komen bij verbranding van fossiele brandstoffen.

De komende pagina’s beschrijven de belangrijkste inzichten uit de nulmeting.

12

ENERGIE

De verdeling van energieverbruik naar sector in Holland Rijnland (TWh) Doelen 2030: 1.1 TWh besparing 1.1 TWh opwek Doel 2050: Energieneutraal* 3 TWh besparing *Max 20 % import

Land/tuinbouw Industrie

Huishoudens

Mobiliteit Diensten

Bron: Het Energietransitiemodel, o.b.v. de Klimaatmonitor

CO2

Nulmeting - inzicht 1: Toename van CO2 door mobiliteit sinds 1990 Holland Rijnland zit nu (in 2018) 8,5% boven de CO2-uitstoot van mobiliteit in 1990. Nationaal is er een stijging van 11% t.o.v. 1990

Jaarlijkse emissies mobiliteit Holland-Rijnland naar gemeente 900

CO2 emissies (kton)

800

Voorschoten

Emissie in 1990

Hillegom

700

Zoeterwoude

600

Lisse

Oegstgeest

500

Nieuwkoop

400

Katwijk

300

Leiderdorp

200

Noordwijk

100

Teylingen

0

Kaag en Braassem 1990

2018 Tijd (jaar)

Bron: emissieregistratie

Leiden Alphen aan den Rijn

14

Nulmeting - inzicht 2: Mobiliteit is de enige sector die gegroeid is in energiegebruik In alle sectoren is tussen 2010 en 2018 minder energie verbruikt, behalve in de sector mobiliteit. In diezelfde periode zijn er circa 25.000 woningen in Holland Rijnland bijgekomen (circa 10% van het totale aantal woningen). Nieuwe woningen zijn vaak zuiniger, maar hun bewoners hebben vaak nog dezelfde energievraag voor mobiliteit. Dit is wel afhankelijk van de locatie van hun woning.

Verschil energiebesparingstrend 2010-2018 per sector (TWh) 0,2

0,0 -0,2

TWh

ENERGIE

-0,4 -0,6 -0,8 -1,0

Verkeer en vervoer Bron: De Klimaatmonitor

Landbouw, bosbouw en visserij

Gebouwde Omgeving

Industrie, Energie, Afval en Water

15

CO2

Nulmeting - inzicht 3: bijna 90% van de CO2 uitstoot komt door wegverkeer Bijna 90% van de huidige CO2-uitstoot komt van het wegverkeer in Holland Rijnland, op grote afstand gevolgd door mobiele werktuigen (ca. 10%)

Verdeling CO2-uitstoot mobiliteit Holland Rijnland naar doelgroep Mobiele werktuigen 10%

Overig 2%

Wegverkeer - uitlaatgassen 88%

Bron: Emissieregistratie, jaar 2018

16

CO2

Nulmeting - inzicht 3a: >95% van de CO2-uitstoot komt door auto’s en vrachtwagens Relatief aandeel van wegverkeer in CO2 Holland Rijnland Uitlaatgassen autobussen ov 2%

Uitlaatgassen motorfietsen Uitlaatgassen bromfietsen Uitlaatgassen autobussen 1% 1% touringcars 0%

Uitlaatgassen lichte bedrijfsvoertuigen 12%

Uitlaatgassen brommobielen 0%

Uitlaatgassen zware bedrijfsvoertuigen excl. autobussen 20% Uitlaatgassen personenauto's 64%

Bron: Emissieregistratie, jaar 2018

17

CO2

Nulmeting - Inzicht 3b: Tweederde van de uitstoot van wegverkeer vindt plaats buiten de snelwegen Emissies wegverkeer uitlaatgassen Holland-Rijnland 2018 naar wegtype

Landelijke wegen 29%

Binnen bebouwde kom 36%

Snelwegen 35%

Bron: Emissieregistratie, jaar 2018

18

CO2

Nulmeting - Inzicht 3c: mobiele werktuigen zijn 10% van de uitstoot Relatief aandeel van de CO2-emissies in mobiele werktuigen in Holland Rijnland per sector Mobiele werktuigen consumenten; 3% Mobiele werktuigen HDO; 6%

Mobiele werktuigen containeroverslag; 2%

Mobiele werktuigen industrie; 8%

Mobiele werktuigen landbouw; 20%

Bron: Emissieregistratie, jaar 2018

Mobiele werktuigen, bouwsector; 61%

19

ENERGIE

Achtergrond: de ontwikkelingen van elektrisch rijden en laadpalen gaan razendsnel Aantal volledig elektrische auto's in Holland Rijnland (FEV)

Aantal openbare laadpalen in Holland Rijnland

2000

1600

1800

1400

1600 1200 1400 1200

1000

1000

800

800

600

600 400

400

200

200 0 2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

0 2014

2015

2016

2017

2018

Alphen aan den Rijn

Hillegom

Kaag en Braassem

Alphen aan den Rijn

Hillegom

Kaag en Braassem

Katwijk

Leiden

Leiderdorp

Katwijk

Leiden

Leiderdorp

Lisse

Nieuwkoop

Noordwijk

Lisse

Nieuwkoop

Noordwijk

Oegstgeest

Teylingen

Voorschoten

Oegstgeest

Teylingen

Voorschoten

Zoeterwoude

Bron: De Klimaatmonitor

2019

Zoeterwoude

20

ENERGIE

Achtergrond: de ontwikkeling van elektrisch rijden en laadpalen gaat razendsnel, maar op het totaal is het nog weinig Totaal elektrische peronenauto's (FEV+PHEV) t.o.v. niet elektrische auto's 300000

1,5%

250000

200000

150000

100000

50000

0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Personenauto's niet elektrisch

Totaal volledig elektrisch (FEV) en plug-in hybride (PHEV)

Bron: De Klimaatmonitor. Toelichting: het totaal aantal volledig elektrische auto’s (FEV) in Holland Rijnland is 1900 en hybride elektrisch (PHEV) is 1899 op een totaal wagenpark van 250 000 auto’s. FEV = 0.75% en PHEV= 0.75%. Het aantal volledig elektrische auto’s verdubbelt wel elk jaar.

21

3. Bouwblokken Wat heeft impact op CO2 en energiebesparing?

22

Verkenning van bouwblokken Nulmeting van huidige situatie

Verkenning van bouwblokken om inzicht te krijgen in:

• Historische ontwikkelingen mobiliteit

•

• Inzichten voor besparingsbouwblokken

Impact op CO2-uitstoot

•

Impact op energiebesparing

• Samenvatting huidig instrumentarium

Komende slides

Formulering van doelstelling voor RES 1.0: •

Vertalen ambitie ‘schoner, slimmer, anders’ in concrete doelstellingen voor Holland Rijnland.

23

Van nulmeting naar bouwblokken en maatregels Met de opgedane inzichten uit de nulmeting kon de volgende stap worden gezet. In kaart is gebracht welke ‘bouwblokken’ een bijdrage kunnen leveren aan de reductie van de CO2 uitstoot en het verminderen van het energieverbruik door mobiliteit in Holland Rijnland.

Minder CO2 uitstoot Lager energieverbruik

Elk bouwblok valt onder een ambitie richting: schoner, slimmer of anders.

Voorbeelden van maatregelen bij elektrificatie personenvervoer: - Laadinfra voor personenvervoer strategisch plaatsen - Goedkopere parkeervergunningen voor E-auto’s

Schoner (transitie naar ZE)

Elektrificatie personenvervoer

Slimmer (minder en slimmer verplaatsen)

Autodelen

Meer fiets

Minder passagierskilometers

Van weg naar water

Mobiele werktuigen

Maatregelen zijn overheidsingrepen die het effect van een bouwblok kunnen beïnvloeden.

Anders (anders dan de auto of vrachtwagen)

Een bouwblok is een verandering in het mobiliteitssysteem die direct effect heeft op CO2en energiebesparing. Deze bouwblokken bevinden zich in een complex speelveld van overheid, markt en maatschappij.

Minder vrachtwagen Dit overzicht dient ter illustratie! Een volledig overzicht van bouwblokken volgt.

24

Bouwblokken staan niet op zichzelf, maar zijn onderdeel van een integraal energiesysteem

Een bouwblok kent verschillende maatregelen die elkaar beïnvloeden. Je kan daarom niet zomaar het effect van verschillende bouwblokken bij elkaar optellen. Ga maar na: als mensen de auto vaker laten staan (door bijvoorbeeld thuiswerken te stimuleren), dan heeft een groter aandeel elektrische personenauto’s minder effect. Er worden immers überhaupt minder kilometers gereden.

25

25

Per richting zijn verschillende bouwblokken en in te zetten maatregelen mogelijk

Elke gemeente is anders en zal in het ontwikkelen van de RMS zelf een passende mix moeten maken. De cijfers op de volgende slides zijn regionaal.

26

Mogelijke bouwblokken voor CO2 en energiereductie mobiliteit In Holland Rijnland Verkenning van de effecten van bouwblokken Anders

3x meer vrachtkilometers over water (i.p.v. weg) 25% meer km per trein (i.p.v. auto)

CO2-reductie (kTon) t.o.v. 1990 indicatief en o.b.v. groene stroommix

2x zo veel km per bus (i.p.v. auto) 2x zo veel km per fiets (i.p.v. auto)

Energiebesparing (TWh) t.o.v. 2014

Slimmer 1% besparing door banden oppompen (kan oplopen tot wel 5%) *Vermindering passagierskilometers tot 2030 *Vermindering vrachtkilometers tot 2030

Schoner

10% van vrachtwagens op groene waterstof 10% van vrachtwagens elektrisch %25 van de mobiele werktuigen elektrisch %25 van de mobiele werktuigen hybride 100% van de bussen elektrisch 25% van de auto's elektrisch 50% van de auto's elektrisch 100% van de auto's elektrisch 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

*) Alle andere bouwstenen zijn t.o.v. van de huidige situatie. Echter, voor een inschatting van de besparingen voor ‘vermindering; is een nationaal groeiscenario gebruikt voor 2030 (KEV 2020, PBL) en het effect bekeken van het terugzetten naar 0% groei.

27

Verdieping: bouwblok Elektrificatie personenvervoer

ELEKTRIFICATIE PERSONENVERVOER

Volledig elektrificatie van personenvervoer heeft een (fors) netto besparingseffect tot wel 1 TWh en is daarmee gelijk aan de energiebesparingsopgave in de regio voor 2030. • Grootste onzekerheid is hoeveel van het wagenpark geëlektrificeerd is in 2030? (bandbreedte 10-25%) • Kans: Liander investeert nu in het middenscenario, dit geeft ruimte voor ambitie CO2-reductie en energiebesparing door elektrificatie van auto's 60%

Scenario’s voor 2030

50%

% Elektrisch Vervoer

40% 30% 20% 10%

KEV 2020

10%

Liander laag

12%

Liander midden

24%

Liander hoog

34%

0% 0% EV

10% EV

% CO2-reductie met huidge elektriciteits mix

20% EV

50% EV

100% EV

% CO2-reductie met duuzame elektriciteitsmix

%Energiebesparing mobiliteit

28

Achtergrond: Mogelijk effect corona op thuiswerken

MEERDERE BOUWBLOKKEN

De lange termijn effecten van Corona zijn heel onzeker en spreken elkaar tegen: • Aan de ene kant hebben wij waarschijnlijk allemaal vandaag niet in de auto gezeten • Aan de andere kant zat het aantal passagierskilometers, voor de tweede lockdown, nationaal bijna weer op hetzelfde niveau als in 2019 (PBL)

Bron: NOS, Zie: https://nos.nl/artikel/2358406-we-gaan-weer-vaker-op-pad-drukte-op-de-weg-nadert-niveau-2019.html

29

4. Van ambitie naar doelstellingen 30

Doelstellingen formuleren Nulmeting van huidige situatie

Verkenning van bouwblokken om inzicht te krijgen in:

• Historische ontwikkelingen mobiliteit

•

• Inzichten voor besparingsbouwblokken

Impact op CO2-uitstoot

•

Impact op energiebesparing

• Samenvatting huidig instrumentarium

CO2

Formulering van doelstelling voor RES 1.0: •

Vertalen ambitie ‘schoner, slimmer, anders’ in concrete doelstellingen voor Holland Rijnland.

Komende slides

31

Concretiseren van ambitie naar doelstellingen Vastgesteld en voorgenomen beleid op Europees, landelijk en regionaal niveau heeft effect op CO2emissies en energieverbruik. • • •

•

In het Klimaatakkoord is afgesproken om maximaal 25 Mton broeikasgassen (grotendeels CO2) uit te stoten in de sector mobiliteit in heel Nederland in 2030. Dit staat gelijk aan ongeveer 22% CO2 reductie in 2030 ten opzichte van 1990. In de concept RES is afgesproken dat in 2030 het totale energieverbruik in Holland Rijnland 11% lager ligt dan in 2014. Zowel op Europees, nationaal als regionaal schaalniveau zijn er al diverse maatregelen vastgelegd om ons energieverbruik en uitstoot te verminderen, het verbruik dat plaatsvindt te verduurzamen en de uitstoot van broeikasgassen en specifiek CO2 te verminderen. Deze reductie komt door meer dan 60 instrumenten, bijvoorbeeld door de Europese maatregel van bijmenging met biobrandstoffen. Dit laat zien dat er - los van of we als regio wel of niet additionele maatregelen nemen, een CO2-reductie plaatsvindt van 8% t.o.v. 1990 en een energiebesparing van 2% t.o.v. 2014. Dat is nog onvoldoende om de doelstellingen te behalen.

Holland Rijnland wil haar bijdrage leveren aan het Klimaatakkoord en de energieopgave van Nederland. Daarvoor zijn realistische en concrete doelstellingen nodig. •

In de Concept RES is opgenomen om te onderzoeken hoe de ambitie schonere, slimmere en andere mobiliteit geconcretiseerd kan worden. Daarom is dit onderzoek voor de RES 1.0 uitgevoerd. De bouwblokken en bijbehorende maatregelen laten zien wat de impact is van een mogelijke mix aan aanvullende mobiliteitsmaatregelen op de CO₂ uitstoot en het energieverbruik in Holland Rijnland. Dit inzicht leidt ertoe dat er twee haalbare doelstellingen kunnen worden geformuleerd, waardoor wij een bijdrage kunnen leveren aan de klimaat- en energieopgave in Nederland.

32

Verbeelding van de doelstellingen voor CO2- en energiebesparing voor mobiliteit in Holland Rijnland Regionale vertaling 22% CO2 900 reductie t.o.v. 1990

Regionale vertaling 11% energiebesparing t.o.v. 2014

CO2

ENERGIE

800

3,5

700 3,0 600

2,0

400

TWh

kTon

2,5 500

300

1,5

200

1,0

100

0,5

0

1990

huidig Inschatting beleid VV

0,0

Doel Klimaatakkoord

2014

huidig Inschatting beleid VV

Energiebesparing is bijna altijd CO2 reductie, CO2 reductie is niet altijd energiebesparing

Doel Concept RES

33

Twee doelstellingen voor Holland Rijnland Reductie van de uitstoot van CO2 door mobiliteit in Holland Rijnland met 22% in 2030 ten opzichte van 1990

ENERGIE

Reductie van het energiegebruik door mobiliteit in Holland Rijnland met 11% in 2030 ten opzichte van 2014

34

Mogelijke bouwblokken die de voorgestelde doelstellingen kunnen behalen Ter indicatie, gezamenlijk halen de onderstaande bouwblokken (samen met staand beleid) 24% CO2reductie t.o.v. 1990 en 13% energiebesparing t.o.v. 2014.

Additionele bouwblokken bovenop vastgesteld en voorgenomen beleid in RES scenario Holland Rijnland 2030 7,0% 6,0% inzicht in effect op CO2 uitstoot ontbreekt in model maar is naar verwachting vergelijkbare orde grootte als energiebesparing

5,0%

4,0% 3,0% 2,0% 1,0% 0,0%

Elektrificatie Verdubbeling Stabiel houden Verdriedubbeling personenvervoer volgens fietskilometers passagierskilometers vrachtvervoer via water investeringscenario (verschuiving auto naar ondanks groei inwoners, Liander (van 10% naar fiets) d.m.v. stimulering 24%) thuiswerken. Energiebesparing t.o.v. 2018

Banden oppompen

CO2 besparing t.o.v. 1990

35

Colofon

Dit achtergronddocument voor de RES 1.0 is opgesteld door Holland Rijnland met ondersteuning van Witteveen + Bos Raadgevende ingenieurs en Quintel Intelligence. Auteurs: • Mirjam Piepenbrink (Samenwerkingsorgaan Holland Rijnland) • Tessa Leferink (Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs) • Mart Lubben (Quintel Intelligence)

Datum: 4 maart 2021

36