Actieplan aanpak (energie) armoede

Aanpak (energie) armoede Gemeente Kaag en Braassem ‘Dichtbij en toegankelijk’ Versie 1.0 Februari 2023

1

1. AANLEIDING Voor u ligt het actieplan Aanpak (energie) armoede. Dit actieplan is tot stand gekomen na het aannemen van de motie op 19 december jl. om te komen tot een plan armoedebestrijding. Het college heeft daarbij toegezegd de raad mee te nemen in het komen tot het aanvullende structurele plan voor armoedebestrijding zoals opgeroepen in de motie. Daarom heeft er op 23 januari 2023 een gesprek plaatsgevonden met een aantal raadsleden, om hen mee te nemen in de opzet van dit actieplan. De input vanuit deze bijeenkomst is verwerkt in het actieplan. Om tot een effectief actieplan te komen is het noodzakelijk om te kijken wat we op dit moment allemaal al voor onze inwoners doen en waar we mogelijk te kort schieten. Daarom is een opsomming als bijlage toegevoegd met wat we als overheid of directe partner voor inwoners op dit moment allemaal al doen. Zo worden er vanuit het Rijk al verschillende acties ondernomen, maar ook door onze partners zijn er verschillende initiatieven en acties opgezet. Daarnaast zijn er ook verschillende initiatieven en regelingen die wij als gemeente hebben opgezet of ondersteunen. De inwoner kan op dit moment op heel veel verschillende plekken terecht als het gaat om het aanvragen voor financiële hulp. Echter door de hoeveelheid aan regelingen, noodfondsen en initiatieven kan men soms door de bomen het bos niet meer zien.

Om die reden zal er in dit actieplan aandacht zijn voor de manier waarop communicatie een effectieve rol kan spelen en we onze inwoners daardoor beter kunnen bereiken. Daarnaast willen graag benadrukken dat de uitvoering van dit actieplan een proces in ontwikkeling is. Het is op dit moment niet altijd even makkelijk om vast te stellen waar inwoners te kort komen en of we alle inwoners bereiken. Door in te zetten op een effectieve communicatie zullen we trachten het bereik te maximaliseren. Meer bereik zal er mogelijk aan bijdragen dat onze inwoners meer aanspraak zullen maken op regelen. Waar inwoners allemaal te kort komen, weten we niet, dit geldt ook voor de hoeveel aanvragen dat we kunnen gaan verwachten. Om die reden zit er dus een onzekerheid in de verwachting. Hoe we willen omgaan met deze onzekerheid lichten we graag verder in dit stuk toe.

2

2. INLEIDING Door de stijgende inflatie en hoge energiekosten heeft een toenemende groep inwoners moeite met rondkomen. Ook ondernemers en maatschappelijke organisaties dreigen hierdoor in de problemen te komen. Het ontbreken van bestaanszekerheid zorgt ervoor dat inwoners zorgen en stress ervaren, wat kan resulteren in het gevoel dat inwoners de grip op hun leven verliezen. Dit is van invloed op de gezondheid en welbevinden van inwoners in de breedste zin. Deze ontwikkelingen vragen om aanvullende maatregelen, naast de al bestaande minimavoorzieningen. In dit plan worden deze maatregelen uiteengezet en uitgewerkt om meer inzicht te geven in wat er allemaal wordt aangeboden, en lichten we toe waar we extra financiële middelen willen inzetten.

3. DE DOELGROEP Om wie gaat het precies? Een vraag die zeer lastig lijkt te beantwoorden. Het beeld is namelijk heel divers, wat een gerichte aanpak voor dit plan lastig maakt. Hoewel het inkomen vanzelfsprekend een rol speelt, zijn er ook huishoudens met een inkomen tot ca. 1,5 modaal die moeite hebben met rondkomen. Dit vanwege de combinatie van hoge huur of hypotheek, gestegen prijzen van boodschappen, en een hoge energierekening (bij een slecht geïsoleerde woning). Naast huishoudens zien we ook dat maatschappelijke instellingen, zoals (sport) verenigingen, welzijnsorganisaties en cultuurinstellingen vanwege de stijgende inflatie en hoge energierekeningen hun financiële buffers moeten aanspreken. De Papierwinkel van de Driemaster ziet een toename in het aantal mensen dat langskomt met financiële hulpvragen. Naast de stijging van de gebruikelijke doelgroep nemen ze ook een stijging waar van een nieuwe groep inwoners die eerder niet tot de beoogde doelgroep van de Papierwinkel werd gerekend. Er is dus een stijging waar te nemen van inwoners die een beroep doen op financiële ondersteuningsmaatregelen. Een klein lichtpuntje is dat een grote groep inwoners de weg kan vinden naar partners als De Driemaster. Maar het vermoeden bestaat dat er ook een groep is die deze route niet kan vinden of niet wilt lopen (door bijv. armoedeschaamte).

Hierdoor is het lastig om te stellen wie allemaal exact onder de groep inwoners vallen die financiële hulp of ondersteuning kan gebruiken in deze roerige tijd.

Bron: Dossier ‘Wat Werkt bij de aanpak van armoede en schulden’ van Movisie, 2020

3

4. ACTIES 4.1 PREVENTIE (Dreigende) armoede is veelal een structureel probleem. Om tot een duurzame oplossing te komen, waarbij preventie centraal staat en we inwoners in staat stellen op eigen benen te staan, willen we inzetten op voorkomen en ondersteuning. Hierin speelt de Driemaster, vanuit de opdracht Welzijn en Preventie, een belangrijke rol. De Papierwinkel van de Driemaster is een belangrijke schakel tussen de inwoners en de (gemeentelijke) inkomensondersteunende regelingen. Onder preventie verstaan wij het volgende: • • • • • •

Zorgen dat iedere inwoner uitkomt met het budget dan hem/haar ter beschikking staat Zorgen dat (jongere) inwoners leren omgaan met geld Zorgen dat inwoners zich bewust zijn van risico’s bij life events als werkeloosheid, scheiding etc. Zorgen dat iedere inwoner weet waar hij/zij moet zijn als het even niet meer gaat Zorgen dat signalen op (dreigende) armoede adequaat worden opgepakt Zorgen dat er voldoende kennis is over risico’s en dat deze in samenhang worden opgepakt

Maar intussen leven we niet in de ideale wereld en hebben we te maken met een groep mensen die te maken heeft met armoede. Voor deze groep verstaan wij onder preventie: •

Voorkomen van schulden.

De Papierwinkel versterken In 2022 heeft de Papierwinkel een grote toename gezien van het aantal cliënten, waardoor de dienstverlening onder druk komt te staan. De Papierwinkel biedt jong en oud informatie over wettelijke regels, papieren van gemeente/overheid, administratie, formulieren, aangiften en meer. Zij zijn een meekijkend oog als men de administratie en papieren niet begrijpt. Samen met de inwoner kijken ze naar de papieren en geven ze advies of helpen om de administratie op orde te brengen. Zowel wij als de Driemaster zouden graag zien dat de Papierwinkel uitgebreid wordt. Maar de Driemaster geeft aan dat binnen de huidige Fte’s in de opdracht is dat momenteel erg lastig is. Samen met de Driemaster hebben we gekeken naar waar de behoefte momenteel ligt. We gaan met de Driemaster om de tafel om tot een plan te komen om de Papierwinkel te versterken en uit te breiden. Een eventuele extra fte moet als kerntaak financiële fitheid krijgen. 4

Op basis van ervaringen wordt bezien of incidenteel enige extra middelen nodig zijn voor de Papierwinkel. Om ervoor te zorgen dat eventueel extra budget dat beschikbaar gesteld wordt daadwerkelijk ingezet wordt bij de Papierwinkel, zullen de extra middelen in een addendum worden opgenomen, en geoormerkt worden. We houden de optie open om structureel extra middelen aan te vragen indien nodig voor de Papierwinkel in de nieuwe opdracht Welzijn en Preventie vanaf 2024.

4.2 COMMUNICATIE UITBREIDEN EN VERSTERKEN De gemeente Kaag en Braassem heeft een breed aanbod inkomensondersteunende regelingen. Het gaat hierbij dan om regelingen vanuit de Participatiewet, als mede samenwerkingspartners die met hun professionals de inwoners ondersteunen. In de bijlage vindt u een overzicht van alle beschikbare inkomensondersteunende regelingen. Door in te zetten op communicatie kunnen we de bekendheid van deze regelingen en organisaties vergroten, en daarmee een grotere groep inwoners bereiken. Misschien is dit onderdeel wel een van de belangrijkste onderdelen uit het actieplan. We zien dat op dit moment veel inwoners worden bereikt, maar ook dat een groep inwoners geen beroep doen op de al bestaande regelingen. Om te zorgen dat we regelingen bekend maken onder een zo groot mogelijk publiek is een brede en doordachte communicatieaanpak noodzakelijk. We zullen hier onder andere trachten om in onze communicatie armoede en duurzaamheid (energie) integraal te benaderen. Ook willen we onderzoeken hoe we kunnen samenwerken met onze partners binnen o.a. het sociaal domein. We doen dit ten slotte niet alleen, denk aan bijvoorbeeld De Driemaster en onze woningcorporaties. De energietoeslag 2022 laat zien dat het bereik van regelingen wordt vergroot dankzij goede communicatie.

Zowel landelijk als lokaal is er veel aandacht geweest voor deze regeling, en in Kaag en Braassem heeft ruim 90% van alle huishoudens die recht hadden op de energietoeslag 2022 deze ontvangen. Door de focus te leggen op de inkomensondersteunende regelingen en voorzieningen, lijkt het een logisch gevolg dat het gebruik van deze voorzieningen zal toenemen. Op dit moment is daar weinig tot geen ruimte voor. Zo zaten Stichting Jeugdfond sport en cultuur en Stichting Leergeld in 2022 bijna aan hun maximale budget, zonder dat er extra op communicatie is ingezet. Bij meer aanvragen, zullen zij waarschijnlijk niet meer uitkomen met de beschikbare middelen. Verder moet er op korte termijn een ‘rode knop’ aan de website van de gemeente toevoegen: één plek waar alle informatie rondom financiële hulp samenkomt. Dit moet de toegankelijkheid van onze dienstverlening verbeteren, en vooral laagdrempeliger maken. De extra middelen die beschikbaar worden gesteld zullen worden ingezet voor zowel online als offline communicatie. Zo willen we extra inzetten op online zichtbaarheid via sociale media. Maar ook onze inwoners extra informeren via het huis-aan-huis blad Hier in de regio. Daarnaast zien we de grote waarde van bestaande netwerken van organisatie in de gemeente, zoals basisscholen, verenigingen en sportclubs. Zij bereiken met hun communicatie een groot deel van onze inwoners.

Daarom zoeken we in de communicatie over inkomensondersteuning en armoedepreventie graag de samenwerking met deze partijen. Hierdoor hopen we ook de schaamte die rondom het thema heerst te verkleinen.

5

4.3 NOODFONDS: VRAAGGERICHTE ONDERSTEUNING We willen inwoners ondersteunen die het echt nodig hebben. Daarom willen we een noodfonds instellen. We kiezen er voor om deze in tweeën te splitsen: een noodfonds voor huishoudens, en een noodfonds voor maatschappelijke organisaties die iets voor inwoners willen opzetten. Beide lichten we hieronder toe. Maatwerkbudget maatschappelijke organisaties Met het instellen van een maatwerkbudget voor maatschappelijke organisaties zorgen we ervoor dat het geld terecht komt bij initiatieven vanuit de samenleving. Organisaties die graag iets willen opzetten voor de inwoners. Denk bijvoorbeeld aan scholen die maaltijden voor hun leerlingen willen verzorgen, zodat alle kinderen een goede maaltijd krijgen. Of een vereniging die een ruimte over heeft, en een warmtekamer wil inrichten voor haar inwoners (zie: https://www.legerdesheils.nl/warmekamers). Noodfonds voor huishoudens Er zullen altijd inwoners zijn die buiten de bestaande regelingen vallen. Vanwege de gestegen energielasten en de inflatie ervaren ook de middeninkomens financiële stress. Voor inwoners die buiten de bestaande minimaregelingen vallen, bieden we de optie van een noodfonds, voor inwoners die plotseling geconfronteerd worden met een rekening die ze niet kunnen betalen.

We hebben hierbij twee opties: als gemeente zelf een noodfonds creëren, of aansluiten bij een bestaand noodfonds dat actief is in de gemeente: Stichting Sociaal Noodfonds Kaag & Braassem. In dat laatste geval zorgen wij voor extra doorverwijzing, en indien nodig kunnen wij financieel bijdragen, mocht het aantal aanvragen dusdanig veel stijgen. De uitvoering van het sociaal Noodfonds Kaag & Braassem is momenteel belegd bij de Driemaster. We stellen voor om dit fonds tot 1 september 2023 open te stellen (of aan bij te dragen, indien we aansluiting zoeken bij Stichting Sociaal Noodfonds Kaag & Braassem en financiële bijdrage nodig is), waarbij we in juni een tussentijdse evaluatie doen, om te kijken of het noodfonds het gewenste effect heeft, en daadwerkelijk de ondersteuning biedt die inwoners nodig hebben. Plafond noodfonds Voor dit noodfonds stellen we een plafond in van 200.000 euro (in totaal, voor organisaties en huishoudens gecombineerd).

4.4 EXTRA INVESTESTEREN IN BESTAANDE REGELINGEN Voor inwoners met (tijdelijke) financiële problemen zijn er in de gemeenten veel verschillende regelingen. Deze zijn echter niet iedereen even bekend. Per 1 januari 2023 zijn de bijstandsuitkeringen met ruim 10% gestegen. Ervan uitgaande dat het salaris van werkende inwoners veelal niet met hetzelfde percentage 6

omhoog gaat, betekent dit dat de doelgroep van de minimaregelingen hoe dan ook stijgt. Ter illustratie: in het laatste kwartaal van 2022 waren de cao-lonen 3,6 procent hoger dan in hetzelfde kwartaal een jaar eerder.1 Inwoners die eerder niet in aanmerking kwamen voor inkomensondersteunende regelingen, komen dat vanaf dit jaar wellicht wel. We willen zoals eerder benoemd het komende jaar extra investeren in communicatie over alle minimaregelingen. Hiermee hopen we ervoor te zorgen dat alle inwoners die er recht op hebben, daadwerkelijk een aanvraag doen. Dit zal een stijging in het aantal aanvragen betekenen. Een goed voorbeeld hiervan is de energietoeslag 2022. Als voorbeeld geven we de eerder genoemde Stichting Jeugdfonds sport en cultuur, en Stichting Leergeld. Beide organisatie hebben het afgelopen jaar een toename in het aantal aanvragen gezien, en zaten in 2022 aan het plafond van het door de gemeente beschikbaar gestelde budget. Overzicht Stichting Jeugdfonds sport en cultuur en Stichting Leergeld 2022 2019 2020

2021

2022

Bereik Jeugdfonds sport en cultuur

117

117

124

188*

Bereik Stichting Leergeld

200

269

258

262

*Jeugdfonds cijfers t/m november

Indien we de bekendheid van deze voorzieningen willen vergroten, en deze toegankelijker willen maken voor een bredere groep inwoners, zullen hier extra financiële middelen voor beschikbaar moeten worden gesteld om het huidige budget op te hogen waar nodig.

5 ENERGIETOESLAG 2023: VOORALSNOG VASTHOUDEN AAN 120% VAN DE BIJSTANDSNORM Onlangs is het wetvoorstel energietoeslag 2023 ter advisering aangeboden aan de Raad van State. De beoogde inwerkingtredingsdatum van de wet is juni 2023. De wijze van uitkeren van de energietoeslag sluit aan op de toeslag voor 2022. Zo krijgen gemeenten in 2023 opnieuw de bevoegdheid om een eenmalige energietoeslag toe te kennen aan inwoners met een inkomen op of net boven het sociaal minimum. Het bedrag dat wij als gemeenten krijgen voor de uitvoering hiervan is nog niet bekend. Omdat de energietoeslag onder de participatiewet valt, ligt de uitvoering voor Kaag en Braassem in Alphen aan den

1 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/01/grootste-cao-loonstijging-in-veertien-jaar-maar-inflatie-stijgt-harder

7

Rijn. Voor de energietoeslag 2022 hebben we ons gehouden aan de kaders die gesteld werden door het Rijk, en hebben wij een inkomensgrens van 120% de bijstandsnorm gehanteerd bij de toekenning van de energietoeslag. Hoeveel is 120% van de bijstandsnorm in 2023? Leefvorm Alleenstaand, 21 jaar tot pensioenleeftijd Gehuwd of samenwonend, 21 jaar tot pensioenleeftijd Alleenstaand en gepensioneerd Gehuwd of samenwonend en gepensioneerd

Netto maandinkomen (inclusief vakantietoeslag) € 1.434,79 € 2.049,70 € 1.596,80 € 2.168,64

Bron: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/koopkracht/hoe-vraag-ik-de-energietoeslag-aan

Een mogelijke manier om een grotere groep inwoners te ondersteunen is het verhogen van de inkomensgrens van de energietoeslag naar 130% van de bijstandsnorm. In Kaag en Braassem zou deze verhoging betekenen dat ca. 300 extra huishoudens recht hebben op de energietoeslag. Indien gemeenten afwijken van de door het Rijk gestelde kaders (in dit geval een inkomensgrens van 120%) worden zij hiervoor niet gecompenseerd, en zal dit door gemeenten zelf gefinancierd moeten worden. Op dit moment is nog niet duidelijk hoeveel gemeenten ontvangen voor de uitvoering van de energietoeslag 2023. Daarnaast is op dit moment ook nog niet bekend hoeveel Alphen aan den Rijn in rekenen brengt voor de uitvoering. Omdat op dit moment veel (financiële) zaken rondom de energietoeslag onduidelijk zijn, hebben we ervoor gekozen het ophogen van de inkomensgrens voor de energietoeslag niet mee te nemen in dit actieplan.

6 DUURZAAMHEID: ENERGIEARMOEDE We zijn ons ervan bewust dat de hoge energierekening voor veel mensen één van de grote financiële stressgevers is op dit moment. We zijn in deze notitie ingegaan op hoe we inwoners bij financiële problemen en hulpvragen willen gaan ondersteunen. Maar vanzelfsprekend willen we inwoners ook graag ondersteunen bij het verduurzamen van hun woning, en daarmee hun energierekening omlaag krijgen. Daarom gaan we hier ook kort in op de maatregelen en acties die op dit gebied genomen worden, omdat deze in de huidige situatie onlosmakelijk verbonden zijn met armoedepreventie. Vorig jaar zijn we gestart met de pilot Fix Teams, een project in samenwerking tussen de gemeente en de woningcorporaties. De eerste 25 woningen van woningcorporatie Aarwoude met de slechte energie labels zijn bezocht door energiecoaches van de gemeente. Deze energiecoaches komen met een pakket aan energiebesparende maatregelingen (denk: radiatorfolie, radiatorventilatoren, smart-plugs, tijdschakelaars etc.,), en installeren deze meteen bij de mensen thuis. Daarnaast wordt er gelet op energieslurpers, en was veiligheid een onverwacht onderdeel van het bezoek. Sommige besparingsmaatregelen 8

van inwoners bleken erg onveilig te zijn (bijvoorbeeld het onveilig gebruik van elektrische kookplaatjes). Daarnaast hebben we gezien dat de inzet van energiecoaches ook een grote kans biedt op welzijnsgebied. De energiecoaches komen immers achter de voordeur, en krijgen daardoor automatisch een soort signalerende functie. We willen daarom kijken naar de mogelijkheden om deze functie te versterken en uit te breiden. Dit jaar gaan we door met de Fix Teams. We starten op korte termijn met 118 woningen van Meerwonen. Verder komt er een aanbesteding om de SPUK uitkering aanpak Energiearmoede in 2023/2024 goed te besteden.

7 TOT SLOT In dit actieplan wordt er ingegaan op het aanbod dat wij als gemeente, de Rijksoverheid en andere partners nu al bieden. We hebben een aantal concrete acties uiteen gezet om de inwoners die ondersteuning nodig hebben te bereiken. Met deze aanpak kiezen we in eerste instantie voor vraaggerichte ondersteuning. Inwoners moeten het gevoel hebben dat ze bij financiële problemen bij de gemeente kunnen aankloppen voor ondersteuning. Op korte termijn willen we inzetten op het ontwikkelen van een communicatieaanpak richting inwoners die financiële hulp kunnen gebruiken. Hiervoor zal worden geschakeld met onze afdeling communicatie, maar ook met onze partners. Denk hierbij aan het verspreiden van flyers (bijv. Appeltje voor de dorst, uitgevoerd door de Driemaster). Daarnaast willen we er op korte termijn voor zorgen dat onze website beter toegankelijk is voor inwoners met een financiële hulpvraag. Dit kan door het creëren van een ‘rode knop’ op de homepage die linkt naar een pagina met een overzicht van alle regelingen en voorzieningen binnen de gemeente. Verder willen we meer inzetten op offline communicatie waarbij we aansluiting zoeken bij verenigingen, kerken, ouderenorganisaties en overige instanties met een breed netwerk, zodat we zoveel mogelijk inwoners bereiken.

Verder willen we middels deze communicatieaanpak ervoor zorgen dat meer mensen de weg richting de beschikbare inkomensondersteunende voorzieningen weten te vinden. Indien dit leidt tot een hoger aantal aanvragen, betekent dit dat er meer financiële druk ontstaat op de beschikbare budgetten. Dit zou middels een maatwerkbudget kunnen worden aangevuld. Tot slot zien wij dat de Papierwinkel van de Driemaster een belangrijke rol vervult in de bemiddeling van de inwoners richting de beschikbare voorzieningen. Medewerkers van de Papierwinkel geven zelf aan dat zij een toename van het aantal inwoners zien die bij hen aanklopt. Waar dit voorheen vooral bijstandsgerechtigden waren, geven zij nu ook aan een nieuwe doelgroep tijdens hun spreekuur te zien, namelijk de inwoners die werken, maar moeite hebben met rondkomen. We willen graag dat ook deze inwoners van de Papierwinkel gebruik kunnen blijven maken. Daarnaast willen we dat de Papierwinkel de mogelijkheid krijgt om uit te breiden, zodat meer inwoners gebruik kunnen maken van hun diensten. Daarom willen we extra investeren in de Papierwinkel, en samen met de Driemaster kijken hoe we de Papierwinkel kunnen uitbreiden.

9

Belangrijk om te benoemen is, dat we willen aansluiten bij de behoefte van de inwoners. Dit betekent dat eventuele ondersteuning een stappenproces is, waarbij we goed in kaart willen brengen waar de knelpunten zitten bij mensen, en welke ondersteuning ze daarbij kunnen gebruiken. Door het beschikbaar stellen van extra financiële middelen kunnen we op korte termijn al starten met de armoede aanpak. Het is wenselijk om zo snel mogelijk een extra medewerker bij de papierwinkel in te zetten die zich volledig kan richten op de financiële fitheid van onze inwoners. Maar ook het realiseren van een communicatieaanpak rondom de beschikbare voorzieningen en de toegankelijkheid hiervan kan op korte termijn van start gaan. Extra middelen: hoeveel is er nodig? Doel Preventie: verstreken van de Papierwinkel

Geschatte kosten In overleg met de Driemaster – zal een nader voorstel over volgen. Op basis van ervaringen wordt bezien of incidenteel enige extra middelen nodig zijn voor de Papierwinkel. Communicatieaanpak 20.000 euro Noodfonds 200.000 euro (plafond) Extra investeren in bestaande regelingen 20.000 euro Totaal 240.000 euro Bovenstaande is een schatting van de kosten. Niet gebruikte middelen gaan terug de algemene reserve in. We zullen bij de uitvoer van dit actieplan de raad blijven informeren. In juni plannen we een evaluatiemoment. Wat gaat er goed? Wat kan er beter? Sluiten we goed aan bij de behoefte van de inwoner? En natuurlijk: hoe ontwikkelt de huidige crisis zich? Samen met verschillende partners uit het sociaal domein (Driemaster, Tom in de buurt, maar ook de twee woningcorporaties) hebben we een actiegroep (energie) armoede gevormd om snel te kunnen schakelen. Indien de beschikbaar gestelde middelen niet voldoende blijken, komen we weer bij u terug met een nieuw voorstel.

10