Procesplan Toekomstperspectief en Profiel IJsselstein

Procesplan Toekomstperspectief en Profiel IJsselstein Samenvatting In dit procesplan wordt geschetst waarom, hoe en wanneer we aan de slag kunnen gaan met het bepalen van een toekomstperspectief en profiel voor IJsselstein. Na een beschrijving van de aanleiding volgt een voorstel voor het proces, een tijdpad en de organisatie van het proces. Dit procesplan vullen we eventueel graag verder aan na bespreking door de gemeenteraad en indien gewenst ook tijdens het proces. Het is immers de kaderstellende gemeenteraad die bepaalt hoe het proces wordt ingericht op weg naar een toekomstperspectief en profiel; het ultieme kader voor IJsselstein. Aanleiding: collegeprogramma, regionale context, ontwikkelingen in Lopik en toezegging in raadscommissie Bestuur IJsselstein vormt sinds jaar en dag de schakel tussen het landelijk en het stedelijk gebied. Aan de ene kant bestaat er een natuurlijke verbinding met en oriëntatie op de Lopikerwaard. Aan de andere kant is IJsselstein, niet alleen via de tram maar ook door samenwerking in de Utrechtse regio, sterk verbonden met Utrecht en andere meer stedelijke gemeenten. “De gemeente IJsselstein is te ambivalent in haar oriëntatie” en “IJsselstein hinkt op twee benen” werd geconcludeerd in het IJsselsteinse bestuurskrachtrapport in het najaar van 2017; een conclusie die overigens niet opgevat hoeft te worden als ‘dat is fout’ of ‘dat is goed’.

Ook bij een eerdere bestuurskrachtmeting in 2007 en in latere strategische beleidsdocumenten zoals de Toekomstvisie IJsselstein Dichtbij (2010) komt deze constatering dat IJsselstein tussen stad en land ligt voortdurend als vraagstuk voorbij. Geen nieuwe situatie dus, maar wel iets om bij stil te staan bij het opstellen van ‘het profiel van IJsselstein’ en het verkennen van de bestuurlijke toekomst van onze stad. Collegeprogramma De strategische heroriëntatie en het bepalen van het profiel van IJsselstein is (ook) een actiepunt uit het collegeprogramma Samen Doen 2018-2022 . Dit actiepunt is in het collegeprogramma opgenomen mede ter uitwerking van aanbevelingen uit de bestuurskrachtmeting van 2017. In de bijlage bij dit procesplan is de nadere toelichting uit het collegeprogramma opgenomen. Regionale context Een tweede aanleiding voor het stilstaan bij onze strategische oriëntatie en het opstellen van het profiel van IJsselstein is de voortdurende verandering van de context waarbinnen IJsselstein opereert. Sinds in het voorjaar van 2011 het rapport van Berenschot verscheen over verkenning van samenwerkingsmogelijkheden is er veel veranderd.

Inmiddels 10 jaar verder hebben Montfoort en IJsselstein een kortstondige ambtelijke fusie achter de rug, verzorgt Woerden de dienstverlening voor Oudewater, opereren alle Lopikerwaardgemeenten in vele functionele samenwerkingsverbanden, is er een Omgevingsagenda Lopikerwaard vastgesteld en is het bestuurlijk landschap rondom de Lopikerwaard veranderd door bestuurlijke opschaling met de vorming van de gemeenten Krimpenerwaard (2015) en Vijfheerenlanden (2019). Tegelijkertijd is het takenpakket van de gemeenten aanzienlijk verzwaard door een grote hoeveelheid decentralisaties en stelt het rijk zich minder sturend, slechts beperkt faciliterend en weinig kaderstellend op. Gemeenten zijn daardoor genoodzaakt om scherpe (financiële) keuzes te 1

maken, samenwerking te zoeken en op complexe beleidsterreinen zoals ruimte en energie regionaal de krachten te bundelen en beleidsruimte die het rijk open laat in te vullen. Ontwikkelingen in Lopik Onze buurgemeente Lopik heeft geconstateerd dat deze veranderde context er in resulteert dat de gemeente Lopik op termijn niet langer vanuit zelfstandigheid de noodzakelijke dienstverlening en het gewenste voorzieningenniveau kan realiseren. De gemeenteraad van Lopik heeft daarom op 30 maart jl. besloten dat nog dit jaar een kader voor een profiel opgesteld zal worden ter voorbereiding op een procedure voor bestuurlijke opschaling. Dit besluit raakt alle samenwerkingspartners en buurgemeenten zoals IJsselstein omdat Lopik op zoek zal moeten gaan naar mogelijke toekomstige partners. Bij het opstellen van het kader voor een profiel stelt Lopik zich vragen over de wenselijkheid van een stedelijke of meer landelijke gemeente, de gewenste omvang, de mate waarin rekening gehouden moet worden met huidige samenwerkingen en tot slot de gewenste rol van de provincie (actief of afwachtend). Na goedkeuring van een binnenkort door het college aan de gemeenteraad van Lopik voor te leggen projectplan gaat dit traject onder externe begeleiding van start. De gemeente Lopik heeft onze gemeente vooraf schriftelijk geïnformeerd over het onlangs besproken agendapunt over de toekomst van Lopik.

In een informeel gesprek op 6 april jl. heeft het college van Lopik het raadsbesluit aan ons college mondeling toegelicht. Toezegging raadscommissie Bestuur De informatie vanuit Lopik vormde aanleiding voor de fractie van D66 om hierover schriftelijke vragen te stellen aan ons college en vervolgens een verkennende discussie te starten in de raadscommissie Bestuur van 15 april jl. Voorafgaand aan deze discussie heeft portefeuillehouder Van Domburg toegelicht dat het in feite geen nieuwe discussie is welke richting bij de toekomst van IJsselstein past. Het momentum is echter daar om daarover met alle betrokkenen in gesprek te gaan en een toekomstperspectief te formuleren. Daarom is voorgesteld om op korte termijn een procesplan voor te leggen waarin we kort en bondig vastleggen: Hoe we gaan nadenken over de toekomst van IJsselstein Welke vragen we daarbij aan de orde gaan stellen Wanneer we hiermee aan de slag gaan Met de nu voorliggende opzet voor dit procesvoorstel doen we een voorzet voor de inrichting van het proces om te komen tot een Toekomstperspectief en profiel voor IJsselstein. Een voorzet, omdat we graag verdere aanvulling op dit procesvoorstel ontvangen, ter uitwerking van een definitieve variant/projectplan.

2

Hoe gaan we nadenken over de toekomst van IJsselstein? Stap 1: Verkennen en gesprek 1a

Verkennen:

Schets van positie, ontwikkelingen en waardenprofiel van IJsselstein

Om te kunnen nadenken over de toekomst van IJsselstein starten we het proces met een fase van bureauonderzoek. Daarin komt een korte terugblik naar de historie en een schets van de huidige situatie, gevolgd door een overzicht van trends en ontwikkelingen. In welk krachtenveld opereert IJsselstein eigenlijk? Wat is onze positie in de regio? Hoe staan we er financieel voor? Wat waren de conclusies over de staat en toekomst van IJsselstein in voorgaande relevante onderzoeksrapporten? Welke specifieke IJsselsteinse en regionale vraagstukken zijn er nu en straks aan de orde? Waar staan we nu en welke ontwikkelingen en nieuwe taken komen er op ons af? Welke taken kunnen we nu en in de toekomst aan? Lopen we eventueel tegen grenzen aan van wat we willen/kunnen/moeten en wanneer verwachten we dan dat dit gebeurt? Een schets van deze context helpt ons bij het nadenken over de toekomst en het beantwoorden van de vraag: Wat voor stad willen we zijn? 1b

Gesprek over de toekomst

In het verleden is al vaker nagedacht over de toekomst van IJsselstein, zoals bij de eerder genoemde bestuurskrachtmetingen in 2007 en 2017. Niet alleen bij dat soort metingen, maar in feite bij alle beleid wordt voortdurend nagedacht over de toekomst van IJsselstein. Bij beleidsnota’s zoals de woonvisie en het mobiliteitsplan worden vanzelfsprekend toekomstscenario’s meegewogen. Dit betreft echter de toekomst met de focus op bepaalde beleidsterreinen. Nadenken over de toekomst van IJsselstein in de volle breedte vraagt om een andere benadering, te beginnen met een gesprek met alle betrokkenen. Hoe zien inwoners, organisaties, bedrijven en samenwerkingspartners de toekomst van IJsselstein voor zich? Welke dienstverlening, welk voorzieningenniveau, welke ondersteuning, belangenbehartiging, welke samenwerkingsrelatie zien zij voor zich in de toekomst? Wat willen en kunnen we onze inwoners bieden? Wat willen we behouden en verbeteren? Door middel van een gesprek over deze vragen werken we aan een waardenprofiel voor onze stad. In de raadscommissie Bestuur van 15 april jl. werd meerdere malen aandacht gevraagd voor participatie. Hoewel een uiteindelijk besluit over het toekomstperspectief en profiel van IJsselstein door de gemeenteraad genomen zal worden, kan het gewenste toekomstperspectief en profiel van IJsselstein alleen in gesprek met alle betrokkenen tot stand komen.

In een participatieplan wordt daarom nader uitgewerkt hoe we dit gesprek met alle betrokken partijen kunnen organiseren; wie gaan we betrekken, hoe en wanneer? Daarbij uiteraard rekening houdend met eventuele coronabeperkingen.

3

Welke vragen we daarbij aan de orde gaan stellen Een gesprek met de betrokkenen begint met het stellen van gerichte vragen. Bij de discussie in de raadscommissie van 15 april jl. kwam de vraag aan de orde of IJsselstein zich dezelfde onderstaande vragen als Lopik zou moeten stellen: 1. Is de gemeente in staat om dienstverlening te verlenen die mag worden verwacht in 2021 en verder? 2. Is de gemeente in staat om de juiste strategische keuzes te maken in het belang van onze inwoners? 3. Is de gemeente in staat om innovatief bezig te zijn en kan niet alleen reactief maar ook proactief worden gewerkt aan een toekomstbestendige gemeente? Het zijn in feite algemene vragen die iedere gemeente zichzelf in de dagelijkse praktijk kan stellen. Echter, of juist deze vragen ook voor een IJsselsteins gesprek over de toekomst bruikbaar zijn, zou de gemeenteraad (als opdrachtgever voor het ontwikkelen van een toekomstperspectief en profiel) het beste kunnen bepalen. Er kunnen door de raad ook andere, nog meer en wellicht ook meer specifieke IJsselsteinse vragen worden geformuleerd.

Zo is voorbeeldvraag 1 nader te specificeren in de vraag: welk niveau van dienstverlening vinden wij in IJsselstein eigenlijk wenselijk? Ook kunnen we de kernvraag “Wat voor stad willen we zijn?” uitwerken in deelvragen als: -Wat vinden we nu en voor de toekomst belangrijk om als stad te hebben en te kunnen? -Wat hebben we daar voor nodig? -Welke regionale ontwikkelingen zijn of worden hierbij in de toekomst van belang voor IJsselstein? Nadat dit procesplan door de gemeenteraad is vastgesteld wordt de set vragen in afstemming met de raadsfracties opgesteld (daartoe zal vooraf tijdig een uitvraag aan alle fracties worden gedaan) en na het zomerreces samen met het op te stellen participatieplan ter vaststelling aan de raad voorgelegd. Daarna kan het gesprek over de toekomst van IJsselstein van start gaan. Stap 2: Opstellen toekomstperspectief en profiel Met de uitkomsten van de verkenning en het gesprek hopen we over voldoende ingrediënten te beschikken voor het opstellen van een toekomstperspectief en profiel. Waar ligt de toekomst van IJsselstein? “Een zelfstandige regiegemeente IJsselstein, verbonden met de Lopikerwaard en actief participerend in de regio U10 vormt wat ons betreft de contour voor het profiel van IJsselstein” is vastgelegd in ons Collegeprogramma 2018-2022.

Is deze contour nog actueel of behoeft deze bijstelling? Het antwoord daarop willen we geven in het toekomstperspectief en profiel. Doel Toekomstperspectief en Profiel IJsselstein Het doel van het traject Toekomstperspectief en Profiel IJsselstein is het formuleren van een gedegen en goed onderbouwde en gedragen visie over de toekomst van IJsselstein, waarmee we een helder perspectief bieden aan onze huidige en eventuele toekomstige samenwerkingspartners in de regio. Deze fase zal in het eerste kwartaal van 2022 zijn afgerond.

4

Wanneer we hiermee aan de slag gaan In dit procesplan treft u geen gedetailleerde planning, maar een globaal tijdpad. Het tijdpad is erop gericht om nog in deze bestuursperiode met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van IJsselstein en te komen tot een visie aan de hand van het dan opgestelde Toekomstperspectief en Profiel van IJsselstein. Na het opstellen van de visie, volgt de fase waarin wordt aangegeven hoe we invulling geven aan die visie. Het bepalen van een standpunt over eventuele bestuurlijke opschaling op korte of middellange termijn maakt deel uit van deze fase, die in de volgende bestuursperiode verder vormgegeven zal worden. Hierbij past de kanttekening dat de gemeenteraad het tijdpad bepaalt. Als er meer of minder tijd nodig is voor een bepaalde stap in het proces, dan passen we het tijdpad aan. Tot slot met betrekking tot het tijdpad: we zullen steeds de actuele ontwikkelingen in de regio die relevant zijn voor dit traject blijven meegeven.

Tijdpad Toekomstperspectief en profiel IJsselstein (2021)

Juni

Juli

Besluit over procesplan Toekomstperspectief en profiel IJsselstein

8 juni college

8 juli raad

Aug

Sept

Okt

31 aug 23 college sept Cie Best uur X X

7 okt raad

Nov

Dec

X

X

24 juni Cie Bestuur Besluit over participatieplan, budget en de vragen voor het gesprek over de toekomst

Schets positie en ontwikkelingen IJsselstein: Gesprek over de toekomst Opstellen toekomstperspectief en profiel: januari 2022 Bespreken Toekomstperspectief en profiel, incl. visie op vervolgtraject: februari 2022

5

X

X

X

Organisatie project Toekomstperspectief en profiel IJsselstein Opdrachtgever:

de gemeenteraad van IJsselstein is opdrachtgever aan het college van IJsselstein

Projectleider:

bestuursadviseur concern

Kernteam:

gemeentesecretaris, projectleider, concerncontroller en communicatieadviseur

Kennispoule beleidsadviseurs: diverse beleidsadviseurs, aanvullend op het kernteam Stuurgroep:

2 raadsleden*/te benoemen raadsambassadeurs voor het traject Toekomstperspectief en profiel IJsselstein, portefeuillehouder, gemeentesecretaris.

Externe ondersteuning:

Voor begeleiden gesprekken over Toekomstperspectief en profiel en eventuele externe reflectie bij analyse van alle verzamelde info en gespreksresultaten is gedeeltelijk externe ondersteuning wenselijk.

*Met betrekking tot participatie raadsleden in de stuurgroep wordt vooraf een verzoek voorgelegd aan de raadsfracties, ter bespreking en besluitvorming direct na het zomerreces als ook o.a. het participatieplan wordt geagendeerd. Financiële aspecten: Uitgangspunt is dat we dit traject uitvoeren zoveel mogelijk in eigen beheer vanwege het kostenaspect én ten behoeve van het doorlopen van een eigenstandig proces en het maken van zelfstandige IJsselsteinse keuzes voor het toekomstperspectief en profiel IJsselstein. Er is wel budget noodzakelijk voor: - tijdelijke urenuitbreiding ten behoeve van projectbegeleiding door bestuursadviseur (gedurende de periode 1 juni 2021-1 maart 2022 4 uur per week); kostenraming ca. 15.000 Euro - externe begeleiding deel van het traject Toekomstperspectief en profiel IJsselstein (bijv. begeleiden bijeenkomsten en analyse gespreksresultaten); kostenraming ca. 20.000 Euro. Direct na het zomerreces wordt tegelijk met het voorleggen van de vragenset voor het gesprek over de toekomst en het bijbehorende participatieplan een nader uitgewerkt kostenoverzicht en een voorstel voor het beschikbaar stellen van budget voorgelegd.

6

Bijlagen: Diverse info uit diverse beleidsdocumenten m.b.t. regionale positie IJsselstein Uit het rapport toekomstscenario’s UW-Samenwerking van december 2017: Regionale positie IJsselstein vormt de schakel tussen het Groene Hart en het stedelijk gebied van Utrecht. Vaak wordt deze positie ook aangeduid als de “Poort naar het Groene Hart”. De dubbele oriëntatie (én deel van het Groene Hart én op de grens van het stedelijk gebied) blijkt al langere tijd zeer complicerend voor de gemeente: de collegeprogramma’s van de afgelopen collegeperioden geven een beeld van een gemeente die ambivalent is over welke oriëntatie het veste is voor har gemeenschap en gebied. Waar in 2010 nog onomwonden werd gekozen voor de Lopikerwaard staat deze oriëntatie momenteel weer er discussie. Het ontbreken van een duidelijke oriëntatie op basis waarvan strategische partnerschappen kunnen worden aangegaan is een grote uitdaging voor IJsselstein. Verschillende overwegingen strijden om voorrang: de historische oriëntatie van IJsselstein op het groende Hart: de ambities op het gebied van wonen en het vraagstuk van de rode contouren: de ambtelijke samenwerking met Montfoort enerzijds en de samenwerking met en afhankelijkheid van de U10 op vraagstukken als economie en mobiliteit anderzijds.

De oriëntatie: Oost of West? De bestuurskracht van IJsselstein is recentelijk door Berenschot met een krappe voldoende beoordeeld. Tegelijkertijd is er veel bestuurlijk potentieel geconstateerd. Om dit optimaal te benutten, moet IJsselstein een duidelijke strategische keuze maken tussen een oriëntatie op het westen of het oosten: de Lopikerwaard óf het stedelijk gebied Utrecht-Nieuwegein. De huidige regionale oriëntatie is diffuus en mede daardoor wordt ingeboet aan kracht in beide richtingen. Om de maatschappelijke ambities en opgaven aan te gaan moet IJsselstein haar bestuurlijke en ambtelijke samenwerking sterker naar één kant richten. Uit collegeprogramma 2018-2022 1.1.1 Strategische heroriëntatie/Bepalen profiel van IJsselstein Voor de opbouw van een nieuwe ambtelijke organisatie is een duidelijk profiel nodig voor de gemeente IJsselstein. Wat voor soort gemeente willen we zijn en welke soort ambtelijke organisatie past daarbij? Onze oriëntatie op bestuurlijke samenwerkingspartners komt daarbij ook aan de orde. In het rapport bestuurskrachtmeting van eind 2017 is geadviseerd dat IJsselstein een duidelijke richting kiest. Hoe willen we samenwerken met Oost (Nieuwegein en regio Utrecht) en/of met West (de Lopikerwaard)? Wij willen graag als zelfstandig IJsselstein onze verbinding met de Lopikerwaard behouden en versterken.

En op termijn mogelijk gezamenlijk met de Lopikerwaardgemeenten aansluiting zoeken bij het regionale netwerk U10. Een zelfstandige regiegemeente IJsselstein, verbonden met de Lopikerwaard en actief participerend in de regio U10 vormt wat ons betreft de contour voor het profiel van IJsselstein. Het feit dat de UW Samenwerking niet heeft uitgepakt zoals gewenst, is wat ons betreft geen reden om geen samenwerking meer te zoeken met Montfoort en andere gemeenten in de Lopikerwaard. Niet de samenwerking met Montfoort, maar de vorm waarin de samenwerking in de GR UW was georganiseerd veroorzaakte de problematiek in de samenwerking.

7

Daarom sluiten wij hernieuwde samenwerking met Montfoort niet uit, integendeel zelfs. Want juist in deze tijd waarin de druk vanuit het stedelijk gebied toeneemt, is het noodzakelijk om in de Lopikerwaard de krachten te bundelen en gezamenlijk meerwaarde aan de stedelijke regio te bieden.

8