Bijlage 2 Definitief concept VRHM Bijlagen Risicoprofiel 2023-2026

111 Utwente.nl. Het besef dat het internet zélf kan uitvallen, is er nog niet. Geraadpleegd op 21 oktober 2021. 112 IFV (2020). KPN-storing: hoe bestuurlijk omgaan met gebiedsontbonden crisis?

Territoriale veiligheid Als gevolg van een verstoring van telecommunicatie of ICT kan de integriteit van het grondgebied in extreme gevallen worden aangetast. Bruggen en waterkeringen bijvoorbeeld niet meer (op afstand) bediend worden, wegverkeer kan niet meer op afstand geregeld worden en zowel de treinverkeer als communicatie tussen hulpdiensten (C2000) kan uitvallen. Hierdoor kan het getroffen gebied voor kortere of langere periode verminderd of niet bereikbaar zijn.

Bijlagen

Verstoring van het internet kan tegenwoordig verregaande gevolgen hebben. Onder andere het betalingsverkeer, vliegverkeer, telefoonverkeer en ook de elektriciteit kunnen uitvallen. Door het Internet Of Things (IoT) (fysieke voorwerpen die aan het internet zijn verbonden) kan onze maatschappij ook ontwricht raken met uitval van het internet. Niet alleen reguliere computers kunnen namelijk verbonden zijn met het internet, maar ook verlichting, zonnepanelen en de thermostaat111. De samenleving digitaliseert steeds verder. Dit biedt kansen, maar brengt ook meer kwetsbaarheden met zich mee. Want hoe afhankelijker de samenleving wordt van digitale systemen, hoe groter de effecten als een incident zich voordoet. Dus digitale ontwrichting kan leiden tot maatschappelijke ontwrichting en in steeds verdergaande mate.

3.5.1 Beoordeling impact

Bovendien wordt de samenleving in toenemende mate afhankelijk van digitale systemen. Hierdoor heeft een verstoring van de telecommunicatie en ICT ook steeds grotere effect op de continuïteit van de samenleving113.

Fysieke veiligheid Als gevolg van een verstoring van telecommunicatie en ICT kunnen vitale voorzieningen zoals ziekenhuizen of verkeersregelinstallaties uitvallen. Daarbij is het mogelijk dat mensen die acute medische zorg nodig hebben, bijvoorbeeld door een hartaanval, de hulpverleningsdiensten niet tijdig kunnen bereiken. Hierdoor zijn dodelijke slachtoffers niet uit te sluiten.

Economische veiligheid De kosten zijn afhankelijk van de grootte van de verstoring. De cascade-effecten van de verstoring van telecommunicatie en/ of ICT kunnen groot zijn, waardoor de kosten ook op kunnen lopen.

113 Delta Expertise. Telecommunicatie en ICT - DeltaExpertise. Geraadpleegd op 21 oktober 2021.

41

Ecologische veiligheid Van (langdurige) aantasting van het milieu en de natuur is geen sprake.

Sociale en politieke stabiliteit

Telecom en ICT-bedrijven worden beheerd door private partijen. De impact op het functioneren van het bestuur (landelijk of regionaal) zal daardoor niet (direct) groot zijn.

Veiligheid van cultureel erfgoed Cultureel erfgoed zal naar verwachting nauwelijks worden aangetast door de verstoring van telecom en ICT. Wel kan het impact hebben op de beveiliging van bepaald cultureel erfgoed. Erfgoedinstellingen bewaren naast objecten ook gegevens over objecten. Deze documentatie is onmisbaar en mag niet verloren gaan door uitval van digitale systemen. Daarnaast wordt deze informatie ook beveiligd tegen diefstal en hacks, dus verstoring van telecom of ICT maakt dit kwetsbaarder114.

Conclusie

Naast de landelijk storing van KPN in 2019 hebben zich in de afgelopen tijd ook kleinere storingen voorgedaan. Zo hadden in 2021 verschillende providers last van storingen en technische problemen, waardoor ze er een aantal uur uitlagen115. Deze voorbeelden laten zien dat de impact niet altijd groot is, maar dat de kans op uitval van ICT en telecommunicatie aanzienlijk is. De hyperconnectiviteit van de samenleving zal op den duur voor grotere impact zorgen en ook de kans op storingen wordt groter, naarmate de samenleving digitaal steeds afhankelijker wordt.

Bijlagen

De storing van telecommunicatie en ICT moet zeer grootschalig zijn voordat het impact heeft op het dagelijks leven. Omdat voorzieningen en de samenleving als geheel in toenemende mate afhankelijk zijn van digitale systemen, is het voorstelbaar dat de impact op het dagelijks leven wel steeds groter wordt.

3.5.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

3.5.3 Beoordeling beleving De afhankelijkheid in de huidige samenleving van digitale systemen neemt exponentieel toe. Volgens de Veiligheidsmonitor 2019 groeit het bewustzijn van de bevolking over onze afhankelijkheid ook. Uitval van internet, telefoon en tv wordt, samen met cybercriminaliteit, hoog ingeschat. In beide gevallen staat het op de tweede plek als kans waarop het voorkomt. De beleving van het risico verstoring telecommunicatie & ICT ligt daarmee lager dan de objectieve impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Hier wordt de impact hoog ingeschat en waarschijnlijkheid aanzienlijk.

Afhankelijk van de duur en locatie van de verstoring kan de impact groot zijn. Vooral op het gebied van integriteit grondgebied, dagelijks leven en sociaal psychologisch.

114 Cultureelerfgoed.nl Informatiebeveiliging | Veilig erfgoed Geraadpleegd op 10 november 2021.

115 Xgn.nl. Grote Vodafone storing zorgt voor problemen met internet en netwerk Geraadpleegd op 21 oktober 2021.

42

3.6 Verstoring afvalverwerking

Gebouwde omgeving

Onder dit thema vallen de volgende crisistypen:

• Complexe branden; • Instorting. De aanjagers die van invloed zijn op deze crisistypen zijn: hyperconnectiviteit, de energietransitie, verdichting en vergrijzing.

Bijlagen

Afvalverwerking omvat alle processen rondom het inzamelen en verwerken van zowel zakelijk als particulier afval. Een verstoring van de afvalverwerking, zowel gepland (bijvoorbeeld door een staking) als ongepland (bijvoorbeeld door een storing), heeft tot gevolg dat afval blijft liggen wat een bedreiging kan vormen voor de gezondheid. Het meest recente voorbeeld stamt uit 2013 toen er een zeer grote brand woedde bij afvalverwerker Vliko in Leiderdorp. Hoewel de afvalverwerking door Vliko hierdoor langdurig stillag, heeft dit geen impact gehad op de afvalverwerking in Hollands Midden.

4

4.1 Complexe branden 3.7 Verstoring voedselvoorziening Zowel de steeds verder afnemende biodiversiteit als de verslechtering van insectenpopulaties kan in de toekomst een verminderde opbrengst van landbouw tot gevolg hebben. Deze ontwikkelingen worden nog verder versterkt door klimaatverandering116. Zowel de steeds verder afnemende biodiversiteit als de verslechtering van insectenpopulaties kan in de toekomst een verminderde opbrengst. Daarnaast kunnen problemen optreden bij de distributie van voedsel. Een voorbeeld hiervan zijn de boerenprotesten december 2020 die er voor zorgden dat supermarkten niet goed konden worden bevoorraad. In de bevindingenrapportage Nationale Veiligheid is een voedselschaarste scenario uitgewerkt117. Wanneer de voedselvoorziening daadwerkelijk verstoord wordt, ligt de coördinatie op nationaal of Europees niveau.

116 Analisten netwerk Nationale Veiligheid (2019). Geïntegreerde risicoanalyse Nationale Veiligheid. 117 Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2016). Het Nationaal Veiligheidsprofiel 2016

Op 8 februari 2021 ontstond in Lisse een grote brand in een tuincentrum. De brand ontstond na werkzaamheden aan het dak. Door de grootte van de brand had dit ook veel impact op de omgeving. Daarnaast raakten twee brandweermannen gewond door rondvliegende brokstokken na een explosie en maakten de weersomstandigheden het optreden ook lastiger. De aard van de bebouwing, de omgeving, het gebruik van de bebouwing of de grootte van de brand kunnen een brand complex maken. De aard van de bebouwing kan dus een brand complex maken. De historische binnensteden van onder andere Leiden, Gouda en Schoonhoven vertonen bijvoorbeeld een ander brandpreventief bouwkundig beeld dan recentere bouw. Daarnaast is in de oude binnensteden de bluswatervoorziening niet altijd optimaal. Dit in combinatie met de hoge bebouwingsdichtheid, wat door steeds verdere verdichting alleen maar groter wordt, maakt dat er vaak een reële kans op branduitbreiding bestaat. Een in beginsel kleine brand kan door de combinatie van bovengenoemde groot worden. De toenemende verdichting zorgt ervoor dat dit soort branden alleen maar vaker voor kunnen komen. Hoe dichter gebouwen op elkaar komen te staan, hoe groter de kans op uitbreiding.

43

Ook bevinden zich in Hollands Midden grote objecten die bij brand voor extra problemen kunnen zorgen. Hierbij valt te denken aan scheepswerven of grote (caravan)stallingen. Hierbij kan een brand ontstaan die zich zeer snel kan uitbreiden via kleine objecten (caravans, boten, etc.).

Bij branden in onder andere oude panden bestaat een grote kans op vrijkomen van asbestvezels. Asbest is een verzamelnaam voor zes in de natuur gevormde mineralen met een vezelstructuur. Asbest heeft lang bekend gestaan om een aantal goede eigenschappen: het is sterk, slijtvast, bestand tegen basen118 en hoge temperaturen. Asbest heeft echter ook veel slechte eigenschappen voor de gezondheid en mag daarom niet meer gebruikt worden119. Branden met asbest zijn vaak complex door de specifieke kennis die nodig is, de gezondheidsrisico’s die het met zich meebrengt, de schade voor het milieu en de kosten120.

118 Een chemische stof (bron: www.Encyclo.nl). Geraadpleegd op 23 februari 2022. 119 Infomil.nl. Asbestbrand en incidenten. Geraadpleegd op 18 november 2021. 120 IFV (2018) Handreiking aanpak asbestincidenten.

De energietransitie zorgt er ook voor dat branden steeds complexer kunnen worden. Er komen andere manieren van het opwekken en opslaan van energie. Dit vraagt bij brand om een andere manier van bestrijden. Een parkeergarage bijvoorbeeld met meerdere oplaadpunten voor elektrische auto’s brengt nieuwe risico’s met zich mee. Door de locatie is de bestrijding van de brand lastiger en dit in combinatie met voertuigen die een andere brandbestrijding vragen, zorgt voor een complex incident.

Bijlagen

Naast de aard van de bebouwing kan ook het gebruik van de bebouwing een brand complex maken. Denk hierbij aan een gebouw waar gewerkt wordt met gevaarlijke stoffen, zoals bij de brand bij Croda in Gouda (2021). Incidenten waarbij primair gevaarlijke (vergunningsplichtige) stoffen betrokken zijn, worden behandeld in hoofdstuk 2 (Milieu). Maar er kan ook gedacht worden aan gevangenissen, ziekenhuizen, verzorgingstehuizen en (andere) gebouwen met een grootschalige publieksfunctie zoals museums. Bij objecten met een groot aantal verminderd zelfredzame personen is extra inzet van de hulpverlening vereist om aanwezige personen in veiligheid te brengen. Bij objecten waarbij veel personen aanwezig zijn (grootschalige publieksgebouwen) kan eerder paniek ontstaan. Bovendien zijn de aanwezige personen veelal minder bekend met het gebouw en de omgeving, wat het vluchten uit het gebouw belemmert.

In de afgelopen jaren zijn in Hollands Midden meerdere asbestbranden geweest. In 2019 was in juni zelfs twee keer sprake van een asbestbrand: in Waddinxveen (11 juni 2019) en Bergambacht (13 juni 2019).

4.1.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Bij het uitbreken van een complexe brand kan de territoriale veiligheid in het geding komen. Afhankelijk van de precieze omvang is een bepaald gebouw of een aanzienlijk gebied vaak voor langere tijd niet meer toegankelijk. Zeker in gebouwen waar een de brand heeft plaatsgevonden kan nog langere tijd instortingsgevaar heersen. De oppervlakte van het gebied is over het algemeen niet heel groot, waardoor de impact op de integriteit van het grondgebied in de regio klein is.

Fysieke veiligheid Het aantal slachtoffers is grotendeels afhankelijk van de locatie van de brand. Bij gebouwen met een publieksfunctie zijn meer potentiële slachtoffers aanwezig en kan de impact op de fysieke veiligheid daarom ook groter zijn. Wel kan vergrijzing ervoor zorgen dat vaker mensen slachtoffer worden. Ouderen worden vaker slachtoffer van een woningbrand. Door de vergrijzing neemt het aantal ouderen in de samenleving toe, waardoor de kans op slachtoffers bij branden ook toeneemt121. 121 IFV (2015). Onderzoek vergrijzing en brandveiligheid.

44

Conclusie

De kosten zijn afhankelijk van de schade die de brand aanricht. Indien meerdere gebouwen worden getroffen en veel herstelwerkzaamheden plaats moeten vinden, lopen de kosten snel op. Daarnaast kan een brand ook effect hebben op bedrijvigheid, dit heeft vervolgens ook effect op de kosten.

De impact van een complexe brand zit vooral op de eventuele slachtoffers en de kosten. Afhankelijk van de locatie van de grote brand kan dit oplopen. De grote branden van de afgelopen jaren laten vooral een impact op kosten zien en niet zozeer slachtoffers.

Ecologische veiligheid De ecologische veiligheid kan in het geding komen wanneer complexe branden natuurgebieden of landelijke grond treffen. In stedelijke gebieden is de kans op branduitbreiding groter, maar de impact op flora en fauna kleiner.

Sociale en politieke stabiliteit De impact op het dagelijks leven bij een complexe brand is over het algemeen beperkt. Er is niet snel aantasting van de vrijheid zich te verplaatsen en samen te komen op publieke plaatsen en in openbare ruimten, waardoor een deelname aan het normale maatschappelijke verkeer wordt beperkt. Het functioneren van de lokale of regionale overheid kan worden aangetast door een complexe brand. Eventuele afgegeven vergunningen voorafgaand aan de brand kunnen impact hebben op het functioneren evenals de reactie van de overheid ten tijde of na het incident. Een complexe brand kan impact hebben op de bevolking in de omgeving van het incident. Over het algemeen betreft dit een kleine groep, waardoor de algehele impact op de regio beperkt is.

4.1.2 Beoordeling waarschijnlijkheid Complexe branden vinden met zekere regelmaat plaats in Hollands Midden. Hoewel veel wordt geïnvesteerd op brandpreventie en hulpdiensten door de jaren heen steeds beter zijn geworden in het bestrijden van branden, is de waarschijnlijkheid nog steeds erg groot. Zeker de steeds verdergaande verdichting, waarbij ook gebruiksfuncties in gebouwen worden gecombineerd, zorgt voor complexe branden met grootschalige effecten.

Bijlagen

Economische veiligheid

4.1.3 Beoordeling beleving Uit de Veiligheidsmonitor (2019) blijkt dat een grote gebouwof woningbrand in de top 5 meest beleefde risico’s in Hollands Midden staat. Aangezien deze ook met zekere regelmaat voorkomen, is de beleving in lijn met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

Veiligheid van cultureel erfgoed De impact van de een complexe brand op cultureel erfgoed is groot, wanneer het direct een object van cultureel erfgoed treft. Wanneer dit niet het geval is, is over het algemeen de impact op cultureel erfgoed klein.

45

Fysieke veiligheid

Woningen, andere gebouwen, infrastructuur en (tijdelijke) bouwwerken in Hollands Midden moeten voldoen aan door de overheid gestelde bouwkundige voorschriften, waarbij kans op instorting minimaal is. Instorting van een (tijdelijk) bouwwerk kan echter toch ontstaan door bijvoorbeeld werkzaamheden aan of in de nabijheid van een bouwwerk, een explosie van bijvoorbeeld aardgas of grondverschuivingen.

De functie van het gebouw is van invloed op het aantal slachtoffers. Instorting van een drukbezocht gebouw zal resulteren in een hoger aantal slachtoffers. Ook is de aard van de instorting van belang. Bij een instorting van een deel van het gebouw, is de kans op slachtoffers veel minder groot dan bij een storting van het complete gebouw. De verdichting heeft hier echter ook invloed. Er wonen steeds meer mensen in gebieden en we gaan steeds meer de hoogte in met bouwen. De kans op slachtoffers wordt dus ook steeds groter.

De brandweer heeft een speciaal team, het specialistisme technische hulpverlening (STH), wat gestationeerd is in Alphen aan den Rijn. Dit team wordt ingezet bij incidenten waarbij instorting dreigt of de slachtoffers met de standaard basisinzet niet te bereiken zijn. Om efficiënt en effectief bij dergelijke incidenten op te treden is het STH op landelijk niveau georganiseerd122. Op 12 mei 2017 is dit team bijvoorbeeld ingezet in Woerden. Tijdens de sloop aan het stadhuis ging iets mis, waardoor de betonvloeren van de eerste en tweede verdieping instorten. Een bouwvakker is hierbij onder het puin terecht gekomen123.

Economische kosten De kosten zijn afhankelijk van de schade die aan het gebouw is aangericht. Bijvoorbeeld of een gebouw volledig is ingestort of slechts deels. Daarnaast lopen de kosten verder op wanneer de instorting ook veel schade aan de omgeving heeft aangericht, ook daar zullen dan herstelwerkzaamheden moeten plaatsvinden.

Ecologische kosten

4.2.1 Beoordeling impact

De impact op flora en fauna is afhankelijk van de locatie en grootte van de instorting, maar zal over het algemeen verwaarloosbaar zijn.

Territoriale veiligheid

Sociale en politieke stabiliteit

In geval van instorting van een gebouw is het aantal slachtoffers onder andere afhankelijk van de grootte van het gebouw. Bij een hoog gebouw kan een groter gedeelte van de omgeving worden getroffen door puin, hierbij lopen ook omstanders gevaar. De verdichting kan de effecten van een instorting wel vergroten. Hoe meer er bij elkaar in de buurt staat, hoe groter de kans dat ook meer wordt meegenomen bij een instorting.

Het dagelijks leven kan verstoord worden afhankelijk van de functie die het betreffende gebouw bekleedde en de invloed die de instorting heeft op de bereikbaarheid van de omgeving. Indien het een gebouw betreft met een grootschalige publieksfunctie, heeft dit meer effect op het dagelijks leven dan wanneer het een lege opslagloods betreft.

122 Brandweernederland.nl. Specialisme Technische Hulpverlening (STH). Geraadpleegd op 23 februari 2022. 123 Mediatv.nl. Specialistisch brandweerteam uit Hollands-Midden ingezet in Woerden. Geraadpleegd op 23 februari 2022.

Bijlagen

4.2 Instorting

46

4.2.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

Aangezien instortingen in Hollands Midden niet op frequente basis voorkomen, is het mogelijk dat initieel angst ontstaat onder de bevolking voor meer instortingen. Echter zal dit geen hevige sociaal psychologische impact teweegbrengen.

Veiligheid van cultureel erfgoed

Instorting komt weinig voor in Hollands Midden. Wel hebben zich een aantal incidenten voorgedaan waar instabiliteit bij gebouwen werd geconstateerd. Het meest recente voorbeeld uit Hollands Midden is de Turfmarktkerk in Gouda in 2018. In de voorfase worden hulpdiensten betrokken om een ongecontroleerde instorting te voorkomen. In geval dat een instorting zich voordoet wordt de veerkracht van de hulpdiensten in de meeste gevallen toereikend geacht, zeker ook met de beschikbaarheid van het STH-team die expertise heeft voor de inzet bij dit soort incidenten.

De impact van de instorting op cultureel erfgoed is, tenzij het incident direct een object van cultureel erfgoed treft, niet aanwezig.

4.2.3 Beoordeling beleving

Conclusie

In de Veiligheidsmonitor (2019) wordt de kans op instorting als een van de laagste risico’s ingeschat. Dit komt overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

De impact van een instorting is afhankelijk van de locatie en de grootte van hetgeen instort. Wel wordt de kans op slachtoffers en schade groter door de steeds verdere verdichting.

Bijlagen

Het functioneren van de lokale of regionale overheid kan worden aangetast door een instorting. Eventuele afgegeven vergunningen voorafgaand aan het incident kunnen impact hebben op het functioneren evenals de reactie van de overheid ten tijde of na het incident.

47

5 Mobiliteit & Infrastructuur

124

Bijlagen

Onder dit thema vallen de volgende crisistypen:

• Luchtvaartincidenten; • Incidenten op of onder water; • Wegvervoerincidenten; • Spoorvervoerincidenten. De aanjagers die van invloed zijn op deze crisistypen zijn: hyperconnectiviteit, klimaatverandering en verdichting.

Afbeelding 5: Luchthavens per veiligheidsregio124

5.1 Luchtvaartincidenten In regio Hollands Midden bevinden zich geen luchthavens. In de aangrenzende regio’s bevinden zicht twee luchthavens, Schiphol Amsterdam Airport en Rotterdam The Hague Airport (zie afbeelding 5). De meeste luchtvaartongevallen gebeuren tijdens, kort voor of na het opstijgen of landen van een vliegtuig. Tussen de 75% en 80% van alle luchtvaartongevallen vindt plaats binnen een zone van 1 kilometer voor en achter de start- en landingsbaan van een luchthaven (zone 1). Daarnaast vindt 10 procent van de luchtvaartongevallen plaats binnen 10 kilometer van de start en landingsbaan (zone-2). De overige 15 procent vindt willekeurig plaats, al dan niet ver buiten de 10 kilometer (zone-3)2.

VRHM ligt niet binnen een zone-1 van de luchthavens in Rotterdam en Schiphol. De afstand van de veiligheidsregio tot de start- en landingsbaan is op de kortste afstand ongeveer 6000 meter (Zuidplas t.o.v. Rotterdam The Hague Airport en Kaag en Braassem/Nieuwkoop/Hillegom t.o.v. Schiphol Amsterdam Airport). Het gedeelte van regio Hollands Midden wat binnen zone-2 van de luchthavens ligt, bestaat voornamelijk uit agrarisch ingericht gebied met elke woonkernen. Het grootste gedeelte van Hollands Midden ligt in zone-3, dus op minimaal 10 kilometer afstand van beide luchthavens. Door de agrarische inrichting van de regio kan bij een luchtvaartincident de plek van ongeval moeilijk bereikbaar zijn.

124 NCTV (2020). Nationaal Crisisplan Luchtvaartongevallen.

48

Ecologische veiligheid

5.1.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Het getroffen gebied zal bij een groot luchtvaartincident voor langere tijd onbereikbaar zijn, zolang hulpdiensten nog bezig zijn met het redden van slachtoffers, blussen van branden, verzamelen van bewijsmateriaal en verwijderen van wrakstukken. Afhankelijk van plaats waar het luchtvaartincident zich voordoet, kan ook infrastructuur getroffen worden waardoor een groter gebied onbereikbaar is.

Fysieke veiligheid Het aantal slachtoffers is erg afhankelijk van de grootte van het vliegtuig en het aantal aanwezige passagiers. Daarnaast is de plaats van het incident ook relevant, wanneer een vliegtuig neerkomt in landelijk gebied zal het aantal slachtoffers lager zijn dan een vliegtuigongeval in een woonwijk, stad of op een weg.

Economische veiligheid De kosten van een luchtvaartincident zijn hoog en lopen veelal in de miljoenen. Hierbij kan gedacht worden aan het herstellen van de schade aan het vliegtuig en de getroffen omgeving. Daarnaast zal een luchthaven en/of luchtvaartmaatschappij ook imagoschade kunnen lopen waar kosten mee gepaard gaan. 125 Onderzoeksraad voor veiligheid (2019). Vliegtuigongeval met dodelijke afloop in het laagvlieggebied Gouda.

De ecologische schade zal vooral betrekking hebben op het gebied waar het incident heeft plaatsgevonden. Branden kunnen de natuur aantasten en schadelijke stoffen kunnen vrijkomen die bodem- en/of grondwatervervuiling kunnen veroorzaken.

Sociale en politieke stabiliteit Na een luchtvaartincident zal het vliegverkeer worden verminder of stilgelegd. De transportsector en bedrijven afhankelijk van de luchtvaart zullen hier hinder door ervaren. Ook kunnen afhankelijk van het getroffen gebied rijkswegen afgesloten worden. Echter zal het grootste gedeelte van het dagelijks leven van burgers gewoon doorgaan.

Bijlagen

Naast het risico van commerciële luchtvaart, kunnen er in Hollands Midden ook andere typen luchtvaartincidenten plaatsvinden. Bij Valkenburg is een vliegveld toegankelijk voor zweefvliegtuigen en modelvliegtuigen. Daarnaast is er een laagvlieggebied in Gouda, hier kunnen ongelukken met sportvliegtuigen of drones plaatsvinden. Een voorbeeld hiervan is een crash van een sportvliegtuig nabij Stolwijk in 2018 waarbij beide passagiers om het leven kwamen125.

Luchtvaartincidenten leiden over het algemeen niet tot een afname in het vertrouwen openbaar bestuur en hebben daarom weinig impact op het functioneren van lokale en regionale overheden. Een luchtvaartincident kan grote indruk maken op burgers, zoals het geval was na het ongeval met MH-17. Echter zal de sociaal psychologische impact op de bevolking over het algemeen beperkt zijn.

Veiligheid van cultureel erfgoed Cultureel erfgoed kan aangetast worden indien het incident plaatsvindt om en nabij dergelijke gebouwen of grondgebieden.

Conclusie De impact van een luchtvaartincident is afhankelijk van het type ongeval, de grootte van het vliegtuig en de hoeveelheid (dodelijke) slachtoffers die erbij betrokken zijn. Over het algemeen is het effect gebied van een luchtvaartincident vrij afgebakend en daardoor zal de impact voor de samenleving beperkt zijn. Wel kunnen sectoren die afhankelijk zijn van de luchtvaart voor langere of kortere periode stil komen te liggen en hierdoor hinder ondervinden.

49

5.1.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

5.1.3 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden de kans op een luchtvaartincident relatief hoog inschatten. Dit komt niet overeen met bovenstaande impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een luchtvaartincident namelijk in als lage waarschijnlijkheid en gemiddelde impact. Vooral in de gemeenten die in zone 2 gebied vallen, is het overvliegen van vliegtuigen vaak goed hoorbaar en zichtbaar. Deze continue en directe confrontatie met vliegverkeer, kan verklaren waarom de kans op dit incidenttype hoger wordt ingeschaald dan dat daadwerkelijk het geval is.

126 IFV (2011). Handreiking Crisisbeheersing op luchthavens.

Onder incidenten op of onder water vallen zowel ongevallen met binnenvaartschepen en op cruiseschepen als incidenten die gebeuren tijdens waterrecreatie (zoals pleziervaart, schaatsen en het beoefenen van watersporten) en bij recreatie rond de kust. Nederland heeft een uitgebreid vaarwegennetwerk, waarvan een aantal (hoofd)vaarwegen in Hollands Midden liggen (zie afbeelding 6)127. De binnenvaart is belangrijk voor het vervoer van goederen; in 2019 werd ongeveer 18% van de totale binnenlandse goederenstroom vervoerd door binnenvaartschepen128. Hoewel vervoer van goederen over water een van de veiligste vormen van transport is, kunnen er ook incidenten plaatsvinden129. De meest voorkomende typen scheepvaartongevallen zijn: aanvaring met infrastructuur, aanvaring met objecten, aanvaring tussen 2 of meer schepen of een enkelzijdig ongeval130.

Bijlagen

De kans op een luchtvaartincident in Hollands Midden is erg laag. Überhaupt is de kans op een ongeval met een vliegtuig laag, namelijk 1 op 2,5 miljoen vliegbewegingen onder EASAgecertificeerde luchtvaartoperators126. Doordat Hollands Midden niet in zone-1 gebied ligt, is de kans in deze regio nog kleiner dan buurregio’s waar wel een luchthaven gelegen is. In de gemeenten Zuidplas, Kaag en Braassem, Nieuwkoop en Hillegom bestaat een iets grotere kans, omdat deze gemeente in het zone 2 gebied vallen.

5.2 Incidenten op of onder water

Doordat de binnenvaart naar verhouding zo’n veilige wijze van transport is, is het ook zeer geschikt voor het vervoer van gevaarlijke stoffen. De Nederlandse binnenvaart vervoert jaarlijks ruim 92 miljoen ton aan gevaarlijke stoffen, wat gelijk staat aan 40% van het totale hoeveelheid aan vervoerde gevaarlijke stoffen131. Om gevaarlijke stoffen op een veilige manier over water te vervoeren is een landelijk waterwegennetwerk aangewezen, het Basisnet Water. Onderdeel van het Basisnet zijn zogenaamde risicoplafonds. Deze risicoplafonds begrenzen de risico’s die gepaard gaan met het vervoer van gevaarlijke stoffen. 127 CBS.nl. Hoeveel vaarwegen zijn er in Nederland? Geraadpleegd op 30 november 2021. 128 CBS.nl. Hoeveel goederen worden er in Nederland vervoerd? Geraadpleegd op 30 november 2021. 129 Platform Transportveiligheid (2012). Calamiteitenbestrijding op de binnenvaart. 130 Rijkswaterstaat.nl. Ongevalcijfers scheepvaart 2019. Geraadpleegd op 30 november 2021. 131 Ilent.nl. Gevaarlijke stoffen binnenvaart. Geraadpleegd op 30 november 2021.

50

Een incident op of onder water kan verschillende oorzaken hebben. In de meeste gevallen speelt een de menselijke factor, zowel direct als indirect, een rol. Zo kan iemand onoplettend of overmoedig zijn, of kan een binnenvaartschip verkeerd of overbeladen zijn. Daarnaast kunnen ook (plotseling veranderende) weersomstandigheden of een technisch mankement leiden tot een incident. Ook kan een combinatie van de genoemde oorzaken optreden.

Daarnaast kent Hollands Midden een kustlijn, een aantal vaarwegen en plassen waar veel recreatie plaats vindt (soms ook in combinatie met binnenvaart). Zo zijn er onder andere de stranden bij Noordwijk en Katwijk, de vaarwegen de Zijl, de Does, een gedeelte van de Ringvaart en de Reeuwijkse en Nieuwkoopse plassen en het Braassemermeer. Deze kust, vaarwegen en plassen worden gedurende de seizoenen gebruikt voor verschillende recreatieve activiteiten, zoals pleziervaart, het beoefenen van watersporten en schaatsen. Ook dit soort recreatieve activiteiten kunnen leiden tot incidenten op of onder water. Zeker gedurende warme dagen, wanneer veel mensen zich verzamelen rond de verschillende waterlocaties in Hollands Midden.

In de meeste gevallen zal een incident op of onder water, zowel in de commerciële vaart als tijdens waterrecreatie, niet of nauwelijks gevolgen hebben voor de bereikbaarheid van dat gebied. Als het incident een aanvaring met infrastructuur betreft, is de kans groter dat een gebied voor onbepaalde tijd verminderd of onbereikbaar is. Ook kan besloten worden om bepaalde vaarwegen of recreatieplassen af te zetten totdat de hulpdiensten slachtoffers hebben gered en eventuele wrakstukken verwijderd zijn. Ten slotte kan een stremming op een van de rivieren wel leiden tot overlast voor het overige scheepvaartverkeer.

132 Infomil.nl. Basisnet. Geraadpleegd op 30 november 2021. 133 Rijkswaterstaat (2021). Rapport toetsing realisatiecijfers vervoer gevaarlijke stoffen over het water aan de risicoplafonds Basisnet.

Veel vaarwegen vormen de grens tussen twee of meer veiligheidsregio’s. Wanneer incidenten op dit grensgebied plaatsvinden, krijgt de hulpverlening een bovenregionaal karakter. Daarnaast zijn incidenten op het water vaak moeilijk te bereiken voor de hulpdiensten. Om hulpverleners ter plaatse te krijgen is in dat geval de inzet van vaartuigen van de politie, brandweer, KNRM en Rijkswaterstaat noodzakelijk.

Bijlagen

Een risicoplafond wordt bepaald in overleg met alle betrokken partijen en legt vast wat een veilige afstand van de infrastructuur (in dit geval water) ten opzichte van bebouwing is132. De Lek, op de grens met Veiligheidsregio Zuid-Holland Afbeelding 6: HoofdvaarwegenZuid, is onderdeel van het net Nederland Basisnet Water. Via deze rivier vindt dus transport van gevaarlijke stoffen plaats. In Nederland wordt echter op geen enkele plek het risicoplafond overschreden. Dit betekent dat in het gehele land het vervoer van gevaarlijke stoffen veilig wordt geacht133.

5.2.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid

51

Sociale en politieke stabiliteit

Omdat het aantal betrokken personen bij een scheepvaartincident vaak beperkt is, zullen er over het algemeen weinig slachtoffers zijn. Hulpdiensten kunnen daarentegen slachtoffers wel moeilijker bereiken, vanwege de complexe bereikbaarheid van incidenten op of in het water. Daarnaast zal door klimaatverandering en het warmere weer wat hiermee gepaard, een groter aantal mensen vaker recreëren op of in het water. Hierdoor neemt de kans op slachtoffers tijdens waterrecreatie toe. Ook voor incidenten tijdens recreatieve activiteiten op of onder water geldt dat deze lastiger te bereiken zijn voor de hulpdiensten.

De omvang van incidenten tijdens recreatie op of onder water is over het algemeen beperkt en zal daarom slechts voor een korte periode effect hebben op de toegankelijkheid van het betreffende gebied. Indien er een incident plaatsvindt op een van de (hoofd)vaarwegen en het goederenvervoer gehinderd wordt, zal de impact groter zijn. Met uitzondering van een zeer langdurige stremming van het scheepvaartverkeer, zal de impact op het dagelijks leven miniem zijn.

Economische veiligheid

De sociaal psychologische impact van incidenten op of onder water is over het algemeen klein. Ook wanneer een stremming uitzonderlijk lang duurt is de kans klein dat dit sociaal psychologische gevolgen heeft voor burgers.

De kosten bij een scheepvaartincident zijn afhankelijk van de bereikbaarheid van het incident: hoe moeilijker hulpdiensten ter plekke kunnen komen, hoe hoger de kosten worden. Daarnaast zijn de kosten ook afhankelijk van het type incident. Als het incident een aanvaring met infrastructuur betreft, zullende benodigde herstelwerkzaamheden de kosten significant doen laten stijgen. Ook kunnen bij een incident met een vrachtschip grotere hoeveelheden schadelijke stoffen in het water terecht komen. Het opruimen van deze stoffen brengt extra kosten met zich mee. Incidenten tijdens waterrecreatie zijn over het algemeen klein van aard en omvang waardoor de kosten beperkt blijven.

Ecologische veiligheid In de meeste gevallen is de impact van een incident op of onder water voor de flora en fauna beperkt. Als bij een incident een vrachtschip met gevaarlijke stoffen betrokken is, kan de natuur wel schade oplopen. Hoe groot de impact op natuur en milieu is, is afhankelijk van de hoeveelheid en wat voor soort gevaarlijke stof in het water terecht komt.

Het bestuur en de politieke stabiliteit zullen niet tot nauwelijks aangetast worden door een incident op of onder water.

Bijlagen

Fysieke veiligheid

Veiligheid van cultureel erfgoed Incidenten op of onder water hebben niet of nauwelijks impact op cultureel erfgoed.

Conclusie De impact van een incident op of onder water is over het algemeen beperkt. Wel kan een aanvaring met infrastructuur tot verminderde of onbereikbaarheid van een bepaald gebied. Ook is het voor hulpdiensten lastiger om eventuele slachtoffers op of in het water te bereiken, wat de impact van een incident kan vergroten.

52

5.2.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

5.2.3 Beoordeling beleving Voor de Veiligheidsmonitor 2019 is inwoners van Hollands Midden gevraagd hoe groot zij de kans achten op een scheepvaartongeval. Slechts een klein percentage schat de kans hierop hoog in. Daarmee komt de beleving van inwoners overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Incidenten tijdens waterrecreatie zijn niet meegenomen in het onderzoek. De beleving van dergelijke incidenten kan dus niet worden vergeleken met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

De meeste vervoersbewegingen vinden plaats via auto (snel) wegen. Nederland beschikt hiervoor over een uitgebreid netwerk van gemeentewegen, provinciale wegen en rijkswegen. De hoofdwegen die door Hollands Midden lopen zijn de A4, A12, A20, A44 en N11. Vervoer over de weg is relatief de minst veilige vorm van transport. Jaarlijks vinden er in Nederland ongeveer 120.000 geregistreerde ongevallen plaats en vallen er gemiddeld 600 verkeersdoden134. Het risico op wegvervoerincidenten wordt bovendien versterkt door verdichting en de hiermee gepaard gaande toename in reisbewegingen en de digitale afhankelijkheid van bijvoorbeeld verkeerssystemen (als matrixborden).

Bijlagen

De kans op een scheepvaartincident is erg klein. In Hollands Midden wordt veel aan waterrecreatie gedaan en dit zal, onder andere door warmer weer, naar verwachting alleen maar toenemen. Hierdoor neemt de kans op een incident tijdens waterrecreatie of een aanvaring tussen recreatievaart en een binnenvaartschip iets toe.

5.3 Wegvervoerincidenten

In Hollands Midden vindt ook transport van gevaarlijke stoffen over de weg plaats. Om gevaarlijke stoffen op een veilige manier over de weg te vervoeren is een landelijk wegennetwerk aangewezen, het Basisnet Weg. Onderdeel van het Basisnet zijn zogenaamde risicoplafonds. Deze risicoplafonds begrenzen de risico’s die gepaard gaan met het vervoer van gevaarlijke stoffen. Een risicoplafond wordt bepaald in overleg met alle betrokken partijen en legt vast wat een veilige afstand van de infrastructuur (in dit geval weg) ten opzichte van bebouwing is. In Hollands Midden zijn de A4, A12, A20, A44 en N11 onderdeel van het Basisnet Weg. Daarnaast zijn door provincie ZuidHolland alle provinciale wegen in Hollands Midden vrijgegeven voor het transport van gevaarlijke stoffen. Gemeenten kunnen ervoor kiezen een routering gevaarlijke stoffen in te stellen in hun gemeente (een aantal gemeenten heeft dit gedaan). Wanneer vervoerders van deze route willen afwijken, dienen zij een ontheffing aan te vragen.

134 Rijkswaterstaat.nl. Actuele verkeersongevallencijfers. Geraadpleegd op 30 november 2021.

53

5.3.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van een wegvervoerincident op de integriteit van het grondgebied is afhankelijk van de omvang, de aard en het tijdstip (in of buiten de spits) van het incident. Als het een klein ongeval is, zal de impact gering zijn en is het gebied niet of slechts voor een korte periode onbereikbaar zijn. Wanneer het een groot of complex incident betreft, zal het langer duren voordat de weg en/of het gebied wordt vrijgegeven. Daarnaast zal de impact groter zijn wanneer het incident plaatsvindt tijdens de spits en er veel wegverkeer is.

135 Rijnlandroute.nl. Geraadpleegd op 30 november 2021. 136 IFV.nl. Tunnels en transportveiligheid en incidentbestrijding. Geraadpleegd op 30 november 2021. 137 XVR-simulatie ontwikkelt een digitale trainingsomgeving om hulpdiensten te trainen en beter te worden bij het beheersen van incidenten. (bron: xvrsim.com)

De impact voor zowel de omgeving als weggebruikers kan worden beperkt door het instellen van omleidingsroutes. Dit kan echter wel overlast veroorzaken op het regionale wegennetwerk.

Fysieke veiligheid Het aantal slachtoffers wordt bepaald door het aantal inzittenden per voertuig en het aantal betrokken voertuigen. Met 600 doden per jaar vallen er op de weg in vergelijking met de andere transporttypen relatief veel dodelijke slachtoffers. Als bij een incident gevaarlijke stoffen betrokken zijn, kan de desbetreffende stof zich via de lucht verspreiden naar het omliggende gebied en klachten veroorzaken bij omstanders en omwonenden.

Bijlagen

Een belangrijke ontwikkeling in Hollands Midden is de aanleg van de RijnlandRoute, de nieuwe wegverbinding tussen Katwijk, via de A44, en de A4 bij Leiden135. Onderdeel van de RijnlandRoute is de Corbulotunnel. Het is toegestaan om via de deze tunnel gevaarlijke stoffen te transporteren. Brand, verkeersongevallen en incidenten met gevaarlijke stoffen in tunnels brengen extra risico’s met zich en maken incidentbestrijding dan ook complexer dan op een ‘open’ bovengronds weg136. De Corbulotunnel is bovendien geboord waardoor mensen in geval van een incident niet naar buiten kunnen maar zichzelf naar de andere tunnelbuis moeten verplaatsen. Er worden verschillende activiteiten georganiseerd, waaronder XVR-learning137, oriëntatie-bezoeken en multi-oefeningen, om zowel de mono- als multidisciplinaire hulpverlening voor te bereiden op incidenten in de Corbulotunnel.

Economische kosten Een wegvervoerincident is gemoeid met verschillende soorten kosten die hoog kunnen oplopen. Beschadiging aan de desbetreffende weg moet bijvoorbeeld hersteld worden en wrakstukken en/of gevaarlijke stoffen moeten opgeruimd worden. Daarnaast zijn er kosten om beschadigde voertuigen te repareren of geheel te vervangen138. Als een wegvervoerincident tijdens de spits plaatsvindt, zijn veel mensen en/of goederen langer onderweg wat economische schade tot gevolg heeft139.

Ecologische veiligheid In de meeste gevallen is de impact van een wegvervoerincident voor de flora en fauna beperkt. Als bij een incident op de weg met gevaarlijke stoffen betrokken zijn, kan de natuur wel schade oplopen. Hoe groot de impact op natuur en milieu is, is afhankelijk van de hoeveelheid en wat voor soort gevaarlijke stof in het water of de lucht terecht komt.

138 SWOV.nl. Kosten van verkeersongevallen. Geraadpleegd op 1 december 2021. 139 Rtlnieuws.nl. Files kosten 1,3 miljard euro: dit zijn de duurste trajecten.

54

Sociale en politieke stabiliteit

Het bestuur en de politieke stabiliteit zullen niet tot nauwelijks aangetast worden door een wegvervoerincident. De sociaal psychologische impact zal het grootst zijn voor direct betrokkenen of getuigen van het ongeval. De sociaal psychologische impact zal voor de samenleving beperkt zijn.

Veiligheid van cultureel erfgoed Incidenten op de weg hebben niet of nauwelijks impact op cultureel erfgoed.

5.3.2 Beoordeling waarschijnlijkheid Dagelijks vinden kleinschalige verkeersongevallen plaats. Dit zijn veelal incidenten waarbij de impact beperkt blijft, alhoewel weggebruikers wel hinder kunnen ondervinden door bijvoorbeeld filevorming als gevolg van weg- of rijstrookafsluiting. Vanwege het vele dagelijkse wegverkeer is de kans op een grootschalig of complex incident op de weg groter dan bij andere vormen van transport. Op wegen waar veel verkeersongevallen plaatsvinden en waar het is toegestaan om gevaarlijke stoffen te transporteren, is het risico op een ongeval met een gevaarlijke stoffen ook verhoogd.

Bijlagen

Als een weg en/of gebied naar aanleiding van een incident wordt afgesloten, is het over het algemeen mogelijk om een omleidingsroute in te stellen. Burgers zullen in dit geval langer dan normaal onder weg zijn. Een grootschalig of complex incident zal dus ongetwijfeld hinder veroorzaken. Echter is het onwaarschijnlijk dat het dagelijks leven volledig stil komt te liggen. Als bij het incident gevaarlijke stoffen betrokken zijn, kunnen burgers wel worden geïnstrueerd om thuis te blijven en ramen en deuren sluiten. De impact op het dagelijks leven zal dan iets groter zijn.

5.3.3 Beoordeling beleving Omdat wegvervoerincidenten met zekere regelmaat voorkomen en de gevolgen over een groot deel van het wegennet in Hollands Midden merkbaar kunnen zijn, is de beleving onder de bevolking relatief hoog. Dit komt overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

Conclusie De impact van een incident op de weg is afhankelijk van de omvang van het incident, het tijdstip van de onderbreking (in of buiten de spits) en de snelheid waarmee de weg weer kan worden vrijgegeven. De impact zal het grootste zijn voor weggebruikers die zich tijdens het incident of zolang de desbetreffende weg of gebied is afgesloten op de weg bevinden.

55

5.4 Spoorvervoerincidenten

Ook op het spoor vinden incidenten plaats. Er is sprake van een spoorvervoerincident als het railverkeerssysteem en/of op diensten van deelnemers aan het railverkeerssysteem zodanig wordt verstoord dat de “continuering in gevaar komt of reeds belemmerd is. Deze gebeurtenissen hebben direct dreigende of al opgetreden letsel/schade voor mens, dier, goederen en/of milieu tot gevolg.”141 Een spoorvervoerincident kan zich op verschillende manieren voordoen. Zo kan er bijvoorbeeld een botsing plaatsvinden tussen twee treinen als gevolg van een roodseinpassage. Ook kan een trein botsen op een obstakel op het spoor of in zijn geheel ontsporen142. Relatief veel ongevallen gebeuren bij (onbemande) spoorwegovergangen. In 2019 vonden er in totaal 614 spoorwegincidenten plaats. Hiervan zijn 25 incidenten gelabeld als ’significant‘ op basis van veroorzaakte letsel, schade of stremming143. Naast een fysieke oorzaak kan een verstoring van het spoorvervoer ook een digitale oorzaak hebben. In juni 2021 kwam bijvoorbeeld het gehele treinverkeer in Nederland stil te liggen door een storing in het communicatiesysteem van Prorail144. Om het toenemende spoorverkeer zo veilig en efficiënt mogelijk te laten plaatsvinden, wordt er flink geïnvesteerd in digitale en automatiseringssystemen. 140 NS.nl (2021). Spoorkaart 2021.. Geraadpleegd op 3 december 2021.

141 Veiligheid & Vakmanschap Railvervoer (2021). VVRV cluster Treinincidenten. Geraadpleegd op 3 december 2021 142 ProRail (2021). Veiligheid en duurzaamheid. Geraadpleegd op 3 december 2021 143 Instituut Leefomgeving en Transport (2020). Jaarverslag spoorwegveiligheid. 144 SpoorPro.nl (2021). Treinverkeer plat door communicatiestoring ProRail. Geraadpleegd op 3 december 2021.

Ook vindt over het spoor transport van gevaarlijke stoffen plaats. Om gevaarlijke stoffen op een veilige manier over het spoor te vervoeren is een landelijk spoorwegennetwerk aangewezen, het Basisnet Spoor. Onderdeel van het Basisnet zijn zogenaamde risicoplafonds. Deze risicoplafonds begrenzen de risico’s die gepaard gaan met het vervoer van gevaarlijke stoffen. Een risicoplafond wordt bepaald in overleg met alle betrokken partijen en legt vast wat een veilige afstand van de infrastructuur (in dit geval spoor) ten opzichte van bebouwing is147. In principe mag er op ieder spoor gevaarlijke stoffen worden getransporteerd. Een uitzondering hierop is de Hoge Snelheids Lijn (HSL) verbinding tussen Amsterdam en Antwerpen. In de praktijk vindt het transport van gevaarlijke stoffen plaats over specifieke trajecten. In VRHM is dit het spoortraject Rotterdam - Harmelen (Utrecht). Dit traject loopt door het centrum van Gouda. Over deze spoorlijn vindt met name transport plaats van brandbare vloeistoffen. Daarnaast vindt ook transport plaats van andere stoffen zoals toxische gassen.

Bijlagen

Nederland beschikt over een uitgebreid spoorwegennetwerk wat zorgt voor een goede verbinding van Hollands Midden met binnen- en buitenland140. Het spoor wordt zowel gebruikt voor het vervoeren van mensen als goederen. De beheerder van het Nederlandse spoorwegennetwerk is ProRail.

Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van automatisch bestuurde treinen145. Ook wordt er gewerkt aan de overstap van analoge seinen naar een digitaal beveiliging- en besturingssysteem146. De keerzijde van deze toenemende afhankelijkheid van digitale systemen is dat in geval van een storing de kans toeneemt dat het gehele spoorwegennetwerk getroffen of zelfs stilgelegd wordt.

Incidentbestrijding van spoorongevallen vergt een specifieke aanpak van de hulpverleningsdiensten. Dit bestrijdingsprotocol wijk op sommige punten af van reguliere incidenten- en rampenbestrijding. Aandachtspunten voor dit type incident staan beschreven in de Handreiking Voorbereiding Treinincident Bestrijding148. 145 ProRail.nl. Automatisch bestuurde treinen.. Geraadpleegd op 3 december 2021. 146 ProRail.nl. ERTMS.. Geraadpleegd op 3 december 2021. 147 Kenniscentrum InfoMil. Spoor - Kenniscentrum InfoMil. Geraadpleegd op 3 december 2021. 148 IFV (2019). Handreiking voorbereiding spoorincidenten voor spoorpartijen en overheidshulpdiensten.

56

5.4.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid

Fysieke veiligheid In 2019 zijn er door ongevallen met spoorvoertuigen 11 dodelijke slachtoffers, 6 zwaargewonden en 16 lichtgewonden geregistreerd. Dit betrof veelal niet personen in de trein, maar personen die deelnamen aan het wegverkeer (aanrijding met trein op overweg). Ter illustratie, in 2019 betrof het aantal dodelijke slachtoffers onder treinreizigers 0 en het aantal lichtgewonden 4149.

Economische veiligheid Een spoorvervoerincident is gemoeid met verschillende soorten kosten die hoog kunnen oplopen. Beschadiging aan het spoor moet bijvoorbeeld hersteld worden en wrakstukken en/of gevaarlijke stoffen moeten opgeruimd worden. Daarnaast zijn er kosten om beschadigde (spoor)voertuigen te repareren of geheel te vervangen150.

149 Instituut Leefomgeving en Transport (2020). Jaarverslag spoorwegveiligheid. 150 Instituut Leefomgeving en Transport (2020). Jaarverslag spoorwegveiligheid.

In de meeste gevallen is de impact van een spoorvervoerincident voor de flora en fauna beperkt. Als bij een incident op het spoor met gevaarlijke stoffen betrokken zijn, kan de natuur wel schade oplopen. Hoe groot de impact op natuur en milieu is, is afhankelijk van de hoeveelheid en wat voor soort gevaarlijke stof in het water terecht komt.

Sociale en politieke stabiliteit Nederland beschikt over een compact netwerk van spoorwegen. Dit betekent dat een relatief klein incident een groot effectgebied tot gevolg kan hebben. De impact van een spoorvervoerincident, zowel met fysieke als digitale oorzaak, zal voornamelijk een stremming van het spoorverkeer zijn waardoor treinreizigers stranden en/of niet hun eindbestemming kunnen bereiken. Hoewel burgers dit als hinderlijk zullen ervaren, zal het grootste gedeelte van het dagelijkse gewoon doorgaan. Uiteraard zal de impact op het dagelijks leven groter worden naarmate de verstoring langer aanhoudt.

Bijlagen

De impact van een spoorvervoerincident op de integriteit van het grondgebied is afhankelijk van de omvang en de aard van het incident. Als het een klein ongeval is, zal de impact gering zijn en is het gebied niet of slechts voor een korte periode onbereikbaar zijn. Wanneer het een groot of complex incident betreft, zal het langer duren voordat het gebied wordt vrijgegeven. Echter ligt een groot deel van het spoorwegennetwerk in dun of onbewoond gebied, waardoor het functionele verlies van het desbetreffende gebied beperkt is. Als het incident met gevaarlijke stoffen betreft, kan het langer duren voordat het spoor en/of gebied wordt vrijgegeven.

Ecologische veiligheid

Het bestuur en de politieke stabiliteit zullen niet tot nauwelijks aangetast worden door een incident op het spoor. Ongevallen met (dodelijke) slachtoffers komen op het spoor relatief weinig voor. Een spoorvervoerincident zal daarom over het algemeen weinig sociaal psychologische impact veroorzaken.

Veiligheid van cultureel erfgoed Incidenten op het spoor hebben niet of nauwelijks impact op cultureel erfgoed.

57

Conclusie

5.4.2 Beoordeling waarschijnlijkheid In 2019 vonden er in totaal 614 spoorwegincidenten plaats. Dit zijn voornamelijk kleinere ongevallen. Van deze incidenten zijn er 25 gelabeld als ’significant‘ op basis van veroorzaakte letsel, schade of stremming. Echter zal de kans op grotere verstoringen (zoals de landelijke communicatiestoring in mei én september 2021151) vanwege de toenemende digitale afhankelijkheid in de toekomst toenemen.

5.4.3 Beoordeling beleving Voor de Veiligheidsmonitor 2019 is inwoners van Hollands Midden niet gevraagd naar hun beleving van spoorvervoerincidenten. De beleving van dit incidenttype kan dus niet worden vergeleken met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

151 NOS.nl (2021). Treinverkeer hele avond ontregeld na storing bij ProRail.. Geraadpleegd op 3 december 2021.

6 Gezondheid en Veiligheid 6.1 Bedreiging volksgezondheid De volksgezondheid refereert aan de algemene gezondheidstoestand van de bevolking. De gezondheid van de bevolking kan op verschillende manieren worden bedreigd. Echter zijn voor de Veiligheidsregio niet alle typen bedreigingen voor de volksgezondheid relevant. Denk hierbij aan de effecten van langdurige luchtvervuiling. De effecten van dit type bedreigingen zijn namelijk pas zichtbaar op veel langere termijn, niet gecentreerd op één ‘besmet’-moment en niet overdraagbaar waardoor er geen sprake is van snelle verspreiding. Daarom worden onder dit crisistype twee (op mens overdraagbare) incidenttypen beschreven, namelijk:

Bijlagen

Een spoorvervoerincident heeft beperkte impact op de integriteit van het grondgebied en over het algemeen weinig (dodelijke) slachtoffers tot gevolg. Daar staat tegenover dat het spoorverkeer in toenemende mate afhankelijk wordt van digitale en automatiseringssystemen waardoor de gevolgen van een digitale verstoring verstrekkende gevolgen kan hebben. Deze gevolgen zijn echter niet levensbedreigend maar voornamelijk hinderlijk, waardoor de impact beperkt blijft.

• Zoönose; • Ziektegolf. De volgende aanjagers hebben invloed op dit crisistype en incidenttypen: hyperconnectiviteit, klimaatverandering en verdichting. Zoönose Een zoönose is een infectieziekte die ontstaat bij dieren en vervolgens overspringt op de mens. Mensen kunnen op verschillende manieren besmet raken door een zoönose. Zo kan besmetting bijvoorbeeld plaatsvinden via voedsel, water of lucht, maar ook via direct contact met besmette dieren of besmet dierlijk materiaal zoals mest. Voorbeelden van zoönose zijn bijvoorbeeld Q-koorts, salmonellose en de vogelgriep152.

152 RIVM.nl. Zoönosen. Geraadpleegd op 2 december.

58

Zoönose zijn zeer divers en elke uitbraak is uniek. Een uitbraak kan bijvoorbeeld erg lokaal zijn (teken in een park), zich regionaal manifesteren (Q-koorts) of zelfs (inter)nationaal uitbreiden (COVID-19). COVID-19 is het meest bekende en recentste voorbeeld van een zoönose die zich internationaal heeft verspreid153.

153 van de Merwe, J. P (2020). Coronavirus SARS-CoV-2 en de ziekte COVID-19. 154 Crisis.nl. Ziektegolf en epidemie. Geraadpleegd op 2 december 2021. 155 RIVM.nl. Zoönosen. Geraadpleegd op 2 december. 156 RIVM.nl. Griep. Geraadpleegd op 2 december 2021. 157 Crisis.nl. Ziektegolf en epidemie. Geraadpleegd op 2 december 2021.

• aard van de ziekte (verschijnselen, ernst); • aantal sterfgevallen (mortaliteit); • omvang van de epidemie (lokaal, regionaal, landelijk); • snelheid en omvang van verspreiding (attack rate); • mate van onduidelijkheid over het verloop van de ziektegolf (bekende ziekte of nieuwe ziekte); • mogelijkheden tot preventie of behandeling (beschikbaarheid vaccin).

Bijlagen

Ziektegolf Als veel mensen tegelijk ziek zijn, is er sprake van een ziektegolf. Er zijn verschillende oorzaken van een ziektegolf. Zo kan een ziektegolf ontstaan na de consumptie van verontreinigend of besmet voedsel. Daarnaast zijn er in Hollands Midden verschillende instanties die onderzoek doen naar ziektes. Hoewel de kans zeer klein is, is het mogelijk dat ontsnapping van of besmetting door de onderzochte ziektes leidt tot een ziektegolf. Daarnaast kan er ook een besmettelijke ziekte rondwaren die veel mensen tegelijkertijd ziek maakt. Er is dan sprake van een epidemie. Een virus dat ernstige gevolgen heeft voor de wereldwijde volksgezondheid is een pandemie154. Ongeveer twee derde van dergelijke infectieziekten wordt veroorzaakt door een zoönose en is dus afkomstig van dieren155. Een andere oorzaak van een rondwarende ziekte is het griepvirus (influenza). Het influenzavirus is een besmettelijke ziekte van de luchtwegen. De griep is een jaarlijks terugkerend verschijnsel, meestal in de wintermaanden, en wordt daarom ook wel seizoensgriep genoemd. Omdat griepvirussen muteren, kan iemand telkens opnieuw griep krijgen156. Als er een nieuw griepvirus opduikt waarvoor de weerstand van de bevolking laag is, kan dit leiden tot een grieppandemie. Gemiddeld eens in de 10 tot 50 jaar duikt er een nieuw griepvirus op waardoor veel mensen over de hele wereld ziek worden157.

Een aantal factoren is van invloed hoe een ziektegolf zich manifesteert:

6.1.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid De bedreiging van de volksgezondheid heeft niet direct impact op de integriteit van het grondgebied. Echter heeft de coronacrisis laten zien dat maatregelen om de gezondheidscrisis onder controle te krijgen wel kunnen leiden tot tijdelijk functioneel verlies van delen van de regio. Denk aan het instellen van de avondklok, waardoor mensen niet naar buiten mochten en dus geen gebruik mochten maken van het ‘buiten’ gedeelte van de regio.

Fysieke veiligheid De meeste mensen zijn al wel eens met een influenza in aanraking gekomen en hebben daardoor een natuurlijke weerstand opgebouwd. Toch kunnen ook deze reguliere griepvirussen een aanzienlijk aantal slachtoffers tot gevolg hebben, met name onder mensen met een verminderde weerstand of ouderen. Zo bedroeg bijvoorbeeld de oversterfte tijdens griepepidemie in de winter van 2017/2018 9444 mensen158.

158 RIVM.nl. Monitoring sterftecijfers Nederland. Geraadpleegd op 2 december 2021.

59

Ecologische veiligheid

Economische veiligheid De kosten voor een bedreiging van de volksgezondheid bestaan voor het grootste gedeelte uit zorgkosten en economische kosten. Hoe hoog deze kosten zijn, is afhankelijk van de aard, omvang en mortaliteit van de bedreiging voor de volksgezondheid. In het geval van een reguliere en lokale griepepidemie worden de meeste economische kosten veroorzaakt door werknemers die voor een onbepaalde periode niet kunnen werken162. Deze kosten kunnen echter oplopen tot meerdere miljarden, in het geval van een pandemie zoals COVID-19, als met grootschalige steunpakketten een groot aantal bedrijven overeind moet worden gehouden163.

159 RIVM.nl. Long (langdurige) COVID. Geraadpleegd op 2 december 2021. 160 Fondsslachtofferhulp.nl. Waarschuwing voor lange termijn effecten van uitgestelde zorg. Geraadpleegd op 25 januari 2022 161 Livestro, D. & Gupta, A. (2020). COVID goes Cuckoo. 162 BNR.nl. BNR Uitgezocht | Een griepepidemie: wat kost dat? Geraadpleegd op 2 december 2021. 163 Rekenkamer.nl. Coronarekening - Prinsjesdag 2021 (editie 5). Geraadpleegd op 2 december 2021.

Een bedreiging van de volksgezondheid heeft geen direct gevolg voor flora en fauna, ook niet als deze ziektegolf is veroorzaakt door een zoönose.

Sociale en politieke veiligheid Een bedreiging van de volksgezondheid heeft impact op het dagelijks leven. Veel mensen kunnen tegelijk ziek worden, waardoor zij bijvoorbeeld niet naar werk of school kunnen. Daarnaast komen bepaalde onderdelen van de samenleving (zoals onderwijs) stil te liggen door een tekort aan personeel. Wat de coronacrisis ook heeft laten zien, is dat de maatregelen die worden genomen om een dergelijke grootschalige ziektegolf te beteugelen vergaande impact kunnen hebben op het dagelijks leven van burgers. Zo viel het dagelijks leven door de opeenvolgende lockdowns nagenoeg compleet stil omdat o.a. de horeca en sportfaciliteiten gesloten waren en mensen niet naar werk konden.

Bijlagen

Als de samenleving wordt getroffen door een nieuw en onbekend virus, kan dit leiden tot een hoog aantal slachtoffers. Ook onder mensen die niet direct tot een risicogroep behoren. Zo zijn er tot november 2021 bijna 19000 mensen geregistreerd als zijnde overleden aan COVID-19. Daarnaast is bij een nieuw virus onbekend wat de gevolgen van een besmetting op de lange termijn zijn. Een voorbeeld hiervan is long COVID159. Als laatste kan de overbelasting van de zorg op lange termijn ook voor extra slachtoffers zorgen. Door de toename in ziekenhuisopnames stagneert de zorg, wordt de reguliere zorg afgeschaald en dit kan op den duur lange termijn voor extra gezondheidsschade zorgen160. De ziekenhuiszorg voor covid-patiënten heeft bijvoorbeeld gezorgd voor het verlies van ca. 100 tot 400 duizend levensjaren voor andere patiënten doordat planbare zorg uitgesteld werd161.

Het openbaar bestuur wordt niet direct aangetast door een bedreiging van de volksgezondheid. Echter heeft de lengte van de coronapandemie en de maatregelen die door de overheid zijn genomen geleid tot weerstand en onbegrip onder een gedeelte van de bevolking. Deze groep stelt de legitimiteit en betrouwbaarheid van de overheid ter discussie wat uiteindelijk wel kan leiden tot de aantasting van het openbaar bestuur164. De aard van de bedreiging van de volksgezondheid kan zeker in het begin onbekend zijn, wat kan leiden tot gevoelens van angst en onzekerheid onder burgers. Daarnaast heeft de coronapandemie laten zien dat de sociaal psychologische impact van de maatregelen erg groot is. Door de strenge coronamaatregelen en de onduidelijkheid over het verloop van de crisis ervaren veel mensen gevoelens van angst en depressie.

164 Binnenlandsbestuur.nl. Vertrouwen in overheid nog nooit zo laag. Geraadpleegd op 2 december 2021.

60

Veiligheid van cultureel erfgoed

Conclusie De impact van een bedreiging van de volksgezondheid is voornamelijk afhankelijk van de aard, omvang en mortaliteit van de ziektegolf. Over het algemeen is de directe impact van een ziektegolf niet heel groot. COVID-19 heeft laten zien dat een nieuw virus en de daaropvolgende maatregelen wel verstrekkende impact kan hebben.

6.1.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

Bovendien zorgen zowel verstedelijking als klimaatverandering dat (wilde) dieren en mensen steeds dichter op elkaar leven. Het leefgebied van dieren wordt steeds kleiner en de kans dat zo’n virus op een mens overspringt wordt daardoor steeds groter166.

6.1.3 Beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden een bedreiging van de volksgezondheid als een laag risico beleven. De impact- en waarschijnlijkheidsanalyse schaalt een bedreiging van de volksgezondheid in als een risico met hoge waarschijnlijkheid en aanzienlijke impact. Daarmee komt de beleving van de inwoners van Hollands Midden voor wat betreft dit risico niet overeen met de gedane risicoanalyse.