Rekenkamer IJsselstein - Stemlokalen Rapportage definitief na ambtelijk wederhoor

Rekenkamer IJsselstein

Ruim baan voor de kiezer Nota van bevindingen van het rekenkameronderzoek naar de toegankelijkheid van de IJsselsteinse stemlokalen 7jdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer op 22 november 2023

Rekenkamer IJsselstein, 10 april 2024

Colofon

Ó Rekenkamer IJsselstein, 2024 drs. R.J.F. Paulussen (voorzitter) T. Siermann Msc (lid) M. van den Berg (lid en tegenlezer) Margreet Windhorst (secretaris-onderzoeker)

Dit onderzoek is uitgevoerd door: Margreet Windhorst Tijmen Siermann Rob Paulussen

Email: secretaris_RK_IJsselstein@raamwerk.nu

2

Inhoudsopgave Aanleiding ................................................................................................................................................................ 4 1.

Vraagstelling .................................................................................................................................................... 4

2.

Onderzoeksdoel en a6akening ........................................................................................................................ 4

3.

Aanpak ............................................................................................................................................................ 5

4.

Bereikbaarheid ................................................................................................................................................ 6

5.

Betreedbaarheid .............................................................................................................................................. 9

6.

Bruikbaarheid ................................................................................................................................................ 12

7.

Totaalbeeld toegankelijkheid ......................................................................................................................... 16

8.

InformaGevoorziening aan de kiezers ............................................................................................................. 17

9.

OrganisaGe en evaluaGe van de verkiezingen ................................................................................................. 19

10.

InformaGevoorziening aan de gemeenteraad ............................................................................................ 20

11.

Verantwoording methoden van onderzoek ................................................................................................ 20

Bijlage 1 Bronnen .................................................................................................................................................... 22 Bijlage 2 Overzicht stemlokalen gemeente IJsselstein .............................................................................................. 23

3

Aanleiding Op 22 november 2023 vonden vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats. De rekenkamer IJsselstein heeJ besloten om op die verkiezingsdag onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van stemlokalen voor kiezers met een lichamelijke beperking. Een vergelijkbaar onderzoek van de Rekenkamer Utrecht uit 2019 was daarvoor de inspira7ebron. De Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Ligging en inrich7ng moeten zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen. Wanneer een stemloca7e niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad hierover onder opgaaf van redenen informeren (“pas toe of leg uit principe”).1 Deze weUelijke bepalingen komen voort uit het VN-verdrag Handicap, dat de posi7e van mensen met een beperking beoogt te verbeteren.2

1. Vraagstelling De centrale onderzoeksvraag luidt: Zorgt de gemeente IJsselstein ervoor dat de inwoners met een lichamelijke beperking zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen? Deze vraagstelling beantwoorden we in dit rapport aan de hand van drie deelvragen: •

Voldeden de stemlokalen in IJsselstein aan de criteria voor toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking?

•

Verstrekte de gemeente IJsselstein voldoende en juiste informa7e over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking aan de inwoners?

•

HeeJ het college de gemeenteraad voldoende en juist geïnformeerd over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking?

2. Onderzoeksdoel en afbakening De rekenkamer wil de gemeenteraad met dit onderzoek inzicht geven in de mate waarin de stemlokalen in IJsselstein toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Met de opgedane inzichten wil de rekenkamer de gemeentelijke organisa7e in staat stellen de uitvoeringsprak7jk bij toekoms7ge verkiezingen zo nodig en waar mogelijk te verbeteren. Ook wil de rekenkamer de gemeenteraad informeren over de rol die de raad heeJ bij het organiseren van verkiezingen. Omdat de Kieswet alleen eisen stelt aan de toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking, is het onderzoek daarop gericht. Onder het begrip lichamelijke beperking verstaan wij beperking van het bewegingsapparaat en visuele beperking. Het veldwerk van het onderzoek omvaUe observa7es van de stemlokalen aan de hand van een checklist. Me7ng van aspecten die specifieke technische apparatuur en -kennis vergen, is achterwege gebleven.

1 Kieswet, ar+kelen J4-2 en J4-3

2 VN-verdrag Handicap | Rechten van mensen met een beperking

4

3. Aanpak De rekenkamer IJsselstein trok er op 22 november 2023 op uit om ter plekke te bekijken of mensen met een lichamelijke beperking zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen. De rekenkamer zou daartoe alle 18 stemlokalen die de gemeente telt bezoeken. Ook de loca7e De Reddingsbrigade, die op hUps://waarismijnstemlokaal.nl/e/IJsselstein was aangemerkt als niet goed toegankelijk, is in het onderzoek meegenomen. ’t Kruispunt en Sporthal Het Heem boden plaats aan twee stemlokalen. Dat betekent dat er in totaal 16 te bezoeken loca7es waren. Door een misverstand is het stemlokaal dat geves7gd was in Tramzicht (Praagsingel 168) overgeslagen. Dat is spij7g, maar nieUemin kan de rekenkamer op basis van het onderzoek gefundeerde uitspraken doen over de toegankelijkheid van de IJsselsteinse stemlokalen. De rekenkamer IJsselstein gebruikte voor dit onderzoek een checklist die in 2019 is ontwikkeld door de rekenkamer Utrecht en door dezelfde rekenkamer in 2023 waar nodig verbeterd en geactualiseerd met het oog op de vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer.

Deze checklist is gebaseerd op criteria die het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrela7es (BZK) samen met vertegenwoordigende organisa7es van mensen met een beperking heeJ ontwikkeld.3 Deze criteria vallen in drie blokken uiteen: Bereikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig via de openbare weg bij het stemlokaal komen. Belangrijk daarvoor zijn een duidelijke bewegwijzering, de aanwezigheid van een gehandicaptenparkeerplaats en een obstakelvrije route van de openbare weg naar het gebouw waar het stemlokaal geves7gd is. Dit aspect wordt behandeld in hoofdstuk 5. Betreedbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig in het stemlokaal komen. Daarvoor zijn bijvoorbeeld van belang de toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw, de afwezigheid van hoge drempels en de aanwezigheid van geschikte hellingbanen en geleidelijnen. Dit aspect staat centraal in hoofdstuk 6. Bruikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. Daarvoor moet er onder andere voldoende ruimte zijn om met een rolstoel of scootmobiel te kunnen draaien, moet er een leesloep aanwezig zijn en een stemtafel op zithoogte. Hierover gaat hoofdstuk 7. Daarnaast keken we naar de informa7evoorziening. Ook daarvoor gelden voorschriJen: Informa>evoorziening aan de kiezers: op de website van de gemeente moet vermeld zijn welke stemlokalen voldoen aan de Toegankelijkheidscriteria.

Ook op de stempas of op een bijlage die met de stempas wordt meegestuurd moet vermeld zijn op welke loca7e gestemd kan worden en of dit stemlokaal toegankelijk is of niet.4 Dit is onderwerp van hoofdstuk 9. Informa>evoorziening aan de gemeenteraad: wanneer een stemloca7e niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad hierover onder opgaaf van redenen informeren (“pas toe of leg uit principe”).5 Hier gaan we in hoofdstuk 10 op in.

3 HAps://www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/2020/09/30/criteria-integrale-toegankelijkheid-stembureaus 4 hAps://vng.nl/files/vng/bijlage_1_checklist_toegankelijkheidscriteria_stemlokalen.pdf, daaruit onderdeel B1-1. 5 Kieswet ar+kel J 4, derde lid.

5

4. Bereikbaarheid Hoofdcriterium: mensen met een beperking kunnen vanaf de openbare weg zelfstandig bij de ingang van het stemlokaal komen. De naleving van dit criterium is gecontroleerd door te kijken naar: •

de leesbaarheid en herkenbaarheid van de in de openbare ruimte aanwezige aanduidingen die de kiezers de weg wijzen naar het stemlokaal;

•

de beschikbaarheid van parkeergelegenheid in het algemeen en van parkeergelegenheid voor mensen met een beperking in het bijzonder;

•

eventuele obstakels op de route naar en/of in de directe omgeving van het stemlokaal.

Bevindingen bewegwijzering –

Bij alle gecontroleerde stemlokalen is een bord of vaandel met de aanduiding ‘Stembureau’ geplaatst.

–

Op 14 van de 15 gecontroleerde loca7es waren verplaatsbare vaandels gebruikt met een wiUe ondergrond en grote zwarte leUers. Vaak werden deze gecombineerd met een houten wegwijzer die dichter bij de ingang was geplaatst. Het kleurgebruik van beide wegwijzers heeJ voldoende contrastwaarde en wijkt af van eventuele andere borden die in de omgeving gebruikt worden. De leUers zijn in alle gevallen meer dan 2,5 cm hoog. Mits goed geplaatst voldoen de vaandels als aanduiding van het stemlokaal, ook op een wat grotere afstand. Op 4 loca7es waren de vaandels zo geplaatst dat ze niet op7maal zichtbaar waren: Sporthal De Oever, Ewoud, Sporthal Poortdijk en Dienstencentrum De Oase. De houten wegwijzers zijn een stuk lager en de beleUering is ook een stuk kleiner dan op de vaandels.

–

Bij ’t Kruispunt werd alleen een houten wegwijzer gebruikt. Het kleurcontrast (zwarte leUers op wiUe ondergrond) was goed en ook waren de leUers meer dan 2,5 cm hoog, maar het bord was vanaf de openbare weg niet goed te zien; het stond dicht bij de ingang en te ver van de openbare weg om op te vallen en leesbaar te zijn.

Foto’s van links naar rechts: – Reddingsbrigade, niet te missen. – ’t Kruispunt, geen vaandel geplaatst en houten wegwijzer vanaf de straat niet goed zichtbaar en leesbaar. – Dienstencentrum De Oase, vaandel te dicht bij het gebouw geplaatst, vangt geen wind en hangt slap, dus slecht leesbaar.

6

Bevindingen parkeerplaatsen –

Bij alle stemlokalen was parkeergelegenheid, maar niet overal waren binnen 100 m van de entree van het stemlokaal de vereiste 5 reguliere parkeerplaatsen vrij. Bij OBS De Tandem, Sporthal Poortdijk, Reddingsbrigade en Sporthal Het Heem waren er op het moment dat de onderzoekers ter plekke waren te weinig vrije parkeerplaatsen, zodat mensen die slecht ter been zijn daar misschien te ver moesten lopen.

–

Op 7 van de 15 gecontroleerde loca7es waren binnen de vereiste afstand van 100 m1 van de entree (200 m1 als de loca7e zich in voetgangersgebied bevond) geen gehandicaptenparkeerplaatsen aangewezen en door middel van een bord kenbaar gemaakt. Het betrof OBS De Tandem, Sporthal De IJsselhal, Reddingsbrigade, ’t Kruispunt, OBS De Trekvogel en KPJ De Deel. Op de meeste van deze loca7es was ruim voldoende vrije reguliere parkeergelegenheid aanwezig, zodat deze tekortkoming niet onmiddellijk tot problemen zal hebben geleid. Bij OBS De Tandem en Reddingsbrigade viel de afwezigheid van een gehandicaptenparkeerplaats echter samen met een hoge parkeerdruk en kunnen mensen met een beperking hier last van hebben gehad.

–

Op een van de gehandicaptenparkeerplaatsen bij stemloca7e Stadhuis hadden wegwerkers een hek geplaatst dat op die plek en op dat moment geen duidelijke func7e had en beter elders geplaatst had kunnen worden.

–

Van de 8 loca7es met een aangewezen gehandicaptenparkeerplaats waren er 3 waar deze plek bezet was; in alle gevallen lag er de vereiste parkeerkaart goed zichtbaar voor het raam.

Foto’s van links naar rechts: – Stadhuis, een van de gehandicaptenparkeerplaatsen is geblokkeerd. – ‘t Kruispunt, plek genoeg, maar geen plaatsen gereserveerd voor mensen met beperking – OBS De Tandem, volle parkeerplaats, geen plaatsen gereserveerd voor mensen met beperking

Bevindingen looproute buiten –

Op 3 loca7es was er sprake van een hoogteverschil tussen de parkeerplaats en de looproute; op al deze plekken was binnen 50 m van de parkeerplek een goede overbrugging aanwezig.

–

De parkeergarage van het Stadhuis heeJ een helling die vrij s7jl is voor mensen die met een rollator of stok lopen en/of niet goed ter been zijn, maar er is ook (beperkt) parkeergelegenheid buiten.

7

–

Op sommige plekken waren er andere obstakels dan hoogteverschillen. Zo was bij Sporthal De IJsselhal de looproute wat glad door naUe bladeren, bevonden zich bij OBS De Tandem veel spelende kinderen en wat speelgoed op de looproute en was het op de looproute bij Sporthal Het Heem op het moment van opname onoverzichtelijk door de vele auto’s die af- en aanreden.

Foto’s van links naar rechts: – Sporthal IJsselhal, looproute met gladde bladeren. – OBS De Tandem, looproute over schoolplein, met speelgoed en veel kinderen (niet gefotografeerd i.v.m. privacy). – De Reddingsbrigade, looproute was zeer duidelijk aangegeven en, voor wie binnen de pionnen bleef, vrij van obstakels.

Recapitulatie bevindingen formele criteria bereikbaarheid Stemlokaal Bewegwijzering Stadhuis Sporthal De Oever OBS De Tandem Sporthal IJsselhal Ewoud Sporthal Poortdijk Reddingsbrigade IJsselstein ‘t Kruispunt Dienstencentrum De Oase Sporthal Het Heem School De Ark WOC gebouw OBS De Trekvogel Verenigingsgebouw De Groene OlijJak KPJ De Deel Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria

Parkeren

Van de 15 onderzochte loca7es voldoen er 4 geheel aan de criteria.

8

Looproute buiten

5. Betreedbaarheid Hoofdcriterium: mensen met een beperking kunnen vanaf de ingang van het gebouw waarin het stemlokaal geves>gd is zelfstandig bij de stemruimte komen. De naleving van dit criterium is gecontroleerd door te kijken naar: •

de toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw;

•

de aanwezigheid van maUen en roosters bij de entree die een obstakel kunnen vormen;

•

de begaanbaarheid van de route in het gebouw tussen de buitendeur en de stemruimte.

Bevindingen buitendeur –

Op 4 loca7es was de buitendeur een automa7sche (schuif)deur. Op 10 loca7es stond de buitendeur permanent open.

–

Alleen bij de Reddingsbrigade moest de deur met de hand geopend worden. De opstelruimte naast de deur was ruim genoeg om de deur langs een rolstoel of scootmobiel open te laten draaien. De deur kon met twee gestrekte vingers worden opgedaan.

–

Op 2 loca7es was er geen drempel aanwezig bij de buitendeur. Op 5 loca7es was er wel een drempel, maar was deze lager dan 2 cm.

–

Op 8 loca7es was er een drempel van meer dan 2 cm hoog. Op 4 van deze loca7es was er, in afwijking van de toegankelijkheidscriteria, geen of geen adequate voorziening aangebracht om die drempel te overbruggen: Sporthal De Oever, Sporthal Het Heem, Verenigingsgebouw De Groene OlijJak en KPJ De Deel.

–

De breedte van de deuropening van de buitendeur was op alle loca7es 85 cm of meer.

Foto’s van links naar rechts: – De Reddingsbrigade, buitendeur heeK kleine drempel, draait naar buiten en moet handmaLg geopend. Geen zware deur, maar wel lasLg manoeuvreren. Het rooster voldoet aan de criteria. – KPJ de Deel, drempel van 9 cm zonder overbrugging. – Sporthal IJsselhal, goed aangebrachte drempel die aan alle eisen voldoet.

9

Bevindingen matten, roosters –

Op 3 van de 15 onderzochte loca7es lag er een rooster bij de buitendeur. Bij OBS De Ark vormde dit mogelijk een obstakel omdat de gaten van het rooster groter waren dan 2x2cm en het rooster niet was afgedekt. Iemand die met een stok of met krukken loopt zou daarin vast kunnen komen te ziUen. Op de overige loca7es met een rooster was dit niet aan de orde.

–

Op 2 loca7es lagen bij de voordeur of op de looproute tussen de buitendeur en de stemruimte kokosmaUen. Deze maUen lagen goed strak op de grond, zodat er niemand over kon struikelen.

Foto’s van links naar rechts: – OBS De Ark, rooster met gaten die te groot en daardoor onveilig zijn. – Dienstencentrum De Oase, goed begaanbare mat die goed ligt. – WOC-gebouw, goede drempel, maar ligt wel los en verschuiK daardoor.

Bevindingen inpandige route –

Op 9 van de 15 onderzochte loca7es waren er tussendeuren aanwezig op de route van de buitendeur naar de stemruimte. Met uitzondering van 1 loca7e stonden deze deuren overal permanent open.

–

Alleen in OBS De Trekvogel moesten de kiezers de tussendeur zelf handma7g openen. De opstelruimte naast de deur was daar voldoende ruim om de deur langs een rolstoel of scootmobiel open te laten draaien en de deur kon met twee gestrekte vingers worden opgedaan.

–

Op de 9 loca7es met een tussendeur bevaUe de deuropening in 5 gevallen een drempel. Daarvan waren er 4 lager dan 2 cm, waarmee ze aan de criteria voldeden. Alleen in Verenigingsgebouw De Groene OlijJak was er een binnendrempel van meer dan 2 cm hoog, die bovendien niet voorzien was van een overbrugging.

–

In Verenigingsgebouw De Groene OlijJak stuiUen de kiezers onderweg naar de stemruimte ook op een trapje van 3 treden. Om dit te omzeilen was er een liJ aanwezig, maar deze werkte niet naar behoren, zodat de hulp van een stembureaulid nodig was om dit obstakel te passeren.

–

De breedte van de deuropening van de tussendeuren was op alle 9 loca7es 85 cm of meer. 10

–

Op 9 loca7es was er een deur naar de stemruimte. Met uitzondering van 1 loca7e stonden deze deuren overal permanent open. De deur die niet openstond, in OBS De Tandem, moest handma7g worden geopend. De opstelruimte daarvoor was voldoende ruim, maar de deur was niet met twee gestrekte vingers te openen.

–

In KPJ De Deel was de deuropening die toegang gaf tot de stemruimte smaller dan de minimaal vereiste 85 cm.

–

Op 2 loca7es had de deuropening naar de stemruimte een drempel; op beide plekken was deze niet hoger dan 2 cm.

–

Op 2 van de 15 onderzochte loca7es was vloerbescherming aangebracht. Dit was op beide plekken veilig gedaan: het materiaal zat goed vast en lag vlak, zodat het geen gevaar opleverde.

Foto’s van links naar rechts: – KPJ De Deel, deuropening naar de stemruimte is te smal. – Verenigingsgebouw De Groene OlijKak, trapje en een liK die niet zonder hulp bediend kan worden. – OBS De Tandem, klemmende tussendeur.

Overige bevindingen betreedbaarheid Niet relevant voor de formele toegankelijkheidscriteria van BZK, maar wel voor de kiezers met een beperking, zijn de volgende observa7es: –

In Sporthal IJsselhal bevaUe de stemruimte een hellingbaan die volgens de voorziUer van het stembureau door sommige bezoekers met een rollator als onpreog werd ervaren.

–

In KPJ De Deel was de inpandige route naar het stembureau erg smal. Deze bevaUe bovendien een scherpe bocht, waardoor het met een rolstoel en zeker met een scootmobiel mogelijk las7g laveren zal zijn. De voorziUer van het stembureau gaf desgevraagd aan dat er mensen met een rolstoel binnen waren geweest zonder dat dit problemen had gegeven.

11

Recapitulatie bevindingen formele criteria betreedbaarheid Stemlokaal Buitendeur Stadhuis Sporthal De Oever OBS De Tandem Sporthal IJsselhal Ewoud Sporthal Poortdijk Reddingsbrigade IJsselstein ‘t Kruispunt Dienstencentrum De Oase Sporthal Het Heem School De Ark WOC gebouw OBS De Trekvogel Verenigingsgebouw De Groene OlijJak KPJ De Deel Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria

Ma9en/roosters

Looproute inpandig

Van de 15 onderzochte loca7es voldoen er 9 geheel aan de criteria.

6. Bruikbaarheid Hoofdcriterium: kiezers kunnen zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. De naleving van dit criterium is gecontroleerd door te kijken naar: •

de opstelruimte en draaicirkel/manoeuvreerruimte bij de stemtafel, de stemhokjes en de stembus;

•

de inrich7ng van het lage stemhokje;

•

de aanwezigheid van stoelen (ook met armleuningen)

•

de aanwezigheid van een opera7onele leesloep op de kiestafel

Bevindingen ruimte bij stemtafel, stemhokjes en stembus –

Op alle stembureaus met uitzondering van De Reddingsbrigade was de ruimte bij de stemtafel en bij de stemhokjes (zowel laag als hoog) ruim voldoende (draaicirkel > 1,5 m1) om met een scootmobiel of rolstoel te kunnen manoeuvreren.

–

De ruimte bij de stembussen was overal voldoende om goed te kunnen manoeuvreren met een scootmobiel of rolstoel.

12

Foto’s van links naar rechts: – De Reddingsbrigade, ruimte bij de lage stemtafel is te krap. – Sporthal De Oever, zeeën van ruimte. – KPJ De Deel, voldoende ruimte bij het lage stemhokje, maar de opstelling in de hoek is niet ideaal.

Bevindingen inrichting lage stemhokjes –

In alle stembureaus was een stemhokje aanwezig met een laag schrijqlad.

–

Op 4 loca7es (’t Kruispunt, KPJ De Deel, Ewoud en De Reddingsbrigade) was het lage blad 73 cm hoog vanaf de vloer tot de onderrand en 75 cm vanaf de bovenrand. De vereiste hoogte is minimaal 75 cm, vanaf de onderrand van het blad tot de vloer.

–

In ’t Kruispunt gaf een lid van het stembureau aan dat sommige scootmobielen niet in het (lage) hokje pasten omdat ze te breed waren. De stembureauleden losten dit probleem crea7ef en effec7ef op door de persoon in de scootmobiel achter de stemhokjes te laten rijden en de plek af te schermen door aan weerzijden een stembureaulid met de rug naar deze kiezer neer te zeUen. Niet alle loca7es lenen zich echter voor een dergelijke oplossing. Overigens zijn alle stemhokjes overal even breed.

Bevindingen aanwezigheid van stoelen –

In de helJ van de stemruimtes stonden geen stoelen klaar waar mensen even konden gaan ziUen, bijvoorbeeld als ze moesten wachten. Dit was het geval in het WOC gebouw, Sporthal De Oever, De Ark, KPJ De Deel, Sporthal Poortdijk, De Reddingsbrigade en Sporthal Het Heem. Op sommige van deze loca7es stonden weliswaar opgestapelde stoelen, maar deze waren niet gebruiksklaar neergezet.

–

Op 3 loca7es waar wel stoelen klaar stonden, waren geen of onvoldoende stoelen met een armleuning beschikbaar. Een op de 5 stoelen moet voorzien zijn van armleuningen. Het betrof de loca7es Dienstencentrum De Oase, Sporthal IJsselhal en OBS De Tandem.

13

Foto’s van links naar rechts: – Dienstencentrum De Oase, ruim voldoende stoelen maar allemaal zonder armleuning. – Sporthal IJsselhal, te weinig stoelen en geen een met armleuning. – OBS De Tandem, voldoende stoelen zonder leuning aanwezig, maar niet erg uitnodigend neergezet. Stoelen met armleuning ontbreken.

Bevindingen leesloep –

Op 4 loca7es was de leesloep niet zichtbaar aanwezig op de kiestafel (de tafel waar de stembureauleden achter ziUen). Op 3 loca7es (Stadhuis, ’t Kruispunt en Dienstencentrum De Oase) bleek de loep bij navraag door de rekenkamer wel aanwezig, maar moest deze nog worden uitgepakt en zichtbaar worden neergelegd. Op 1 loca7e (Sporthal Poortdijk) lag de leeslamp in het lage stemhokje in plaats van op de kiestafel.

–

Alle leesloepen werkten.

Bevindingen toiletten De Rekenkamer heeJ ook gekeken naar de aanwezigheid en vrije toegankelijkheid van een (gehandicapten)toilet in het gebouw waar het stembureau geves7gd is. Dit is geen vereiste in de criteria van BZK, maar de rekenkamer vond het, in navolging van de rekenkamer Utrecht, wel belangrijk om hierover te rapporteren. –

Op alle loca7es was een toilet aanwezig dat door bezoekers van het stembureau kon worden gebruikt, al moesten soms wel wat obstakels worden overwonnen om daar gebruik van te kunnen maken.

–

Op 9 van de 15 onderzochte loca7es was geen gehandicaptentoilet aanwezig. Het betrof de loca7es Dienstencentrum De Oase, Sporthal IJsselhal, WOC-gebouw, Sporthal De Oever, OBS De Tandem, KPJ De Deel, Sporthal Poortdijk en Verenigingsgebouw De Groene OlijJak.

14

Foto’s van links naar rechts: – Sporthal IJsselhal, doorgang naar (gewoon) toilet versperd door wegwijzer. – WOC-gebouw, gewoon toilet, niet makkelijk te bereiken.

Recapitulatie bevindingen formele criteria bruikbaarheid Stemlokaal Ruimte Stadhuis Sporthal De Oever OBS De Tandem Sporthal IJsselhal Ewoud Sporthal Poortdijk Reddingsbrigade IJsselstein ‘t Kruispunt Dienstencentrum De Oase Sporthal Het Heem School De Ark WOC gebouw OBS De Trekvogel Verenigingsgebouw De Groene OlijJak KPJ De Deel Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria

Laag hokje

Van de 15 onderzochte loca7es voldoen er 2 geheel aan de criteria.

15

Stoelen

Leesloep

7. Totaalbeeld toegankelijkheid Onderstaande tabel geeJ inzicht in de mate waarin alle onderzochte stemloca7es voldoen aan de toegankelijkheidscriteria van BZK. Daarbij geldt: Rood: aan minstens een van de subcriteria wordt helemaal niet voldaan Oranje: aan minstens een van de subcriteria wordt slechts gedeeltelijk voldaan Groen: voldoet geheel aan alle subcriteria Indien een loca7e niet voldoet of deels niet voldoet is in de cel aangegeven op welk van de subcriteria de loca7e niet of maar deels voldeed. Stemlokaal Stadhuis Sporthal De Oever OBS De Tandem Sporthal IJsselhal Ewoud Sporthal Poortdijk Reddingsbrigade IJsselstein ‘t Kruispunt Dienstencentrum De Oase Sporthal Het Heem School De Ark WOC gebouw OBS De Trekvogel Verenigingsgebouw De Groene OlijJak KPJ De Deel

Bereikbaarheid

Betreedbaarheid

Bewegwijzering Parkeren Parkeren Bewegwijzering Bewegwijzering Parkeren Parkeren

Buitendeur Looproute binnen

Bewegwijzering Parkeren Bewegwijzering Parkeren

Buitendeur Roosters

Bruikbaarheid Leesloep Stoelen Stoelen Stoelen Lage stemhokje Stoelen Ruimte Lage stemhokje Stoelen Lage stemhokje Leesloep Stoelen Leesloep Stoelen Stoelen Stoelen

Parkeren Looproute binnen Buitendeur Buitendeur Ingang stemruimte

Parkeren

Lage stemhokje Stoelen

Bevindingen zijn: – Geen van de 15 loca7es voldoet aan alle subcriteria. – De criteria van BZK zijn erg gedetailleerd. Als een loca7e op sommige kleine punten niet voldoet, wil dat niet onmiddellijk zeggen dat een stemlokaal niet bruikbaar is voor mensen met een beperking. Op 6 van de 15 loca7es was er sprake van 1 of 2 subcriteria waar niet of niet geheel aan werd voldaan. Deze beoordelen we als grotendeels toegankelijk. – Op 3 loca7es (Reddingsbrigade, Verenigingsgebouw De Groene OlijJak en KPJ De Deel) was de aard en ernst van een of meer tekortkomingen zodanig dat het voor mensen in een rolstoel of scootmobiel moeilijk en wellicht zelfs onmogelijk was om er zelfstandig hun stem uit te brengen. Hier was sprake van hoge drempels, trapjes, te smalle deuren en/of doorgangen en/of andere ruimtelijke beperkingen. Op 6 andere loca7es was er sprake van 3 of meer subcriteria waaraan niet of slechts gedeeltelijk werd voldaan. Deze bij elkaar opgeteld 9 loca7es kwalificeren we als niet toegankelijk. 16

8. Informatievoorziening aan de kiezers Hoofdcriteria: (1) op de website van de gemeente moet vermeld zijn welke stemlokalen voldoen aan de Toegankelijkheidscriteria; (2) op de stempas moet vermeld zijn op welke loca>e gestemd kan worden en of dit stemlokaal toegankelijk is of niet.6 Bevindingen: –

Wie op de website van de gemeente IJsselstein informa7e zocht over de stemlokalen, werd vanaf hUps://www.ijsselstein.nl/Bestuur_en_organisa7e/Verkiezingen/Tweede_Kamerverkiezing_2023 doorverwezen naar hUps://waarismijnstemlokaal.nl/e/IJsselstein. De gemeentelijke website zelf bevaUe geen adressen van en geen toegankelijkheidsinforma7e over de stemlokalen.

Screenshot van de eerste pagina over IJsselstein op waarismijnstemlokaal.nl

–

Op hUps://waarismijnstemlokaal.nl/e/IJsselstein staat een kaart met alle IJsselsteinse stembureaus. Per stembureau zijn de adresgegevens vermeld met daarbij informa7e over de rolstoeltoegankelijkheid. Alleen de loca7e Reddingsbrigade IJsselstein werd hier als niet rolstoeltoegankelijk aangemerkt. De website biedt de mogelijkheid om Informa7e toe te voegen over de aanwezigheid van audi7eve of visuele hulpmiddelen, over de akoes7sche geschiktheid van de ruimte voor slechthorenden en over de aanwezigheid van een gehandicaptentoilet. Van deze mogelijkheid is voor IJsselstein geen gebruik gemaakt.

Detail uit de lijst met gegevens per locaLe: Reddingsbrigade als enige als niet toegankelijk aangemerkt

6 hAps://vng.nl/files/vng/bijlage_1_checklist_toegankelijkheidscriteria_stemlokalen.pdf, daaruit paragraaf B1-1

17

–

De gemeente informeerde de inwoners ook via Het Kontakt over de verkiezingen. Deze publica7e bevaUe informa7e over de toegankelijkheid van de stemlokalen, maar deze week af van de informa7e op de bovengenoemde website. In Het Kontakt was vermeld dat KPJ De Deel en Verenigingsgebouw De Groene OlijJak niet toegankelijk waren.

InformaLe over de verkiezingen van de gemeente IJsselstein in Het Kontakt van 15 november 2023

–

–

Naar opgaaf van de gemeente is er in IJsselstein op de stempas geen informa7e opgenomen over de toegankelijkheid van het dichtstbijzijnde stembureau dat met naam en adres op de stempas is vermeld. De stempas bevat wel de mededeling dat informa7e over de stembureaus te vinden is op de website van de gemeente. Deze verwijst, zoals hierboven vastgesteld, door naar www.waarismijnstembureau.nl Eveneens naar opgaaf van de gemeente kregen alle kiezers met de stempas ook de kandidatenlijst thuisgestuurd, met op de achterkant daarvan een overzicht van de stembureaus met daarbij een aanduiding of het een toegankelijk stembureau betreJ. De rekenkamer heeJ dit document niet gezien. Achteraf was er geen exemplaar van en informa7e over dit document meer beschikbaar. Het is dan ook niet bekend welke loca7es hierop als (on)toegankelijk zijn gekwalificeerd.

18

9. Organisatie en evaluatie van de verkiezingen Binnen de gemeente is er een projectleider die verantwoordelijk is voor de organisa7e van de verkiezingen. Deze wordt bijgestaan door een andere collega van team Klant. Zij regelen de loca7es en de inrich7ng van de stemlokalen, zorgen dat alle materialen 7jdig beschikbaar zijn, werven de stembureaumedewerkers en de tellers en zorgen dat deze goed zijn geïnstrueerd. Een paar dagen voor de verkiezingen zorgen medewerkers van de buitendienst ervoor dat op alle loca7es de benodigde spullen worden geleverd en neergezet. Bij het kiezen van de loca7es heeJ de gemeente niet veel keuze. Een goede spreiding van de loca7es over de gemeente wordt erg belangrijk gevonden, juist ook in rela7e tot de toegankelijkheid. Opgemerkt wordt dat de toegankelijkheidseisen daaraan geen aandacht besteden. Bevindingen: –

De stembureauleden krijgen de digitale training StembureauSuccs van KCM Academy. Hierin wordt geen aandacht besteed aan de toegankelijkheidseisen en de rol die de leden van het stembureau daarin kunnen vervullen. De Kiesraad geeJ hiervoor wel een instruc7e. Deze is in IJsselstein niet onder de aandacht van de stembureauleden gebracht.

InstrucLe Kiesraad over de toegankelijkheid van het stembureau

–

–

Enkele jaren geleden had de gemeente contact met het Plaatselijk Overleg Gehandicapten (POG) over de verkiezingen. Dit gremium rapporteerde aan de gemeente over de bevindingen van de achterban bij het uitbrengen van hun stem op verschillende loca7es. Dit leverde des7jds geen kri7sche punten op. Recent is er geen contact meer geweest tussen de gemeente en het POG. De buitendienstmedewerkers die de stemlokalen inrichten, krijgen geen specifieke instruc7es mee met betrekking tot de toegankelijkheid; het inzicht en de ervaring van de mensen in kwes7e worden voldoende geacht. Circa 8 jaar geleden zijn drempeloverbruggingen aangeschaJ, is er 19

– –

–

–

–

gezorgd voor extra verlich7ng boven de stemhokjes en zijn waar nodig aanpassingen gedaan aan de drangers op deuren die de kiezers tegenkomen op de stemloca7es. Daarna zijn er geen specifieke maatregelen meer getroffen. De des7jds aangeschaJe drempeloverbruggingen worden met plakstrips beves7gd zodat ze niet kunnen schuiven. Het is bekend dat deze strips na een paar keer niet op7maal meer werken. Het aanwijzen van 7jdelijke gehandicaptenparkeerplaatsen wordt achterwege gelaten omdat de prak7jk leert dat dit op de meeste loca7es niet nodig is en hierover geen klachten binnenkomen. Het draaiboek voor de verkiezingen is globaal en is de laatste jaren niet meer bijgewerkt. Hierin wordt de verantwoordelijkheid voor de naleving van de toegankelijkheidseisen niet expliciet belegd. Over de toegankelijkheidseisen vermeldt het draaiboek alleen dat de mensen die de stemlokalen inrichten de ruimtes op toegankelijkheid moeten controleren. Daarbij noemt het draaiboek dat het hier gaat om medewerkers van RMN, maar inmiddels betreJ dit de medewerkers van de binnendienst van de gemeente zelf. Omdat de verkiezingen van 22 november tussen7jdse verkiezingen waren, was er dit keer weinig 7jd om de loca7es vooraf goed te bekijken en is de toegankelijkheid alleen globaal beoordeeld, zonder toepassing van een checklist. Tijdens de verkiezingsdag maken de projectleiders een rondje langs alle loca7es.

Zij controleren dan niet specifiek op de toegankelijkheid. Als stembureauleden klachten hebben of klachten te horen krijgen over de toegankelijkheid van het stemlokaal, kunnen zij de projectleiders bellen en dan volgt er ac7e. Naar opgaaf van de gemeente zijn er bij de verkiezingen van 22 november geen klachten binnengekomen. Na afloop van de verkiezingen worden de toegankelijkheidsaspecten niet geëvalueerd.

10. Informatievoorziening aan de gemeenteraad De gemeenteraad is niet geïnformeerd over het feit dat niet alle stemlokalen toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking en over de reden(en) waarom er desondanks voor gekozen is deze loca7es toch te gebruiken.

11. Verantwoording methoden van onderzoek We lichten onderstaand de ac7viteiten toe die de rekenkamer heeJ uitgevoerd om de deelvragen te kunnen beantwoorden. Ac>viteiten deelvraag I: Voldeden de stemlokalen in IJsselstein aan de criteria voor toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking? De rekenkamer Utrecht heeJ eerder onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid van de stembureaus in de gemeente. De rekenkamer Utrecht ontwikkelde daarvoor een vereenvoudigde lijst met criteria gebaseerd op de Toegankelijkheidscriteria stembureaus 2018 die in opdracht van het ministerie van BZK zijn opgesteld.5 In deze vereenvoudigde lijst blijven aspecten buiten beschouwing waarvoor specifieke

20

technische apparatuur en kennis vereist is, met name lichtme7ngen. Voor dit rekenkameronderzoek maakte de rekenkamer IJsselstein met toestemming gebruik van deze vereenvoudigde lijst. Wat betreJ de toegankelijkheidscriteria van BZK is het van belang op te merken dat het een uitgebreide lijst met criteria is. Als aan sommige criteria niet is voldaan wil dat niet zeggen dat het stembureau voor alle mensen met een lichamelijke beperking niet toegankelijk is. De rekenkamer heeJ in dit onderzoek ervoor gekozen om als norm voor het hanteren van de kwalifica7e dat een stemloca7e niet voldoet het volgende te hanteren: – –

er is sprake van 3 of meer tekortkomingen en/of er is sprake van minder tekortkomingen, maar deze zijn wel zodanig dat het voor mensen in een rolstoel of scootmobiel moeilijk en wellicht zelfs onmogelijk was om er zelfstandig hun stem uit te brengen.

Voor het beantwoorden van de eerste deelvraag heeJ de rekenkamer 15 van de 16 van de stemloca7es bezocht en onderworpen aan de vereenvoudigde lijst met criteria. De onderzoekers hebben 2 stemloca7es samen bezocht en beoordeeld. De overige stemloca7es zijn individueel door onderzoekers bezocht. Tijdens de bezoeken zijn foto’s gemaakt van de aangetroffen situa7es. Hierbij zijn geen personen vastgelegd. De oordelen aan de hand van de lijst met criteria zijn digitaal vastgelegd waarmee ze direct voor analyse in een Excel bestand beschikbaar waren. Ac>viteiten deelvragen II en III: Verstrekte de gemeente IJsselstein voldoende en juiste informa>e over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking aan de inwoners? HeeJ het college de gemeenteraad voldoende en juist geïnformeerd over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking? Na afloop van het veldwerk heeJ de rekenkamer de gegevens (foto’s en data) geanalyseerd en een eerste lijst met bevindingen opgesteld. Ook heeJ de rekenkamer uiteenlopende documenten en websites geanalyseerd om na te gaan hoe de gemeente haar inwoners over de verkiezingen heeJ geïnformeerd (zie bijlage 1 voor de geraadpleegde bronnen).

De voorlopige bevindingen waren aanleiding tot het samenstellen van een vragenlijst aan de hand waarvan een interview is gehouden met de projectleiders van de verkiezingen in de gemeente IJsselstein. Met de informa7e die daaruit volgde is een concept Nota van Bevindingen opgesteld en zijn in een ‘rekenkamerbrief’ de conclusies en aanbevelingen verwoord. Deze twee documenten zijn voorgelegd aan de ambtelijke organisa7e voor een feitencheck en het bestuur voor een bestuurlijke reac7e. De bestuurlijke reac7e is opgenomen in de rekenkamerbrief die vervolgens aan de gemeenteraad is aangeboden.

21

Bijlage 1 Bronnen Geraadpleegde personen – –

Projectleiders Verkiezingen gemeente IJsselstein (interview 19-2-2024) Diverse voorziUers en leden van de stembureaus 7jdens het veldwerk op 22-11-2023

Geraadpleegde documenten – – – – – – –

Arcadis, Review ‘Checklist Toegankelijkheidscriteria stembureaus 2018’, in opdracht van het ministerie van BZK, Amersfoort, april 2020 Ministerie van BZK, Checklist Toegankelijkheid Stembureaus, Den Haag, september 2020 Ministerie van BZK, Ontwerprichtlijnen Toegankelijkheid Stembureaus, Den Haag, september 2020 Ministeries van BZK en VWS, VNG, NVVB en Kiesraad, Ac>eplan Toegankelijk Stemmen, Merkbaar minder drempels bij verkiezingen, z.d. PBT Consult, Steekproef toegankelijkheid Stemloca>es Tweede Kamer Verkiezing 17 (15-16) maart 2021, in opdracht van het ministerie van BZK, Utrecht, 2021 PBT Consult, Toegankelijkheidscriteria stembureaus 2018, Utrecht 2018 VNG, Handreiking Toegankelijk stemmen, Tips en voorbeelden voor het inrichten van een stemlokaal voor een specifieke doelgroep, Den Haag, februari 2022

Geraadpleegde websites –

– –

– –

Website Volksgezondheid en Zorg (VZinfo.nl) Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van GGD’en CBS en RIVM: hUps://www.vzinfo.nl/beperkingen-horen-zien-mobiliteit-adl/regionaal/eenof-meer-beperkingen (geraadpleegd 13-2-2024) Website digitale training stembureauleden, Stembureauinstruc7e: hUps://www.stembureauinstruc7e.nl (geraadpleegd 13-2-2024) Website gemeente IJsselstein met informa7e over de stembureau’s: hUps://www.ijsselstein.nl/Bestuur_en_organisa7e/Verkiezingen/Tweede_Kamerverkiezing_2023 (geraadpleegd 15-11-2023 en 16-2-2024) Website Waar is mijn stemlokaal: www.waarismijnstemlokaal.nl (geraadpleegd 15-11-2023 en 16-2-2024) Website Toegankelijkheid verkiezingen, informa7e en tools om toegankelijke verkiezingen te organiseren: hUps://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/verkiezingentoolkit/toegankelijkheidverkiezingen (geraadpleegd 16-2-2024).

22

Bijlage 2 Overzicht stemlokalen gemeente IJsselstein 1. Stadhuis, Overtoom 1, IJsselstein 2. Sporthal De Oever, Zomerdijk 42 c, IJsselstein 3. OBS De Tandem, Planetenbaan 40, IJsselstein 4. Sporthal IJsselhal, Oranje Nassaulaan 50, IJsselstein 5. Ewoud, Jan van der Heydenweg 2. IJsselstein 6. Sporthal Poortdijk, Poortdijk 34, IJsselstein 7. Reddingsbrigade IJsselstein, Duitslandstraat 7, IJsselstein 8. ’t Kruispunt, Touwlaan 36, IJsselstein 9. ’t Kruispunt, Touwlaan 36, IJsselstein 10. Dienstencentrum de Oase, Benschopperweg 42, IJsselstein 11. Sporthal het Heem, Heemradenlaan 36, IJsselstein 12. Sporthal het Heem, Heemradenlaan 36, IJsselstein 13. School De Ark, Aalbersestraat 2, IJsselstein 14. WOC gebouw, Merkelbachlaan 2, IJsselstein 15. OBS De Trekvogel, Heemradenlaan 26, IJsselstein 16. Tramzicht, Praagsingel 372, IJsselstein 17. Verenigingsgebouw De Groene OlijJak, Heemradenlaan 11, IJsselstein 18. KPJ De Deel, Panoven 10a, IJsselstein De rekenkamer bezocht 17 stembureaus op 15 loca7es. De loca7e Tramzicht is niet meegenomen in het veldonderzoek.

23