Nota IJsselstein Gezond en Vitaal 2021-2025

Nota Volksgezondheidsbeleid en Seniorenbeleid 2021-2025

voor inwoners

IJsselstein gezond en vitaal

1

Inhoud 1. Voorwoord van de wethouder

3

2. Over deze nota 2.1 Inleiding 2.2 Terugkijken om vooruit te komen 2.3 Positieve Gezondheid

5

3. Gezonde leefstijl 3.1 Gezond gewicht 3.2 Bewegen 3.3 Genotmiddelen 3.3.1 Roken 3.3.2 Alcohol en drugs

8 10 11 12 12 13 13 13

4. Vitale stad 4.1 Zorg en wonen 4.2 Openbare ruimte 4.2.1 Toegankelijkheid en mobiliteit

14

5. Mentale gezondheid 5.1 Mentale weerbaarheid 5.1.1 Stress 5.1.2 Eenzaamheid 5.2 Dementie 5.3 Geestelijke gezondheid

17

6. Vitaal van jong tot oud 6.1 Jong en vitaal 6.1.1 Eerste 1000 dagen 6.1.2 Gezond en vitaal op school 6.2 Vitaal volwassen 6.2.1 Eigen regie 6.2.2 Meedoen, ondersteuning en zorg 6.2.2.1 Vrijwilligerswerk 6.2.2.2 Voorliggende voorzieningen 6.2.2.3 Mantelzorg 6.2.2.4 (Medische) zorg en welzijn 7. Uitvoering, monitoring en evaluatie 7.1 Financiën

2

5

15 15 16

17 17 18 18 19 20 21 21 21 22 22 23 23 24 24 25 26 27

Voorwoord IJsselstein is een mooie en levendige stad met een sterke sociale binding. Een stad die vele initiatieven kent die de gezondheid en vitaliteit van onze inwoners bevorderen. Ik vind het mooi om te zien hoe betrokken onze (zorg)professionals, vrijwilligers en mantelzorgers zijn. Door de samenwerking tussen deze partijen is er een basis voor een gezond en vitaal IJsselstein. Op deze basis kunnen wij verder bouwen. In het sociaal domein van IJsselstein draait het om meedoen naar eigen vermogen. Gezondheid en vitaliteit hebben invloed hierop. Het is daarom een gedeelde verantwoordelijkheid om ieder vanuit zijn of haar rol bij te dragen aan de gezondheid en vitaliteit van de IJsselsteiners. Het draait namelijk om onze inwoners! Bij gezondheid denk ik al snel aan de veelgebruikte zin “voorkomen is beter dan genezen”. Preventie is een goed uitgangspunt, maar helaas valt niet alles te voorkomen. Iedereen kent gelukkige momenten, maar ook tegenslagen. Tegenslagen kunnen van invloed zijn op de gezondheid en vitaliteit. Dan staan onze inwoners er niet alleen voor en kunnen zij rekenen op ondersteuning, begeleiding, zorg en hulp. Eigen regie en eigen kracht staan hierbij centraal. Alle partners die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van deze nota wil ik bedanken voor hun bijdrage.

Samen zullen wij ons de komende periode inzetten om de gezondheid en vitaliteit van onze inwoners in stand te houden en te bevorderen. Zodat iedereen gezond en vitaal kan leven in ons prachtige stadje. Vriendelijke groeten,

Eveline Schell

3

4

2. Over deze nota 2.1

Inleiding IJsselstein gezond en vitaal – wie wil dat nou niet? Het is onze missie om samen met inwoners en samenwerkingspartners ervoor te zorgen dat iedereen in IJsselstein de mogelijkheid heeft om gezonde en vitale keuzes te maken. Gezondheid en vitaliteit is namelijk van onschatbare waarde. Dit blijkt des te meer uit de coronapandemie die op het moment van schrijven heerst. Het is belangrijk om rekening te houden met de impact hiervan. De pandemie zorgt voor meer focus op gezondheid in het algemeen en op het bestrijden van een infectieziekte in het bijzonder. Tegelijkertijd draait gezondheid en vitaliteit om veel meer dan wel of niet ziek zijn. Daarom kijken we in deze nota naar gezondheid in de breedste zin van het woord. In deze nota is het lokale gezondheidsbeleid samengevoegd met het seniorenbeleid. Zo krijgen we een beter overzicht van de behoeften van onze inwoners. We bouwen voort op het koersdocument van het sociaal domein. Om goed in te kunnen spelen op de (gezondheids)ontwikkelingen van de komende jaren, focust dit beleid op:

•

Preventie Vroegtijdige signalering en inzet om de gevolgen van

gezondheidsrisico’s te verminderen en te voorkomen.

•

Verantwoordelijkheid Inwoners zijn zelf verantwoordelijk voor de keuzes

die zij maken met betrekking tot hun gezondheid en vitaliteit.

•

Normaliseren Iedereen krijgt in het leven te maken met tegenslagen die de

gezondheid en vitaliteit kunnen beïnvloeden. Dit hoort bij het leven. Hierbij willen

we niet onnodig etiketten of labels te plakken.

•

Faciliteren De gemeente en haar partners maken het mogelijk dat inwoners

gezonde en vitale keuzes kunnen maken.

•

Stimuleren Gezamenlijke inzet van gemeente, professionals en inwoners om

inwoners te stimuleren meer gezonde en vitale keuzes te maken.

•

Ondersteunen Wanneer het op eigen kracht niet (meer) gaat kunnen inwoners

op ondersteuning of hulp rekenen.

In dit document zetten we de beleidsdoelstellingen voor de komende vier jaar uit. Hoe wij deze doelstellingen willen bereiken wordt uitgewerkt in een aparte uitvoeringsnotitie.

5

6

7

2.2

Terugkijken om vooruit te komen De afgelopen beleidsperiode zijn er mooie stappen gezet op het gebied van gezondheid en vitaliteit voor de inwoners van IJsselstein. Per inwoner wordt er naar de (onderliggende) hulpvraag gekeken, zodat de meest passende hulp en ondersteuning kan worden geboden. De inwoner staat centraal! Zo heeft alcohol- en drugspreventie eraan bijgedragen dat minder jongeren voor hun 18e alcohol drinken of drugs gebruiken. Ook het percentage jongeren dat begint met roken is gedaald. Dankzij het JOGG (Jongeren Op Gezond Gewicht) worden beweging en gezonde voeding onder jongeren gestimuleerd en zijn er drie watertappunten in IJsselstein geplaatst. De bekendheid van de beschikbare voorzieningen is licht gestegen. Meer mensen weten voorzieningen zoals de aanschuiftafel, bewegings- en ontmoetingscursussen en de buurtkamers te vinden. De meeste gebruikers zijn tevreden over het Steunpunt mantelzorg. Voor senioren is er ingezet op de aanpak voor langer zelfstandig wonen. Ook is IJsselstein dankzij voorlichting en trainingen een dementievriendelijke gemeente geworden. Op 1 december 2020 is er een digitale bijeenkomst met ketenpartners en collega’s geweest. Hier zijn de cijfers van de GGD Gezondheidsmonitors Jeugd (2019), Volwassenen en Ouderen (2016) besproken. Aan de deelnemers is input gevraagd voor de bijeenkomst en de beleidsnota.

Het concept Positieve Gezondheid is toegelicht en staat beschreven in de volgende paragraaf. Vóór de digitale bijeenkomst van de ketenpartners is er een enquête gehouden over het huidige beleid. Hieruit blijkt dat een groot deel van de ketenpartners zeer tevreden is over het beleid. Men vindt het beleid degelijk, met heldere prioriteiten. Wel is er nog winst te behalen voor de bekendheid van het beleid en de samenwerking bij de uitvoering ervan. Een veelgehoord verzoek is om meer in te zetten op preventie. Daarnaast zijn ook de resultaten van inwonersenquêtes (inwonerspanel en het 75+ huisbezoek) gebruikt bij de uitwerking van de nota.

8

Het wettelijke kader Het ontwikkelen van lokaal gezondheidsbeleid is een wettelijke taak van gemeenten vanuit de Wet Publieke Gezondheid (hierna: WPG). De publieke gezondheid is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het rijk en de gemeenten. De wederzijdse verantwoordelijkheden op het gebied van de publieke gezondheid zijn vastgelegd in de Wpg. Deze wet is sinds 1 december 2008 van kracht en vervangt de Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid en de Quarantainewet. Op grond van de Wpg is de gemeente wettelijk verantwoordelijk voor de volgende taken: •

Algemene bevorderingstaken (artikel 2 Wpg), onder andere de afstemming van

de publieke gezondheidszorg met de curatieve gezondheidszorg, epidemiologie,

gezondheidsbevordering en medische milieukunde;

•

Jeugdgezondheidszorg tot 19 jaar en prenatale voorlichting (artikel 5 Wpg);

•

Ouderengezondheidszorg vanaf 65 jaar (artikel 5a Wpg);

•

Infectieziektebestrijding (artikel 6 Wpg).

Tot slot hebben gemeenten, volgens artikel 15 Wpg, de taak een Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) in stand te houden voor de uitvoering van de taken op het gebied van publieke gezondheidszorg. In de provincie Utrecht is dat de Gemeentelijke gezondheidsdienst regio Utrecht (hierna: GGDrU).

Landelijk beleid Elke vier jaar worden op basis van de wettelijke thema’s ambities en prioriteiten vastgelegd in de lokale Nota Gezondheidsbeleid. In IJsselstein doen we dit in samenwerking met de GGDrU. Ook sluiten we aan op het Nationaal Preventieakkoord en Nationaal Sportakkoord. Met de landelijke nota van VWS richt het Rijk zich op vier thema’s om de komende vier jaar samen te werken aan een nog gezonder Nederland: 1.

Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving

2.

Gezondheidsachterstanden verkleinen

3.

Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen

4.

Vitaal ouder worden

Deze thema’s komen ook terug in deze nota voor IJsselstein. Daarbij willen we als IJsselstein onze bijdrage leveren om de ambities in het Nationaal Preventieakkoord tot succes te maken. Deze ambities voor 2040 zijn1: •

Roken: Een rookvrije generatie.

•

Overgewicht: Minder mensen met overgewicht, obesitas en een gezondere omgeving.

•

Problematisch alcoholgebruik: Jongeren onder de 18 jaar drinken geen alcohol.

De groep overmatige en zware drinkers is fors afgenomen. Drinken tijdens de

zwangerschap komt niet meer voor.

1

Uit: https://www.loketgezondleven.nl/integraal-werken/wettelijk-en-beleidskader-publieke-gezondheid/ aan-slag-met-lokaal-preventieakkoord/wegwijzer-overgewicht

9

2.3 Positieve Gezondheid

“Gezondheid is het vermogen van mensen om zich aan te passen en een eigen regie te voeren in het licht van fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven.” (Machteld Huber / Definitie van gezondheid)

In de volgende hoofdstukken wordt verwezen naar de pijlers van Positieve Gezondheid. Bij deze pijlers wordt verder gekeken dan alleen de af- of aanwezigheid van ziekte. Daarmee gaat Positieve Gezondheid over de kwaliteit van leven en de veerkracht van mensen om zich aan te passen. Er wordt gekeken naar mogelijkheden (wat kun je nog wel?) in plaats van belemmeringen (wat kun je niet meer?).

Met de pijlers van Positieve Gezondheid in gedachten

kunnen we het gesprek aangaan over het welzijn en de gezondheid van inwoners. Institute for Positive Health www.iph.nl

10

3. Gezonde leefstijl Het stimuleren van een gezonde leefstijl heeft landelijk de afgelopen jaren meer aandacht gekregen. De lijst met gezondheidsrisico’s bij een ongezonde leefstijl is lang. Bij een gezonde leefstijl is er onder andere minder kans op diabetes type 2, hart- en vaatziekten, gewrichtsklachten en bepaalde vormen van kanker. Er zijn de afgelopen beleidsperiode mooie stappen gezet richting een betere gezondheid van onze inwoners. Zoals eerder aangegeven is het aantal jongeren gedaald dat onder de 18 jaar alcohol drinkt, drugs gebruikt of begint met roken. Het percentage jongeren dat dagelijks fruit eet is gestegen en volwassenen zijn meer gaan bewegen. Toch blijkt uit de Gezondheidsmonitor GGDrU dat de gezonde leefstijl van inwoners nog verder kan worden verbeterd. Daarom gaan wij samen met onze partners de inwoners hierbij faciliteren, ondersteunen en stimuleren.

Samenhang Positieve Gezondheid Je lichamelijk gezond en

vitaal voelen, binnen je eigen mogelijkheden, is een belangrijk aspect van

Positieve Gezondheid. Gezonde en verantwoorde keuzes in bijvoorbeeld voeding en bewegen helpen hierbij, maar ook bij mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven en meedoen.

11

3.1

Gezond gewicht Bij gezond gewicht richten we ons vooral op het voorkomen en behandelen van overgewicht. Dit wordt gedaan met voorlichting en het aanbieden van activiteiten op het vlak van bewegen en voeding. We bieden inwoners de mogelijkheid om in hun eigen omgeving gezonde keuzes te maken. Gezonde of ongezonde keuzes in voeding en bewegen ontstaan vaak al in de vroege jeugd. Onderzoek toont aan dat overgewicht op jonge leeftijd vaker leidt tot gezondheidsklachten op latere leeftijd.2 Aandacht besteden aan een gezonde leefstijl bij de jongeren (en hun ouders) is dus een belangrijke manier om overgewicht te voorkomen. Jong geleerd is oud gedaan. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: • Het aantal volwassenen en senioren met overgewicht is in 2025 gedaald ten opzichte van de huidige cijfers: 51% (volwassenen) en 56% (senioren).3 • Blijvend inzetten van programma’s die inwoners stimuleert gezond te eten, te bewegen en op een gezond gewicht te komen en te blijven. • Opstellen van een lokaal preventieakkoord.

3.2

Bewegen Sporten en bewegen leveren een positieve bijdrage aan een vitale en gezonde maatschappij. Dat maakt voldoende beweging en een gezonde leefstijl belangrijk voor iedereen. Uit de Gezondheidsmonitor GGDrU (2016) blijkt dat vooral volwassenen en senioren nog te weinig bewegen. Op dit gebied is dus zeker ruimte voor verbetering. Verdere uitwerking hiervan is terug te vinden in de Sportnota 2020-2024. Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025: • In 2025 is het aantal inwoners uit IJsselstein dat aan de Beweegnorm4 voldoet gelijk aan of hoger dan het landelijk gemiddelde. (Sportnota 2020-2024.) • Het aantal kinderen dat minimaal drie keer per week buiten speelt, ligt in 2025 boven de huidige 71%.5

2

Overgewicht op kinderleeftijd is een voorspeller voor overgewicht op latere leeftijd (Fuentes et al. 2003; Janssen et al. 2005; Johannsson et al. 2006; Juonala et al. 2006; Magarey et al. 2003; Ong and Loos, 2006; Singh et al. 2008; Stocks et al. 2010; Wang et al. 2000; Whitaker et al. 1997; Wright et al. 2010). 3 Bron: GGD - Gezondheidsmonitor Volwassenen en Senioren 2016. 4 Beweegnorm: kinderen: 1 uur per dag, volwassenen: minimaal 2,5 uur per week matig intensief. Bron: https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/beweging/beweegnormen 5 Bron: GGD - Gezondheidsmonitor Jeugd 2019.

12

3.3

Genotmiddelen Voor een goede gezondheid is het belangrijk om verantwoord om te gaan met genotmiddelen. Roken, overmatig drinken en drugsgebruik brengen namelijk gezondheidsrisico’s met zich mee.

3.3.1

Roken In de vorige nota was roken geen apart thema. Wel hebben we landelijke campagnes (‘Stoptober’) gecommuniceerd op de website en sociale mediakanalen van de gemeente. Met de komst van het nationaal preventieakkoord wil IJsselstein aansluiten bij het landelijk streven naar een rookvrije generatie in 2040. Dat betekent dat de komende periode actief ingezet gaat worden op rookpreventie. Onderzoek heeft namelijk aangetoond dat ‘zien roken, doet roken’. Daarom moeten kinderen zo min mogelijk worden geconfronteerd met roken. Het realiseren van rookvrije omgevingen helpt daarbij, zoals nu al gebeurt rondom scholen en enkele sportverenigingen in IJsselstein. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: • In 2023 zijn alle speeltuinen en accommodaties voor verenigingen waar kinderen aan deelnemen rookvrij..

3.3.2

Alcohol en drugs Overmatig alcoholgebruik kan schadelijke gevolgen hebben voor lichaam en geest. Vooral bij jongeren onder de 16 jaar kan alcohol de hersenen en het zenuwstelsel blijvend beschadigen. Daarnaast kan het voor maatschappelijke problemen zorgen, zoals ongevallen en overlast. Landelijk zijn er campagnes om alcohol- en drugsgebruik onder jongeren te voorkomen of verminderen. Zo streeft de NIX18-campagne ernaar om te voorkomen dat jongeren jonger dan 18 gaan roken en drinken. En de IkPas-campagne richt zich op volwassenen, om gewoontes in alcoholgebruik te doorbreken. Ook IJsselstein heeft de afgelopen jaren veel gedaan om drugs- en alcoholgebruik te voorkomen, vooral onder jongeren. Er is in IJsselstein de afgelopen jaren een duidelijke daling te zien bij alcoholgebruik onder 13-17-jarigen.6 Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

In 2025 is het percentage jongeren dat onder de 18 jaar alcohol gebruikt ≤ 15% en dat drugs gebruikt ≤ 10%.7

•

Blijvend aanbieden van voorlichting en activiteiten die inwoners informeert en bewust maakt van de nadelen van alcohol- en drugsgebruik.

6 7

Bron: GGD - Gezondheidsmonitor Jeugd 2019. Bron: GGD - Gezondheidsmonitor Jeugd 2019.

13

4. Vitale stad IJsselstein kenmerkt zich als een stad, of zoals de IJsselsteiners zeggen ‘stadje’, met een sterke sociale binding. Er zijn veel voorzieningen en de ligging in zowel het Groene Hart als het stedelijk gebied van Utrecht is uniek. Voor de vitaliteit kijken we naar de omgeving waarin mensen wonen, werken en leven. Deze omgeving beïnvloedt de gezondheid en het algemeen welzijn van mensen. De omgeving is niet alleen fysiek, zoals de woonsituatie, de toegankelijkheid van de openbare ruimte of het groen in de buurt, maar ook sociaal van aard. Binnen de gemeente werken we samen op verschillende beleidsterreinen. Met de samenwerking tussen Publieke Gezondheid en Ruimtelijke Ordening willen wij een gezonde leefomgeving creëren die een gezonde leefstijl stimuleert. Een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, sporten en recreëren.8 Ook in de nieuwe Omgevingswet heeft gezondheid een belangrijke plek. Deze wet heeft als doelstelling een veilige, gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit voor inwoners. Naar verwachting treedt de Omgevingswet op 1 januari 2022 in werking.

Samenhang Positieve Gezondheid Een gezonde leefomgeving raakt alle 6 pijlers van het concept van Positieve Gezondheid. Dit is zichtbaar gemaakt door het Louis Bolk Instituut.

Positieve Gezondheid en de leefomgeving.

8

14

Uitwerking hiervan vindt plaats in de Woonvisie 2019-2030, Mobiliteitsplan 2020-2030 en Integrale visie Openbare ruimte (op moment van schrijven nog in concept).

© Louis Bolk Instituut

In dit spinnenweb van Positieve Gezondheid zien we de samenhang tussen

4.1

Zorg en wonen Bij de combinatie zorg en wonen kijken we naar de persoonlijke omstandigheden die van invloed zijn op de behoeften van mensen. Denk daarbij aan een handicap, psychische kwetsbaarheid of leeftijd. Met woningcorporaties, zorginstellingen en andere regiogemeenten zoeken we naar oplossing om aan de woon- en zorgbehoeften van onze inwoners te voldoen. Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025, aansluitend op de Woonvisie 2019-2030: •

Ondersteunen van woonzorginitiatieven, conform het afwegingskader uit de Woonvisie.

4.2

Openbare ruimte We willen dat de inwoners van IJsselstein zich veilig voelen en in een prettige omgeving kunnen wonen, werken en leven. Dit komt ook naar voren in het Integraal veiligheidsplan 2019-2022:

‘De gemeente IJsselstein staat voor veiligheid voor alle inwoners

en bezoekers. In IJsselstein moet iedereen in een veilige omgeving kunnen wonen, werken en recreeren.’

Door de openbare ruimte veilig en betrouwbaar in te richten vergroten we het veiligheidsgevoel onder inwoners. Hiermee motiveren we de inwoners meer naar buiten te gaan en te bewegen. Ook naar plekken die specifiek zijn ingericht voor sporten, spelen en ontspannen. Dat bevordert de fysieke en mentale gezondheid. Een prettige leefomgeving wordt mede bepaald door de aankleding van de openbare ruimte. Fruitbomen kunnen inwoners bijvoorbeeld stimuleren om gezonde keuzes te maken. En met beplanting (waaronder bomen) en water zorgen we ervoor dat inwoners minder last hebben van extreem weer zoals hitte, wateroverlast en droogte. Zo sluiten wij aan bij de doelstellingen van de Regionale Adaptiestrategieën (RAS). Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025, aansluitend op de Integrale Visie Openbare Ruimte en het Speelruimtebeleidsplan (2020-2030): • Faciliteren van een openbare ruimte die stimuleert tot gezonde leefstijl en keuzes. Bijvoorbeeld door meer ruimte te maken voor recreatie- en speelplekken met bewegingsmogelijkheden in het groen (voor jong) en meer ruimte en voorzieningen voor bewegen in de openbare ruimte, met name voor wandelaars, fietsers en hardlopers. • Faciliteren van een openbare ruimte die stimuleert tot onderlinge ontmoeting van inwoners van Ijsselstein in de buitenlucht.

Bijvoorbeeld door het plaatsen van verschillende soorten meubilair in de openbare ruimte die mensen uitnodigen om met elkaar in contact te komen. 15

4.2.1

Toegankelijkheid en mobiliteit De openbare ruimte moet veilig, gebruiksvriendelijk en toegankelijk zijn voor iedereen met en zonder beperking. Ook moeten volgens het VN-verdrag alle gebouwen en openbare ruimten toegankelijk zijn voor personen met een handicap. Jong en oud moeten daarom gebruik kunnen maken van alle belangrijke functies in de openbare ruimte. Het voordeel van een toegankelijke openbare ruimte is dat mensen sneller geneigd zijn naar buiten te gaan als ze zich zelfstandig kunnen verplaatsen. Wanneer de openbare ruimte wordt ingericht volgens het STOP-principe 9, wordt ook bewegen gestimuleerd. Toegankelijke infrastructuur zorgt ervoor dat er geen barrières zijn bij het zelfstandig verplaatsen. De verdere uitwerking hiervan staat in het Mobiliteitsplan Gezond op weg 2020-2030. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025, aansluitend op het mobiliteitsplan Gezond op Weg 2020-2030: • Bij de inrichting van de openbare ruimte wordt blijvend rekening gehouden met de toegankelijkheid voor mensen met een beperking. • Versterken van de vervoersservice voor inwoners die niet over een auto beschikken of niet zelfstandig gebruik kunnen maken van de auto of de fiets. •

De tevredenheid over het aanbod en de nabijheid van voorzieningen is gelijk aan of hoger dan de huidige 85%.

•

Inrichting van de openbare ruimte volgens het STOP-principe. 10

9

STOP-principe: Het STOP-principe wordt gebruikt bij de planning van mobiliteitsbeleid, waarbij de prioriteit eerst naar Stappen, dan Trappen (fiets), vervolgens Openbaar vervoer en dan pas naar Personenwagens gaat. Bron: https://www.fietsersbond.nl/ons-werk/fietsvisie-2040/onze-ambitie-in-2040/ 10 Bron: STOP-afbeelding https://www.duurzame-mobiliteit.be/tags/stop-principe

16

5. Mentale gezondheid De meeste inwoners van IJsselstein zitten goed in hun vel. Dat willen we graag zo houden. Maar er zijn ook inwoners met wie het mentaal minder goed gaat. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals stress, eenzaamheid of depressiviteit. Ook de coronapandemie en de bijbehorende maatregelen kunnen van invloed zijn op de mentale gezondheid. Mentale gezondheid is een belangrijk onderdeel van de algehele gezondheid. Psychisch gezonde personen voelen zich over het algemeen goed, zijn in staat om te genieten, denken positief, kunnen omgaan met tegenslagen en zijn tevreden met hun sociale relaties11.

Samenhang Positieve Gezondheid Mentaal welbevinden is één van de 6 pijler s van Positieve Gezondheid. Welbevind en is een onderdeel van een goede geestelijke gezo ndheid. Dankzij een goede geestelijke gezo ndheid kunnen mensen een zinvol, betrokken en productief leven leiden. Dit heeft een posit ieve invloed op de gezondheid.

5.1

Mentale weerbaarheid Hoe goed mensen om kunnen gaan met tegenslagen is onder andere afhankelijk van hun persoonlijkheid en sociale omgeving. Deze omgeving heeft invloed op de veerkracht van inwoners.

5.1.1

Stress Mentale druk, stress en burn-outklachten komen de laatste jaren steeds meer voor, bij jong 12 en oud. Het zorgt voor minder mentale ruimte. Dat maakt het lastiger om gezonde keuzes te maken en dagelijks goed te functioneren. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

Het aantal jongeren in IJsselstein dat zich (zeer) vaak gestrest voelt is minder dan de huidige 42%13.

11

Bron: https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/psychische-gezondheid/cijfers-context/ huidige-situatie#definities 12 RIVM - Toekomstverkenning Volksgezondheid 2018. 13 GGD - Gezondheidsmonitor Jeugd 2019.

17

5.1.2

Eenzaamheid Eenzaamheid is een maatschappelijk probleem dat aandacht vraagt van de hele samenleving. Professionele hulpverleners, buren, vrienden en familie kunnen eenzaamheid helpen voorkomen. Sociale relaties met andere mensen zijn daarbij belangrijk. Ze vormen het sociale fundament van elk mens en dragen bij aan het gevoel van een zinvol leven. Betrokkenheid bij het sociale en culturele leven is de belangrijkste remedie tegen isolement en eenzaamheid onder ouderen. KBO adviseert de gemeente om hiervoor goede randvoorwaarden te scheppen.14 Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

Het aantal inwoners dat zich eenzaam voelt is minder dan de huidige 9%15.

• Blijvend aanbod van activiteiten om de maatschappelijke betrokkenheid van inwoners te vergroten.

5.2

Dementie Sinds 2019 mag IJsselstein zich een dementievriendelijke gemeente noemen en daar zijn wij trots op. Een dementievriendelijke gemeente schenkt aandacht aan: •

het herkennen van dementie

•

omgaan met dementie

•

het verbeteren van de levenskwaliteit van mensen met dementie

Naar verwachting zal het aantal mensen met dementie de komende jaren blijven stijgen. Steeds meer inwoners en organisaties zullen hier dus mee te maken krijgen. Goede informatievoorziening en ondersteuning zijn daarom belangrijk. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

IJsselstein blijft zich profileren als een dementievriendelijke gemeente.

• Blijvende voorlichting en laagdrempelige ondersteuning bieden op het gebied van dementie/

14 15

18

Petitie ouderenbond KBO Wonen, zorg en mobiliteit uit 2019. GGD - Gezondheidsmonitor Volwassenen en Senioren 2016.

5.3

Geestelijke gezondheid Duidelijk ingerichte zorg en ondersteuning, dichtbij en vindbaar voor inwoners, is heel belangrijk. Zeker wanneer inwoners te maken hebben met ernstige problemen op het gebied van geestelijke gezondheid, verstandelijke beperking en/of verslaving, vaak in combinatie met schuldproblemen. Daarbij moeten we ook oog hebben voor de minderjarigen die in deze omstandigheden opgroeien. Stress en eenzaamheid komen in deze groep vaak voor. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

IJsselstein organiseert in samenwerking met de zorgverzekeraar zorg en

ondersteuning, dichtbij en vindbaar. Speerpunten hierbij zijn opvang, wonen en herstel. •

Inwoners met een geestelijk gezondheidsprobleem worden geaccepteerd en kunnen participeren in de samenleving

19

6. Vitaal van jong tot oud Een gezond en vitaal leven begint al vroeg. In de eerste 1000 dagen vanaf de conceptie wordt daarvoor de basis gelegd. Door in deze periode gezonde keuzes te stimuleren en aandacht te besteden aan preventie kunnen we zo veel mogelijk inwoners een kansrijke start bieden. Ook op latere leeftijd speelt preventie een belangrijke rol. Senioren zijn een zeer diverse groep mensen die steeds langer gezond en vitaal blijft. Toch gaat ouder worden vaak samen met minder vitaliteit en meer kwetsbaarheid. Onze uitdaging is om ervoor te zorgen dat senioren zo lang mogelijk mee kunnen blijven doen. Het is daarbij essentieel om de regie te houden over het eigen leven en ondersteuning te krijgen wanneer zelfstandig meedoen niet (meer) gaat.

heid Samenhang Positieve Gezond

ve Gezondheid raken. alle dimensies van de Positie kan oud tot g jon van is it lite Vita iedere leeftijd voorkomen en namelijk op alle vlakken en kan it lite vita de der min d om Een ver van de Positieve Gezondhei n. Wel helpen de dimensies daarnaast persoonsgebonde inzet mogelijk is. te kijken waar preventieve

20

6.1

Jong en vitaal

6.1.1

Eerste 1000 dagen Kinderen verdienen de best mogelijke start in het leven. Zo krijgen ze een optimale kans op een goede toekomst. Wat in de eerste 1000 dagen van een kind gebeurt, kan grote invloed hebben op de fysieke, mentale en sociale ontwikkeling. Investeren in deze fase is dus van groot belang voor een goede, kansrijke start. Naar verwachting krijgen gemeenten vanaf 1 juli 2022 de wettelijke taak om een prenataal huisbezoek aan te bieden aan zwangere vrouwen en/of gezinnen in een kwetsbare situatie. Als gemeente doen wij dit al. Hier zullen wij ons voor blijven inzetten. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

Borgen van het landelijke actieprogramma Kansrijke Start.

•

Blijvend aanbieden van Prenatale Zorg en Stevig Ouderschap aan (aanstaande) kwetsbare ouders.

•

De vaccinatiegraad bij kinderen in de leeftijd van 2 jaar omhoog brengen van 92% naar 95%.

Kansrijke Start in het kort 16 Kansrijke Start is een landelijk actie programma. Gemeenten en het Rijk werken samen met medewerkers van wijkteams, welz ijnswerk, volwassen-ggz, geboorte - en jeugdgezondheidszorg aan een kansrijke start voor zoveel mogelijk kinderen.

6.1.2

Gezond en vitaal op school School neemt een belangrijke plek in het leven van een mens. Kinderen doen er kennis op en leren er vaardigheden. Het draagt bij aan de voorbereiding op het verdere leven. Dat maakt school ook de aangewezen plek om een gezonde leefstijl te stimuleren. Een gezonde leefstijl helpt leerlingen de schooltijd goed te doorlopen, het werkende leven goed te starten en gezond te blijven. Het programma Gezonde School kan hieraan bijdragen. Het helpt scholen middels thema’s met hun leerlingen te werken aan een gezonde leefstijl. In IJsselstein zijn er op dit moment drie scholen die zo het keurmerk ‘Gezonde School’ hebben ontvangen. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

In 2025 zijn alle scholen bekend met de Gezonde School-aanpak en de Gezonde School-adviseur.

• In 2025 alle scholen invulling geven aan een gezonde school aanpak, bijvoorbeeld met een programma zoals de Gezonde School-aanpak.

16

Bron: www.kansrijkestartnl.nl

21

6.2

Vitaal volwassen

6.2.1

Eigen regie De meeste volwassenen en senioren in IJsselstein ervaren hun gezondheid als goed tot uitstekend. Ze zijn zelfredzaam en kunnen prima de regie over hun eigen leven voeren17. Toch worden veel ouderen ook minder vitaal en kwetsbaarder. Juist wanneer mensen minder zelfredzaam worden, is het belangrijk de eigen regie te ondersteunen. Wanneer men het gevoel heeft de regie te hebben over zijn of haar leven, is dat beter voor de (mentale) gezondheid. Door ons in te zetten voor preventie en zelfredzaamheid bij volwassenen en senioren, kunnen we zorgen dat ouderen minder kwetsbaar worden. Zo kunnen mensen bijvoorbeeld langer zelfstandig thuis wonen.

Uitleg eigen regie/zelfredzaamheid Begrip

Kern

Kernvraag

Eigen regie

Zelf bepalen

Wat wil ik?

Eigen kracht

Zelf kunnen

Wat kan ik?

Zelfredzaamheid

Zelfstandig mee kunnen doen

Is compensatie nodig?

Eigen verantwoordelijkheid

Zelf moeten of mogen

Wat moet of mag ik zelf doen?

Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025: • Meer dan 80% 18 van de inwoners heeft het gevoel van eigen regie wanneer er hulp of ondersteuning nodig is.

17 18

22

Bron: Gezondheidsmonitor GGDrU en GemeenteBeleidsMonitor & Sociale Kracht 2019. Cliëntervaringsonderzoek WMO.

6.2.2

Meedoen, ondersteuning en zorg Bij meedoen kijken we in hoeverre inwoners deelnemen aan de samenleving en het maatschappelijke leven. In het vorige hoofdstuk zagen we al dat meer (maatschappelijke) betrokkenheid het gevoel van eenzaamheid kan verminderen. Daarnaast kan het op een bredere manier bijdragen aan gezond en vitaal zijn en blijven, ook op latere leeftijd. Onder meedoen verstaan we: •

een sterk sociaal netwerk

•

betrokkenheid in de omgeving

•

zichzelf blijven ontwikkelen

•

het ondernemen van activiteiten

Wanneer zelfstandig meedoen niet (meer) gaat, kunnen inwoners op ondersteuning en zorg rekenen. Hierbij streven we naar lokaal waar kan en regionaal waar nodig. Dat vraagt om een hechte samenwerking tussen de ketenpartners (welzijn, eerstelijns- en tweedelijnszorg).

6.2.2.1

Vrijwilligerswerk Vrijwilligerswerk maakt inwoners blijvend (maatschappelijk) betrokken. En het draagt bij aan een gevoel van zingeving. Het aantal vrijwilligers in IJsselstein ligt boven het landelijk gemiddelde en iets onder het regionaal gemiddelde. Door vrijwilligerswerk te blijven stimuleren, kunnen mensen langer vitaal blijven. Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025: • Het totaal aantal vrijwilligers is gestegen boven de huidige 42%. Hierbij wordt extra focus gelegd om 65-plussers te stimuleren tot vrijwilligerswerk en zo het percentage binnen deze leeftijdscategorie boven de huidige 31% te krijgen 19.

19

GemeenteBeleidsMonitor & Sociale Kracht 2019

23

6.2.2.2

Voorliggende voorzieningen Er zijn veel voorzieningen in IJsselstein die ervoor zorgen dat inwoners langer mee kunnen doen in de samenleving. Deze voorliggende voorzieningen kunnen mensen langer weghouden van een hulp- of zorgvraag. Voorbeelden van voorliggende voorzieningen zijn de Zenderexpress, Open eettafels en Stukkie fietsen. Onder andere Pulse en de bibliotheek zijn belangrijke partners voor het aanbod van voorliggende voorzieningen. Van deze voorzieningen wordt al regelmatig gebruikgemaakt. Toch zijn er ook inwoners in IJsselstein die deze diensten wel willen gebruiken, maar het niet doen20. Hier valt nog winst te behalen. Door deze voorzieningen beter te benutten kunnen we de gezondheid en vitaliteit van inwoners verbeteren en de druk op de zorg verminderen. Dit resulteert in de volgende doelstelling voor 2021-2025: •

Samen met onze sociale partners meer bekendheid geven aan voorliggende voorzieningen, zodat meer inwoners, waaronder de 75-plussers, hier gebruik van maken.

6.2.2.3

Mantelzorg Wanneer zelfstandig meedoen niet meer gaat, kunnen inwoners rekenen op hulp of ondersteuning. Mantelzorg is hier een belangrijke schakel in. Er wordt steeds vaker een beroep gedaan op mantelzorg. Onder andere doordat mensen langer thuis blijven wonen. Maar waar het aantal mensen dat mantelzorg nodig heeft stijgt, is de verwachting dat het aantal mantelzorgers per zorgvrager daalt. De druk op de mantelzorg neemt dan toe, waardoor overbelasting dreigt. Het is van groot belang dat de mantelzorgers hun taken kunnen blijven dragen. De mantelzorgers voor inwoners uit IJsselstein krijgen ieder jaar een teken van waardering. Ook is er ondersteuning voor mantelzorgers vanuit Steunpunt mantelzorg. Het steunpunt weet veel mantelzorgers te bereiken, ook veel jonge mantelzorgers. Maar nog lang niet alle mantelzorgers in IJsselstein kennen het. Tijdige ondersteuning en respijtzorg, waarbij mantelzorgers hun taken tijdelijk kunnen overdragen aan een ander, zijn echter belangrijk om overbelasting te voorkomen. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

Meer dan de huidige 50% 21 van de mantelzorgers in IJsselstein is bekend met het Steunpunt Mantelzorg en de mogelijkheden voor ondersteuning.

•

Blijvende ondersteuning, waardering en respijtzorg zorgen voor (tijdelijke) ontlasting van de mantelzorgers.

20 21

24

Pulse - de rapportage van de jaarlijkse huisbezoeken aan 75-plussers per wijk. Inwonerspanel onderzoek aanbod welzijnsdiensten.

6.2.2.4

(Medische) zorg en welzijn De gemeente en zorgverzekeraars zijn samen verantwoordelijk voor preventie, zorg en ondersteuning. Om ervoor te zorgen dat ook inwoners met een laag inkomen toegang tot zorg en ondersteuning hebben, biedt de gemeente een collectieve zorgverzekering aan. We zetten in op toegankelijke en passende zorg dichtbij huis. Een goede verbinding en samenwerking tussen eerstelijns- en tweedelijnszorg, gemeente en overige partners is noodzakelijk. De eerstelijnszorg is bereikbaar zonder doorverwijzing, de tweedelijnszorg met doorverwijzing. Alleen met deze verbinding kunnen wij gezamenlijk bijdragen aan preventie, gezondheidsbevordering en vitaliteit. Dit resulteert in de volgende doelstellingen voor 2021-2025: •

Een sterkere verbinding tussen gemeente, welzijnsorganisaties, eerste- en tweedelijnszorg door het opzetten van een overlegstructuur.

•

Blijvend aanbieden van een collectieve zorgverzekering voor inwoners met een laag inkomen.

25

7. Uitvoering, monitoring en evaluatie In deze nota staan de doelstellingen die we in deze beleidsperiode zullen nastreven. Er wordt nog een uitvoeringsnotitie opgesteld voor de beleidsperiode 2021-2025 waarin duidelijk wordt hoe we de doelstellingen willen gaan bereiken. De resultaten van het gezondheidsbeleid meten we zo goed mogelijk met monitoring en evaluatie. Het monitoren en evalueren van preventiebeleid is echter lastig omdat het verband tussen preventieve acties en de uiteindelijke resultaten vaak lastig aan te tonen is. Bovendien zijn de resultaten vaak ook niet binnen vier jaar zichtbaar. En dan zijn er ook nog verschillende factoren van invloed op de gezondheid, waardoor de gezondheidswinst van een bepaalde activiteit lastig te bewijzen is. Zo kan bijvoorbeeld de huidige coronapandemie invloed hebben op de resultaten. Om de effecten van het beleid zo goed mogelijk te meten, evalueren we twee keer. Het eerste moment vindt plaats na 2 jaar, het tweede moment is aan het einde van de beleidsperiode. Bij de evaluaties gebruiken we als leidraad: •

de gegevens uit de diverse epidemiologische onderzoeken van de GGDrU

•

de gegevens van waarstaatjegemeente.nl 22

•

input vanuit ketenpartners

•

lokale enquêtes zoals het inwonerspanel

In bijlage 2 wordt per beleidsdoelstelling nader weergegeven hoe deze wordt gemeten. Met de Gezondheidsmonitors van de GGDrU volgen we de gezondheidssituatie van de inwoners. Iedere vier jaar worden vragenlijsten uitgezet onder diverse leeftijdsgroepen. Vanwege corona vinden er tussen 2021 en 2024 extra metingen plaats onder jeugd, jongvolwassenen, volwassenen en senioren. De laatste reguliere monitor voor de jeugd komt uit 2019. Deze wordt opnieuw afgenomen in 2023. De laatste monitor voor volwassenen en senioren is in het najaar van 2020 afgenomen. De resultaten van deze monitor zijn op het moment van schrijven nog niet bekend. Daarom zijn de cijfers van de monitor uit 2016 gebruikt. De volgende monitor voor volwassenen en senioren is in 2024. Deze zal worden gebruikt voor de evaluatie van het beleid.

22

26

Het dataplatform Waarstaatjegemeente (VNG Realisatie) bundelt, bewerkt en presenteert data van en over gemeenten voor iedereen.

7.1

Financiën Het huidige financiële kader voor Publieke Gezondheid en Senioren is het uitgangspunt bij de uitvoering van de opgaven in deze beleidsnota. Dit kader is opgenomen in de gemeentelijke begroting. Hiernaast streven wij ernaar om, waar mogelijk, steunpakketten en subsidieregelingen voor gezondheids- en vitaliteitsbevordering te gebruiken van onder andere het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Notities

Colofon Tekst: Gemeente IJsselstein Eindredactie: Tekst aan de Kade Vormgeving Studio Incognito Fotografie Bernard Brosi John Verbruggen Gemeente IJsselstein iStockphoto e.a.

27

V1.0 april 2021