Bijlage bij RIB - Plan van Aanpak Energiebesparing IJsselstein

Plan van Aanpak Energiebesparing IJsselstein, 2022-2023

Laten we er voor zorgen, Dat de kloof Tussen De mensen die bang zijn voor het einde van de wereld En De mensen die bang zijn voor het einde van de maand Niet groter wordt Bron onbekend

Colofon Datum 29 maart 2022 Status Definitief Deze energiebesparingsaanpak voor de gemeente IJsselstein is tot stand gekomen in samenwerking met BMC.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

Inhoudsopgave 1. Inleiding

1

2. Waar staat de gemeente IJsselstein nu?

3

2.1 Energieverbruik in de gemeente IJsselstein

3

2.2 Wat gebeurt er al in de gemeente?

4

3. Kaders en uitgangspunten

8

4. De Wet natuurbescherming (Wnb)

13

4.1 Conclusie

14

5. Bouwstenen

15

5.1 Nationaal Isolatieprogramma

15

5.2 Energiearmoede

15

5.3 Communicatie en participatie (intern en extern)

18

5.4 Eerste richting bedrijfsleven

20

6. Conclusie

21

7. Planning / Actielijst

25

Bijlagen

27

Bijlage 1: Analyse energieverbruik

28

Bijlage 2: De Wet natuurbeheer en het Soortenmanagementplan.

34

Bijlage 3: Hoe werkt de regeling aanpak energiearmoede?

37

Bijlage 4: Vier opties aanpak energiearmoede

40

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

1. Inleiding Net zoals andere gemeenten wil IJsselstein graag haar activiteiten op klimaat en energie intensiveren en daarmee haar bijdrage leveren aan de afspraken in het Nationaal Klimaatakkoord. De doelstellingen voor CO 2 vermindering zijn landelijk verscherpt van 49% naar 60% CO2 vermindering in 2030, 70% CO2 vermindering in 2035, en 80% CO2 vermindering in 2040. Met het uiteindelijke doel om in 2050 bijna volledig klimaatneutraal te zijn. Een belangrijk deel van de verscherpte doelstelling voor 2030 moet worden gerealiseerd in de gebouwde omgeving. Daarnaast zet het landelijke coalitieakkoord in op groene industrie. De gemeente kiest in haar Transitievisie Warmte (TVW) 1.0 voor een stap-voor-stap aanpak met als eerste stap energiebesparing. De term energiebesparing verwijst naar maatregelen die getroffen worden met als doel het verbruik van (fossiele) brandstoffen te verminderen. Het isoleren van woningen, het plaatsen van zonnepanelen en het verminderen van waterverbruik zijn allemaal voorbeelden van energiebesparende maatregelen. Voor u ligt het eerste plan van aanpak Energiebesparing. Gegeven alle ontwikkelingen en lange termijn doelstellingen, mag u er van uit gaan dat het plan de komende jaren regelmatig zal worden geactualiseerd. De belangrijkste uitgangspunten voor dit plan zijn de op dit moment, februari 2022, beschikbare gemeentelijke middelen en de capaciteit.

Hoewel te verwachten is dat er de komende jaren vanuit het Rijk voor zowel de gemeenten als voor de inwoners, ondernemers en organisaties substantieel en structureel meer middelen voor energie en klimaat beschikbaar komen, is daarover op dit moment nog veel onduidelijk. Er worden wel incidenteel rijksmiddelen beschikbaar gesteld. Zo ontving de gemeente in januari 2022 een specifieke uitkering voor de aanpak van energiearmoede. Daarnaast heeft het Rijk een Nationaal Isolatieprogramma aangekondigd gericht op woningen die nu nog slecht geïsoleerd zijn. Gemeenten kunnen daarvoor in de loop van 2022 hun plannen indienen. Met de voorliggende energiebesparingsaanpak bereid IJsselstein zich voor op hoe ze nieuwe middelen aan kan trekken, zoals via het Nationaal Isolatieprogramma, zodat ze die middelen snel kan inzetten. Deze energiebesparingsaanpak bevat verschillende bouwstenen die ingezet kunnen worden, met een eerste geschatte raming van benodigde middelen en capaciteit. Er zal gestart worden met een analyse op hoofdlijnen: Waar staat de gemeente nu ten aanzien van energiebesparing? Op basis van deze analyse brengen we focus aan. De focus zal komen te liggen op energiebesparing op de gebouwde omgeving (wonen, handel en publieke dienstverlening). Dat is ook logisch omdat de energiebesparingsaanpak een opmaat is in de transitie aardgasvrij en deel uitmaakt van een lang proces.

We geven ook een eerste richting mee hoe om te gaan bedrijven. We vervolgen met kaders en uitgangspunten voor de energiebesparingsaanpak voor de gebouwde omgeving. We bespreken daarin de verschillende rollen die een gemeente daarin kan aannemen, evenals de verschillende aangrijpingspunten voor energiebesparing in de gebouwde omgeving. We presenteren een menukaart van bouwstenen aan de hand van de besproken rollen en aangrijpingspunten. Deze menukaart bestaat uit de volgende Plan van aanpak energiebesparing IJsseslstein 2022-2023

1

bouwstenen om in het jaar 2022 op te pakken: ● Wet natuurbescherming ● Nationaal isolatieprogramma ● Energiearmoede ● Communicatie en participatie (intern en extern) ● Energieloket (lopend) ● Duurzame meerjarenonderhoudsplanen (lopend) Deze menukaart is niet uitputtend en bevat een aantal eerste bouwstenen mede op basis van de aangegeven voorkeuren en eerdere keuzes door de gemeente IJsselstein gemaakt. Aan de hand van een reeks aanbevelingen kunnen we met deze bouwstenen in 2022 (en verder) aan de slag. Op basis van ervaringen binnen de gemeente en elders in het land, zullen de komende jaren nieuwe bouwstenen worden ontwikkeld en bestaande verder uitgewerkt.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

2

2. Waar staat de gemeente IJsselstein nu? Om te bepalen welke acties ondernomen moeten worden op het gebied van energiebesparing is het belangrijk te kijken waar de gemeente op dit moment staat met haar energieverbruik. Welke ontwikkelingen zijn er de laatste jaren waarneembaar en waardoor zijn die te verklaren? In dit hoofdstuk wordt het energieverbruik in de gemeente geanalyseerd. Daarnaast wordt er ook geschetst welke initiatieven en acties er al ondernomen zijn om energie te besparen. 2.1 Energieverbruik in de gemeente IJsselstein In Nederland wordt energie verbruikt voor warmte, kracht, verlichting en vervoer. Het totale energieverbruik van de gemeente IJsselstein is in 2019 gedaald ten opzichte van 2010. 1 Opvallend hieraan is dat het totale energieverbruik in 2014 fors is gedaald ten opzichte van 2010 en dat er bovendien vanaf 2014 weer een stijging waarneembaar is tot aan 2018. Vanaf dat moment is er een lichte daling ingezet. Het energieverbruik in de gemeente IJsselstein vindt plaats in verschillende sectoren. Deze sectoren tezamen vormen het totale energieverbruik van de gemeente.

Wanneer we naar het energieverbruik van deze verschillende sectoren kijken, wijzen de cijfers uit dat de gebouwde omgeving de sector is die het meeste energie verbruikt, gevolgd door de sector verkeer en vervoer en de sector industrie, energie, afval en water.2 Het energieverbruik in de sector gebouwde omgeving is in 2020 gedaald ten opzichte van 2011. Het energieverbruik in de sector verkeer en vervoer is stabiel gebleven, terwijl er een stijging van het energieverbruik waarneembaar is in de sector industrie, energie, afval en water. Een uitgebreide analyse kunt u vinden in bijlage 1. 2.1.1 De gebouwde omgeving Het grootste deel van het energieverbruik vindt plaats in de sector gebouwde omgeving. Het gaat hierbij met name om het verbruik van aardgas en elektriciteit. Kijkend naar het energieverbruik in deze sector, kan er geconcludeerd worden dat het grootste deel van het verbruik gevormd wordt door woningen. Het verbruik in de commerciële dienstverlening en in de publieke dienstverlening is fors lager dan het verbruik in woningen. Overigens is te constateren dat deze drie onderdelen van de sector gebouwde omgeving, ten aanzien van het energieverbruik, de afgelopen jaren stabiel zijn gebleven.

3 2.1.2 Verkeer en vervoer Het energieverbruik in de sector verkeer en vervoer is stabiel gebleven.4 Het gaat in deze sector om het verbruik van de brandstoffen aardgas, benzine, diesel en LPG. Het energieverbruik voor verkeer en vervoer per inwoner in de gemeente IJsselstein is, in verhouding tot de regio, laag.5 Dit komt doordat er bijna geen verkeer van snelwegen wordt toegerekend aan de gemeente. Duurzaamheidsmaatregelen in deze sector komen terug in onze mobiliteitsvisie.

1

Bijlage 1, figuur 1 Bijlage 1, figuur 2 3 Bijlage 1, figuur 3 4 Bijlage 1, figuur 7 5 Bijlage 1, figuur 8 2

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

3

2.1.3 Industrie, energie, afval en water In sector industrie, energie, afval en water is een stijging van het energieverbruik waarneembaar. In deze categorie vallen de subcategorieën delfstoffenwinning, industrie, energieproductie, bouwnijverheid, waterwinning en afvalverwerking. Als we specifiek naar onze gemeente kijken, valt het op dat er alleen sprake is van energieverbruik in de subcategorieën industrie en bouwnijverheid 6. Het gaat in deze sector om het verbruik van aardgas en elektriciteit. Het gedeelte van aardgas dat gebruikt wordt voor de productie van elektriciteit en warmte telt niet mee, omdat dit geen eindverbruik is. In deze sector wordt een gedeelte van het aardgas als grondstof gebruikt, bijvoorbeeld voor de productie van kunstmest en voertuig brandstoffen. Wanneer we verder inzoomen op deze sector en specifiek naar IJsselstein kijken, valt te concluderen dat de grootste stijging waarneembaar is in de industrie.7 2.1.4 Wat betekent dit voor de aanpak? Het grootste deel van het energieverbruik vindt plaats in de gebouwde omgeving. Daarom richt de eerste versie van dit energiebesparingsaanpak zich hierop. We zien wel kansen voor het bedrijfsleven. Daar zullen we een korte eerste aanzet voor maken. 2.2 Wat gebeurt er al in de gemeente? De gemeente IJsselstein is zich bewust van de noodzaak tot het besparen van energie.

In het coalitieakkoord 2018-2022 geeft het college aan dat de periode in het teken staat van het stimuleren van milieubewust leven en duurzame energie. De gemeente sluit zich ook aan bij het U10-netwerk en het Energiefonds Utrecht om energiebesparende maatregelen en duurzame energie te stimuleren bij bedrijven, sport-, kunst- en cultuurverenigingen. De gemeente spant zich in om bij nieuwbouwprojecten te richten op het duurzaam bouwen van woningen. In de afgelopen jaren zijn er meerdere nieuwbouwprojecten gerealiseerd, waarbij een energieneutraal gebouw is ontwikkeld en er meerdere woningen bijna energieneutraal zijn gebouwd. Voor het verduurzamen van de particuliere woningvoorraad is de gemeente IJsselstein afhankelijk van de eigen inwoners. De gemeente heeft in de afgelopen jaren een bespaarbeweging op gang gebracht door vooral te investeren in lokale duurzaamheidsinititatieven. Focus op daar waar “de energie zit en ondersteunen waar mogelijk. Dit deed de gemeente door o.a. Klimaatneutraal IJsselstein te ondersteunen in hun werkzaamheden. Door samen met hen in te zetten op het opleiden van energieambassadeurs in de verschillende wijken en door samen met hen meters te maken bij de aanvraag en inzet van onder andere de RRE Rijkssubsidie in 2019 en 2020. Naast initiatieven als Klimaatneutraal IJsselstein en het Groenplatform, is de gemeente actief betrokken bij het U10-netwerk.

Dit netwerk van samenwerkende gemeenten biedt IJsselstein de kans om mee te liften op al ontwikkelde projecten en aanpakken. Zo is IJsselstein aangesloten bij de jaarlijkse Duurzame Huizenroute, beschikt IJsselstein over een eigen portal binnen het energieloket Jouwhuisslimmer.nl en organiseert IJsselstein samen met

6

https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard/energieverbruik

7

Bijlage 1, figuur 9

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

4

KNIJ en het U10-netwerk een wekelijks inloopspreekuur voor vragen over energiebesparende maatregelen.Het intensieve contact met de eigen inwoners, maar ook de lokale initiatieven en de samenwerkende gemeenten hebben daarnaast geleid tot onder andere een buurtstroomcollectief met zonnepanelen op sporthal De Oever, tot een stadsbrede collectieve inkoopactie van isolatiemaaatregelen en zonnepanelen, tot de uitvoer van warmtescans en tot onder andere initiatiefgroep Achterveld Actief die actief aan de slag gaat met energie. Naast het organiseren van de verschillende activiteiten werden de inwoners ook betrokken bij onder andere het vormgeven van het afweginskader vor grootschalige opwek van energie en het opstellen van de Transitievisie Warmte. Er zijn prestatieafspraken gemaakt met Provides8 (inmiddels Cazas Wonen) met als doel om huurwoningen te verduurzamen. In deze prestatieafspraken, die zijn gemaakt tussen de gemeente IJsselstein, Provides en de Huurdersvereniging IJsselstein, heeft Provides aangegeven dat zij, waar (financieel) mogelijk, bij nieuwbouw enkel NOM-woningen (nul op de meter) realiseert. Om efficiënter te kunnen inkopen en van elkaar te leren, werkt Provides samen met andere corporaties in de regio. Provides heeft een tweetal doelstellingen geformuleerd ten aanzien van het besparen van energie.

Allereerst willen zij een gemiddeld label A in 2030 voor hun woningen. In de periode tot en met 2023 worden er 944 woningen naar energielabel A gebracht. De tweede doelstelling die zij hebben geformuleerd is dat zij huurders willen informeren, omdat ook het gedrag van huurders een rol speelt bij verduurzaming. Provides gaat actief met hen in gesprek9. Overigens heeft Provides een derde plaats gehaald bij de duurzaamheidsprijs 2021 voor woningcorporaties. 2.2.1 Gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed Voor onze gemeentelijke gebouwen zijn er Meerjarenonderhoudsplannen gemaakt die in 2022 worden verduurzaamd. De gemeente heeft in haar duurzaamheidsplan opgenomen dat het gemeentehuis van IJsselstein CO₂ neutraal gaat worden. Daarnaast financiert de gemeente (mede) een project om een gebouw aan de Duitslandstraat energieneutraal te maken. Meerdere sportaccommodaties en gemeentelijke gebouwen zijn geïsoleerd om zodoende het energieverbruik terug te dringen, of voorzien van zonnepanelen. Ook wordt er bij meerdere, gemeentelijke gebouwen een energiemanagementsysteem toegepast, waardoor er energie bespaard kan worden. Ten aanzien van het maatschappelijk vastgoed, waaronder scholen, verenigingsgebouwen, bibliotheek etc., zet de gemeente vooral in op het enthousiast maken van bijvoorbeeld schoolbesturen om tot verduurzaming van de gebouwen over te gaan.

De gemeente zal vooral een faciliterende rol op zich nemen bij deze verduurzamingsprojecten. De gemeente heeft in het kader van het Integraal Huisvestingsplan (IHP) een adviesbureau ingeschakeld om de levensduur van schoolgebouwen te verlengen. Zij hebben in het onderzoek tevens aangegeven op welke aspecten de schoolgebouwen verduurzaamd kunnen worden. Deze aspecten zien vooral op het vervangen van verlichting, isoleren van daken, ramen vervangen en om een luchtbehandelingssysteem voor verwarming te plaatsen. De sportverenigingen die lid zijn van het NOC-NSF en eigenaar of beheerder zijn van een sportaccommodatie, konden gebruik maken van de subsidieregeling energiebesparing en 8

De woningcorporatie is per 1 januari 2022 gefuseerd en heet nu Cazas Wonen. Voorlopig blijft Provides onder zijn eigen naam opereren. 9 Prestatieafspraken 2020 - 2023 Provides, Gemeente IJsselstein, Huurdersvereniging IJsselstein Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

5

duurzame energie sportaccommodaties. De gemeente IJsselstein heeft hulp aangeboden bij het indienen van de aanvraag voor deze subsidie. De gemeente is bereid om, indien nodig, te zoeken naar mogelijkheden voor verdere ondersteuning. Energiebesparing in de zorg Op 12 oktober 2021 hebben de gemeente IJsselstein, zorgaanbieder AxionContinu en het Milieuplatform Zorgsector een samenwerkingsovereenkomst getekend om de zorgsector te verduurzamen. Het doel van deze overeenkomst is het reduceren van de de CO2 uitstoot tot 49% in 2030. Dit is in lijn met de landelijke Green Deal Duurzame Zorg. AxionContinu investeert al jaren in verduurzaming, door onder andere renovatie en door verduurzaming door te voeren bij nieuwbouw. 2.2.2 Inwoners, organisaties en initiatieven Verschillende inwoners van de gemeente IJsselstein zijn betrokken bij het thema klimaat en hebben een tweetal bewonersinitiatieven opgericht: Klimaatneutraal IJsselstein (KNIJ) en Achterveld Actief. Deze initiatieven ondernemen diverse acties, ook gericht op energiebesparing. Beide initiatieven vormen een kans voor onze gemeente om te benutten en te stimuleren. Klimaatneutraal IJsselstein Klimaatneutraal IJsselstein (KNIJ) is een burgerinitiatief met als doel de overgang naar klimaatneutraal te katalyseren.10 Hun site biedt een platform om alle relevante initiatieven op dit gebied, te bundelen en zichtbaar te maken.

Korting op energieadvies Eén van de gemeentelijke initiatieven betreft een korting voor woningeigenaren op een energieadvies op maat. Woningeigenaren hadden in 2021 de mogelijkheid tegen een aantrekkelijk tarief energieadvies krijgen om hun huis te verduurzamen. Hierbij kan gedacht worden aan advies ten aanzien van isolatie en het plaatsen van een warmtepomp en zonnepanelen. Collectieve inkoop van hybride warmtepompen Achterveld Actief is een groep bewoners uit de wijk Achterveld die verschillende initiatieven organiseren. In dit specifieke geval wilden zij energie besparen en hebben daarom bedacht om hybride warmtepompen collectief in te kopen. Dit voeren zij onder andere uit door middel van de app van Buurkracht. De gemeente heeft deze actie ondersteund. Zelf Energiebesparen Een inwoner van de gemeente IJsselstein heeft een site opgericht, waarop allerlei informatie te vinden is over hoe je zelf energie kan besparen. 11 De site geeft wat algemene informatie over energiebesparing en het geld dat het je kan opleveren, evenals tips hoe je zelf energie kan besparen.

10

www.klimaatneutraalijsselstein.nl

11

www.zelfenergiebesparen.nl

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

6

Energieloket In de bibliotheek aan de Overtoom is een energieloket ingericht. Een professioneel energieadviseur is daar op zaterdagen van 10.00-12.00 aanwezig. Hij beantwoordt kosteloos vragen van huiseigenaren over energiebesparing en biedt ondersteuning aan bij de verduurzaming van hun woning. Naast kennisdeling, zijn er ook materialen te leen, zoals een energiemeter of een “doe-het-zelf kit” om de CV in te regelen. Dit is een actie die door de gemeente wordt ondersteund met middelen. Warmtescan Via klimaatneutraalijsselstein.nl en Achterveld Actief is er (met steun van de gemeente) ook een warmtescan aan te vragen, uitgevoerd door vrijwilligers van Achterveld Actief. Een warmtescan maakt op een eenvoudige wijze inzichtelijk waar isolatie kansen liggen. Buurtstroom Bij een project van buurtstroom, investeren buurtgenoten in zonnepanelen die worden geplaatst op een groot dak in de buurt.12 Vervolgens profiteer je 15 jaar lang van de opgewekte stroom hiervan. In de gemeente IJsselstein is een dergelijk (zogenaamd postcoderoos) project gerealiseerd op sporthal De Oever.

12

www.buurtstroom.nl

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

7

3. Kaders en uitgangspunten Bezien vanuit het energieverbruik en de verschillende acties en initiatieven die er al lopen in de gemeente, gaan we aan de slag met acties om energie te besparen in de gebouwde omgeving, met name bij woningen. Dit natuurlijk naast de duurzame meerjarenonderhoudsplannen (MJOP) voor het gemeentelijk vastgoed die uitgevoerd worden. Dit plan van aanpak energiebesparing is de opmaat voor de wijkgerichte aanpak om wijken van het aardgas af te helpen. Deze aanpak is erop gericht dat de energiebesparing: 1. technisch/ materieel bijdraagt aan alle gebiedstransities om van het aardgas af te gaan, zodanig dat het een ‘geen spijt’ maatregel is. Dat betekent voor (bijna) alle gebieden (stap voor stap) isoleren tot het niveau dat het gebouw geschikt is voor Lage temperatuur-warmte; 2. direct het energieverbruik vermindert. De focus ligt op vermindering van energieverbruik voor warmte en warmwater (nu nog vooral gasgebruik) en vermindering van energiegebruik voor koelte, installaties, verlichting en apparaten (vooral elektriciteitsgebruik); 3. bijdraagt aan betere woon- of werkkwaliteit (comfort, gezonde woning- of werklocatie, waarde van de woning- of werklocatie) en eventueel ook aan een betere omgevingskwaliteit; 4. bijdraagt aan vermindering van energiearmoede; 5. inclusief is, behapbaar voor iedereen; 6.

bijdraagt aan de opbouw van de organisatie en samenwerkingen voor de wijkgerichte aanpak van het aardgas af en mee kan groeien met het beschikbaar komen van middelen van van het Rijk voor de energie en klimaat activiteiten van de gemeente; 7. bijdraagt aan het verkrijgen van rijksmiddelen voor inwoners, ondernemers en organisaties voor energiebesparing. Deze uitgangspunten zijn gebaseerd op en verdere uitwerking van de uitgangspunten van het plan van aanpak energietransitie IJsselstein 2020 - 2023 en onze Transitievisie Warmte (TVW). Met deze bovenstaande uitgangspunten wordt er met de beschikbare middelen en capaciteit vanuit het ambtelijke organisatie de meeste impact gemaakt. De gemeente IJsselstein heeft in 2022 formatief 1,9 FTE beschikbaar voor duurzaamheid in haar breedste zin, dus inclusief energie en milieu. Met deze inzet kan zij de de in figuur 1 genoemde rollen aannemen.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

8

Figuur 1. Bron: Kwadrantenmodel NSOB, 2013

Voor al deze rollen wordt een andere houding en inzet gevraagd van de gemeente. Als we deze rollen naar acties op energiebesparing omzetten komen we uit op de bouwstenen in figuur 2. Deze lijst is niet uitputtend, maar het bewustzijn van de rol die de gemeente inneemt bij een actie zal de effectiviteit van de actie kunnen helpen.

Rollen overheidssturing - bouwstenen Presterende Overheid

Samenwerkende Overheid

In deze rol voert de gemeente zelf acties uit.

In deze rol werken alle partners in een gelijkwaardige samenwerking aan een vraagstuk.

Voorbeelden: ● Energiebesparingscampagnes ● Energiebesparingssubsidies ● Energiecoöperatie - realiseren van de energiebesparing door een eigen gemeentelijk bedrijf ● Regisseren energiebesparingsaanpak complex/gebied (zorgen dat het uitgevoerd wordt - projectleiderschap) ● Realiseren/aanpassen infrastructuur (elektriciteitsnet tijdig verzwaard - STEDIN) ● Uitvoeren onderzoek soorten natuurwetgeving - voor isolatie ● Energiebesparen in eigen en maatschappelijk vastgoed

Voorbeelden: ● Gebiedsgerichte aanpak besparing (en andere opgaven) met gezamenlijk gebiedsplan - afspraken over wie doet wat. ● Energiebesparingsaanpak opzetten samen met energiecoöperaties, energieambassadeurs, woningcorporaties etc. - afspraken en iedere SH een rolneming ● Energieprestatieafspraken met woningcorporaties.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

9

Rollen overheidssturing - bouwstenen Rechtmatige overheid

Responsieve overheid

In deze rol stelt de overheid (landelijk en lokaal) bindende regels op die nageleefd moeten worden.

In deze rol reageert de gemeente reactief op initiatieven vanuit de samenleving.

Voorbeelden: ● Ruimtelijke regels in Bestemmingsplannen/Omgevingsplan/ Verordening die energiebesparing op verantwoorde wijze mogelijk maakt (nok en goothoogte, isoleren over de rooilijn, PVT, (hybride) warmtepompen met keuze melding/vergunning. ● Snoei(groen)beleid afstemmen met ambities voor zonnepanelen op daken ● Opstellen bodemenergieplannen voor nieuwe woonwijken/bedrijventerreinen. ● EED handhaving op energieaudit bij bedrijven. ● Activiteitenbesluit handhaving bedrijven op energiemaatregelen met een terugverdientijd van < 5 jaar.

Voorbeelden: ● Initiatieven die zich melden en die bijdragen aan energiebesparing (warmte, koelte, elektriciteit) randvoorwaarden voor creëren en versterken/ondersteunen. Bijvoorbeeld een VVE, buurt, individuele eigenaar gebouw, maatschappelijk vastgoed gebruiker. ● Faciliterend op wegnemen belemmeringen (individueel of collectief) als deze worden gesignaleerd bij initiatieven van inwoners, bedrijven en energiecoöperaties. ○ Energieloket en - besparingsinformatie ○ Energiecoaches, warmtescans etc. ○ Faciliteren collectieve inkoop energiebesparing, energiezuinige installaties (hybride warmtepomp, warmtepomp), PVT ○ Faciliteren onderzoek soorten Natuurwetgeving

Figuur 2. Bron:

Naast de verschillende acties die er vanuit een gemeentelijke rol kunnen worden ingezet, zijn aangrijpingspunten zoals een verhuizing of een gebiedsontwikkeling ook een moment om energie te besparen. Deze lijst is wederom niet uitputtend, maar een gecombineerde inzet van aangrijpingspunten met de inzet van acties vanuit de overheidsrollen is een goede basis voor de energiebesparingsaanpak. Hieronder worden verschillende uitgangspunten weergeven: Doelgroep Natuurlijk moment (ander doel, energie integraal deel gebiedsopgave)

● Verhuizing/wisseling van eigenaar ● Uit huis gaan kinderen/ geboorte ● Ketel/verwarmings-

Gebied ● ● ● ●

Gebiedsontwikkelingen Gebiedstransformatie Herstructurering Stadsvernieuwing (clusteren detailhandel, wonen mogelijk maken)

● ●

Wijkaanpak aardgasvrij Wijk/buurtaanpak isolatie, zuinige installatie, aardgasvrije installatie, duurzame energieopwek, zonwering Bedrijventerrein aanpak energie

installatie stuk

● (Groot)onderhoud woning/ complex/gebouw (onderhoudsplan, dakvernieuwing)

Projectmatig (energiebesparing/ aardgasvrij als doel)

● Isolatie, zuinige installatie, aardgasvrije installatie, duurzame energieopwek, zonwering of totaalpakket gebouw/complex

●

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

10

Doelgroep Koppelkans ander project

Gebied

● Aanpassing woning (dakkapel, uitbreiding, nieuwe badkamer/keuken, levensloopbestendig maken etc.)

● Geluidsisolatie woningen ● Vrijkomende agrarische bebouwing ● Klimaatadaptatie (bijv. sedumdak

●

●

Aanpak in het gebied ander projectmatig thema (gasleiding, elektriciteitsvoorziening, riolering etc) Geluidsemissie uitstoot vermindering

met zonnepanelen)

Figuur 3. Bron:

3.1 Keuzes maken Er is een verschil tussen wat we willen doen en wat we kunnen doen. IJsselstein moet keuzes maken uit al de bouwstenen uit figuur 1 en 2, en de keuze voor de gebouwde omgeving alleen is hierbij niet genoeg. De capaciteit en middelen die beschikbaar zijn in onze gemeente zijn hierin bepalend. De gemeente heeft 1,9 FTE beschikbaar vanuit haar ambtelijke organisatie (duurzaamheid breed) en zal ook met vrijwilligers werken. We zijn ons bewust dat er een grens zit aan wat we van vrijwilligers kunnen verwachten. We moeten in de toekomst een professionaliseringsslag maken in onze eigen organisatie zodat we minder gaan leunen op vrijwilligers. Ook is deze uitdaging in capaciteit te vinden bij aannemers en installatiebedrijven. Dit zorgt mogelijk voor vertraging en hogere kosten. In de toekomst verwachten we meer middelen van het Rijk te ontvangen om capaciteit en acties binnen de gemeente uit te kunnen bouwen. Zo kunnen we meer bouwstenen tegelijk oppakken. Op dit moment beschikt de gemeente over de volgende middelen: Aanpak energiearmoede

€ 112.503,-*

Inhuur communicatiemedewerker duurzaamheid

€ 52.000,-

Energieloket bibliotheek

€ 14.000,-

Faciliteren initiatieven inwoners

€ 2.500,-

Totaal

€ 181.003,-

*geoormerkt budget van het Rijk voor de aanpak van energiearmoede

Er is in totaal een budget van €181.003,-. Verder is er bijvoorbeeld binnen het wijkbudget ruimte om duurzaamheidsinitiatieven in den brede te ondersteunen met kleine bedragen. Achterveld Actief heeft daar bijvoorbeeld eind 2021 €500,- uit gekregen voor een kleine voucher-actie in samenwerking met een bouwmarkt.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

11

Er moeten dus keuzes worden gemaakt. Om de meeste impact te maken met de capaciteit en middelen die er zijn, kiezen we voor de volgende bouwstenen in het jaar 2022: ● Wet natuurbescherming (Wnb) ● Nationaal Isolatieprogramma ● Aanpak van de energielasten voor de minder draagkrachtigen (Energiearmoede) ● Communicatie en participatie (intern en extern) ● Energieloket (lopend) ● Duurzame meerjarenonderhoudsplannen (lopend) ● Faciliteren inwoner initiatieven (lopend) De Wet natuurbescherming is belangrijke regelgeving waaraan moet worden voldaan om een barrière weg te halen voor isolatiemaatregelen van woningen en bedrijven. In hoofdstuk 4 en bijlage 2 wordt hier nader op ingegaan. Dit vergemakkelijkt naar verwachting ook het aanwenden van middelen uit het aangekondigde Nationaal isolatieprogramma. Het geoormerkte geld voor energiearmoede is een bouwsteen die zo snel mogelijk opgepakt moet worden. Deze middelen moeten uiterlijk in april 2023 zijn besteed. De contacten met andere domeinen zoals het sociaal domein zijn hierbij belangrijk. Om met bewoners, bedrijven en al onze andere partners samen te werken op het gebied van duurzaamheid willen we regulier in gesprek gaan met onze partners. Om al onze inwoners te betrekken en te bereiken zetten we ook in op een brede communicatie- en participatieaanpak.

Als er meer middelen door het Rijk beschikbaar komen, worden de bovenstaande bouwstenen uitgebreid met de volgende acties: ● Het verder uitwerken van spoor 3 uit de transitievisie warmte (TVW) door bijvoorbeeld een energiebesparingsaanpak te maken voor een verkenningswijk. ● Actiever begeleiden van bewoners en bewonersinitiatieven. ● Actiever begeleiden en opleiden van energiecoaches, bijvoorbeeld via Achterveld Actief. ● De focus naast de gebouwde omgeving ook verleggen naar bedrijven. ● De uitbouw van het energieloket in de gemeente door meer frequente opening (in de bibliotheek) en met voorlichting de wijk in te gaan. ● CV-tunen; een actie om de CV ketel van bewoners zo duurzaam mogelijk afstellen. ● Het ondersteunen van VVE’s in hun verduurzaming. ● Makelaars en hypotheekverstrekkers benaderen om het natuurlijke moment van verhuizing/huis kopen aan te pakken voor het verduurzamen van de woning. ● Organiseren van een regelmatige energiemarkt of duurzaamheidsmarkt. ● Webinars organiseren over bijvoorbeeld energie besparen, isolatie. ● Collectieve inkoopacties organiseren.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

12

4. De Wet natuurbescherming (Wnb) De Wet natuurbescherming (Wnb) is sinds 1 januari 2017 van kracht om natuurgebieden, (kwetsbare) soorten en bos te beschermen. Hoewel de huidige ruimtelijke uitdagingen zoals de energietransitie vragen om vereenvoudiging, creëert deze wet momenteel het tegenovergestelde. Iedere afzonderlijke isolatiemaatregel die aanpassing van de schil van een woning vereist (denk bijvoorbeeld aan spouwmuurisolatie en zonnepanelen), zou ontheffing moeten krijgen van de provincie, die bevoegd gezag is voor de Wnb. Een aanvraag ontheffing Wnb vraagt om onderzoek met een doorlooptijd van 0,5 tot 1,5 jaar en brengt (zeker voor particulieren, relatief hoge) kosten met zich mee. Daarnaast bestaat het risico dat met name de particuliere woningeigenaar zomaar begint met isoleren, waardoor dieren mogelijk onopgemerkt en onbedoeld verstikken tussen de spouwmuren of onder dakpannen. De toepassing van de Wnb is hierdoor een drempel voor particulieren die aan de slag willen met grotere energiebesparingsmaatregelen aan hun woning, maar ook voor woningbouwcorporaties en gemeenten met hun projecten. Denk hierbij aan de grote renovatieplannen die Provides heeft, gemeentelijke projecten in de openbare ruimte zoals de bomenkap langs de Utrechtsebaan (begin 2022), aanpassing aan infrastructuur en alle ruimtelijke inbreidingsplannen die zijn voorzien.

De provincie Utrecht heeft voor de gemeenten een gebiedsgerichte ontheffing ontwikkeld: het Soortenmanagementplan (SMP). In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de mogelijkheden die een SMP de biedt en waarom dit interessant is om te overwegen in onze gemeente. Het Soortenmanagementplan (SMP) Het SMP is de basis voor een gebiedsgerichte ontheffing voor (een deel van) een gemeente met een looptijd van maximaal tien jaar13. Het SMP bevat maatregelen en een monitoringsaanpak die er op gericht zijn om kwetsbare diersoorten te behouden zodat bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen, inbreidings- en uitbreidingsplannen sneller en tegen lagere kosten kunnen worden uitgevoerd terwijl de kwetsbare soorten behouden blijven of zelfs toenemen. Voor het opstellen van een SMP wordt één grootschalig ecologisch onderzoek uitgevoerd, in plaats van een individueel onderzoek per plan of activiteit. Dit scheelt tijd, geld en levert betere data op om de soorten in kaart te brengen zodat er slimmere natuurgerichte keuzes kunnen worden gemaakt.

Dit zijn de voordelen van een SMP op een rij: ● Verkort de proceduretijd en leidt tot minder kosten voor particulieren, bedrijven, gemeente, woningbouwcorporaties en ontwikkelaars; ● 10 jaar zekerheid bij ecologische en juridische procedures, geen vertragingen met als resultaat sneller bouwen en renoveren; ● Meer project flexibiliteit en duidelijkheid voor de gemeente en gebruikers; ● Betere ontwikkelkansen voor soorten door een gemeentebrede sturing; ● Compatibel met de Omgevingsvisie provincie Utrecht 2021 en de Omgevingswet.14

13 14

https://www.youtube.com/watch?v=pn3qTmsiYJk https://vngutrecht.nl/economie-en-ecologie-hoeven-elkaar-niet-in-de-weg-te-zitten/

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

13

Tegenover de voordelen staat dat de gemeente: o een éénmalige investering moet doen in het opstellen van een SMP (ordegrootte 200.000 euro, zie bijlage 2) o zorg moet dragen voor het bijhouden van de taakstelling door het nemen van maatregelen en het inrichten van de monitoring, om de ontwikkeling van de relevante soorten stimuleren en er in ieder geval voor te zorgen dat de populaties van de beschermde soorten niet achteruitgaan. Een inschatting van de inzet en de kosten voor het bijhouden van de taakstelling is nog moeilijk te maken op dit moment. In bijlage 2 is een eerste verkenning van de kosten opgenomen voor het opstellen van een (pré) SMP en het onderhoud ervan. Het Pré-SMP Het pré-SMP kan worden beschouwd als opstap naar het SMP. Een pré-SMP is een (tijdelijke) ontheffing voor isolatie in muren, daken en zonnepanelen voor alle particulieren binnen de gemeente, zodat gedurende het opstellen van een SMP (doorlooptijd 1,5- 2 jr) geen situatie ontstaat die in strijd is met het SMP. De onderzoeks- en proceskosten hiervoor, worden voor de gemeente (vrijwel geheel) gedekt door subsidie van de provincie (zie bijlage 2). De voorwaarde waar de gemeente aan moet voldoen is het plaatsen van kraamverblijfplaatsen voor kwetsbare soorten.

4.1 Conclusie Een (pré-)SMP is relevant voor een goede uitvoering van het Plan van aanpak Energiebesparing, waar het gaat om maatregelen aan de schil van de woning. Daarnaast halen het pre-SMP en SMP onder de Wet natuurbeheer op veel meer terreinen barrières weg om ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te maken, terwijl de natuurwaarden en biodiversiteit een impuls krijgen. Een pre-SMP en een SMP kunnen zo een groot aandeel hebben in het efficiënter oppakken van de opgaven waar de gemeente de komende jaren voor komt te staan, denk aan de energietransitie, vesnelling woningbouw en klimaatadaptatie. Het opstellen en onderhouden van een SMP vraagt van de gemeente IJsselstein een flinke investering die nader moet worden onderzocht. Het bespaart echter ook veel onderzoekskosten en proceduretijd. Tevens worden verschillende actoren, waaronder inwoners, bedrijven en de gemeente zelf, met een SMP ontzorgd.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

14

5. Bouwstenen IJsselstein gaat in het komende jaar met verschillende bouwstenen aan de slag. In hoofdstuk 2.2 is geschetst wat er al gebeurt in IJsselstein. In dit hoofdstuk worden de bouwstenen geschetst van de nog te starten acties op het gebied van de energiebesparing in de gebouwde omgeving, zoals het nationaal isolatieprogramma en de aanpak van energielasten voor de minder draagkrachtigen. Ook gaat dit hoofdstuk in op communicatie en participatie (intern en extern) en zal een eerste richting worden gegeven voor energiebesparing door het bedrijfsleven. 5.1 Nationaal Isolatieprogramma Het Nationaal Isolatieprogramma is eind 2021 door de rijksoverheid in het leven geroepen om zowel eigenaren van koopwoningen als huurhuizen te ondersteunen bij het isoleren om op deze manier het verbruik van aardgas te verminderen. In totaal heeft het Rijk 514 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de komende drie jaar - 2022, 2023 en 2024. De doelstelling van het Nationaal Isolatieprogramma is om de slechtst geïsoleerde huizen als eerst te isoleren. Het maakt hierbij niet uit of het om huur- of koopwoningen gaat. Het Rijk stelt ook geld ter beschikking aan gemeenten waarmee zij zelf een lokale aanpak mogen inrichten. Het gaat om een totaal bedrag van 148,5 miljoen euro en het streven is om dit medio 2022 te verdelen onder gemeenten.

Het is op dit moment, februari 2022, nog onduidelijk hoe het geld verdeeld zal worden over de gemeenten. Wel is bekend dat het geld in ieder geval als eerst naar de slechtst geïsoleerde woningen per gemeente dient te gaan. Dat is een harde randvoorwaarde die het Rijk stelt. Daarnaast zorgt het isolatieprogramma vermoedelijk voor veel nieuwe ontheffingsaanvragen voor de Wet natuurbescherming. Dit geeft extra beweegredenen om als gemeente te kijken naar een gebiedsgerichte ontheffing met behulp van een Soortenmanagementplan (SMP), zoals toegelicht in hoofdstuk 4. Het Nationaal Isolatieprogramma is een landelijke regeling die lokaal uitgevoerd wordt. Eigenaren van koopwoningen en particuliere huurders zullen bericht krijgen vanuit het Rijk dat zij recht hebben op een voucher en hoe ze dit kunnen besteden. Dat zal gefaseerd verlopen om grote pieken te voorkomen. Het Rijk zal ook inzetten op extra communicatie ter ondersteuning van gemeenten. Er zal bovendien aandacht worden besteed aan reeds bestaande subsidies. 5.2 Energiearmoede Het aanpakken van energielasten voor de minder draagkrachtigen geeft meervoudige winst. Op het gebied van verduurzaming levert het een afname van gas en/of stroomverbruik, leidt het tot minder CO2 – emissies en worden inwoners zich bewuster van hun energiegedrag en de energietransitie.

Op het gebied van gezondheid draagt het bij aan een goede fysieke, mentale en sociale gesteldheid. Op het gebied van maatschappelijke besparingen merkt het TNO-rapport op dat zorg- en energiekosten op lange termijn lager worden en dat het de arbeidscapaciteit verhoogt.15 De gemeente IJsselstein heeft nu ook rijksbudget ontvangen om deze energiearmoede aan te pakken.

15

https://publications.tno.nl/publication/34637343/rOK4vd/TNO-2020-energiearmoede.pdf

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

15

5.2.1 Definitie energiearmoede In de wetenschappelijke literatuur bestaat geen vastgestelde definitie van dit begrip. Vaak wordt gebruik gemaakt van grove definities van een hoge energiequote (HEQ), bijvoorbeeld van huishoudens die meer dan 8% of 10% van hun besteedbaar inkomen kwijt zijn aan hun energierekening. Hoewel deze duidingen in trek zijn vanwege hun simpliciteit geeft het een beperkte weergave van de werkelijkheid. Wat onder energiearmoede valt, hangt af van de indicatoren die daarvoor worden gebruikt:

Energiearmoede gedefinieerd Er worden doorgaans twee indicatoren gebruikt die afzonderlijk van elkaar of gezamenlijk kunnen leiden tot het aanwijzen van een huishouden met energiearmoede. Indicator 1 Betaalbaarheid: Lage inkomen & Hoge Energiekosten (LIHK), wat een meer specifieke indicator is dan de vaker gebruikte Hoge Energiequote (HEQ). Indicator 2 - Woningkwaliteit: Laag inkomen & huis met Lage Energie Kwaliteit (LILEK). Bij deze groep kan gedacht worden aan inwoners met een huis met een relatief lage energetische kwaliteit die de verduurzaming daarvan niet zelf kunnen uitvoeren door ofwel een gebrek aan middelen of een gebrek aan bevoegdheid zoals dat bij huurders het geval is. Laag Inkomen heeft als definitie: een besteedbaar netto inkomen dat lager is dan 130% van het wettelijk sociaal minimum en een financieel vermogen dat bij de laagste 10% van Nederland hoort. Een huishouden heeft hoge energiekosten wanneer de energiekosten bij de hoogste 50% van Nederland behoort voor zowel gas als elektriciteit. Er bestaat een significante groep huishoudens die onder definities van zowel LIHK als LILEK valt .

Het is aan de gemeente om in het plan van aanpak energiearmoede te bepalen op welke groep huishoudens ze de aanpak willen richten. In dit hoofdstuk worden handvatten gegeven hoe deze huishoudens kunnen worden geholpen. 5.2.2 Regeling aanpak energiearmoede Deze regeling biedt ondersteuning aan huishoudens met een laag inkomen en hoge energielasten door gestegen energieprijzen en een slechte energetische kwaliteit van woningen. Het onderzoek van TNO heeft uitgewezen dat in IJsselstein 431 woningen vallen onder de bovenstaande definitie van energiearmoede.16 Dit is 2,45% van het totaal aantal huishoudens in IJsselstein. IJsselstein krijgt een uitkering van €112.503,- Dat komt neer op een afgerond gemeentelijk budget van €261,- per huishouden. Dit betreft een tijdelijke regeling met een eenmalig bijdrage van het Rijk voor energiebesparende maatregelen voor huishoudens met minder draagkracht en hoge energielasten. Deze regeling staat naast andere compensatieregelingen, zoals een

16

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnotas/2021/11 /10/nota-van-wijziging-begroting-bzk/Nota_van_wijziging.pdf Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

16

eenmalige compensatie voor huishoudens met lage inkomens. In bijlage 3 staat uitgebreider beschreven hoe de regeling in zijn werk gaat en hoe de doelgroep kan worden bereikt. Voor de gemeenten is alleen informatie op gemeenteniveau beschikbaar. Adressen en namen van de doelgroep mogen niet zomaar openbaar gemaakt worden in verband met de AVG. Uit (landelijke) statistieken blijkt echter wel dat 75% van de huishoudens die in energiearmoede leven, in een corporatiewoning woont. Daarnaast huurt 12% van die huishoudens particulier en woont nog eens 12% in een koopwoning. De grootste groep van de minder draagkrachtigehuishoudens met hoge energielasten, kan dus niet zelf beslissen over het verduurzamen van de woning, simpelweg omdat zij niet de eigenaar van de woning zijn. Zij zijn afhankelijk van de woningcorporatie of de private verhuurder om hun woning te verduurzamen. Deze vorm van energiearmoede vraagt om een andere aanpak dan een aanpak die primair gericht is op het bieden van financiële prikkels om de woning zelf te verduurzamen, zoals isolatie-subsidies. De Gemeente IJsselstein en woningcorporatie Provides (inmiddels Cazas Wonen) hebben prestatieafspraken gemaakt met als hoofddoel om in 2050 enkel energieneutrale corporatiewoningen te hebben. Zoals eerder is geschetst, wil Provides in 2030 een gemiddeld label A voor al hun woningen.

In de periode tot en met 2023 worden er volgens planning 944 woningen naar energielabel A gebracht. 5.2.3 Wat voor interventies kan de gemeente doen? In een onderzoek van CE-Delft zijn de effecten van meerdere mogelijke beleidsmaatregelen doorgerekend. Er worden twee soorten effecten van beleidsinstrumenten onderscheiden: a. effect op het energieverbruik; b. (vermindering van) het aantal huishoudens met energiearmoede.17 Hieronder worden vier interventie opties genoemd die op basis van het beleidsinstrumenteneffectenonderzoek binnen de huidige regeling kunnen worden toegepast. Een uitgebreide beschrijving van de interventies kunt u vinden in bijlage 4.

1. 2. 3. 4.

Energiecoach + kleine woningaanpassingen Voucherregeling Energiebox Financiering isolatie selectie woningen Uitgebreid beschreven in bijlage 4

Een succesvolle interventie moet: ● ● ● ●

Aansluiten op de doelgroep; Zicht geven op aanpassing gebruikersgedrag; De inwoners in een zo groot mogelijke mate ontzorgen; Passen binnen de kaders van de energiearmoede regeling.

De gemeente, een gezamenlijke aanpak van het fysiek en sociaal domein, stelt daarom in samenwerking met o.a. de woningbouwcorporatie een actieprogramma Energiearmoede op. 17

https://ce.nl/publicaties/energiearmoede-in-de-warmtetransitie-onderzoek-naarbeleidsinstrumenten/ Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

17

Hierin vormen het identificeren van de doelgroep en het bepalen van de maatregelen de centrale stappen. De vier genoemde interventie opties hierboven worden hierin meegenomen. Ook wordt onderzocht of, en zo ja hoe, vrijwilligersorganisaties in IJsselstein bij deze aanpak een rol kunnen spelen. 5.3 Communicatie en participatie (intern en extern) De contacten tussen het sociaal domein en het ruimtelijk domein zijn belangrijk bij het beperken van de energielasten bij de minder draagkrachtigen. Om met bewoners, bedrijven en al onze andere partners samen te werken op het gebied van duurzaamheid willen we ook regulier in gesprek gaan met onze stakeholders, zoals de woningcorporatie. Daartoe zetten we in op een brede communicatie- en participatieaanpak. 5.3.1 Communicatie- en participatieaanpak Om uiteindelijk de duurzaamheidsambitie van de gemeente IJsselstein te realiseren, heeft de gemeente alle inwoners en ondernemers nodig. De gemeente hanteert in haar communicatie over de energietransitie de volgende doelen: ● Verhogen van het kennisniveau over de energietransitie; ● Versterken van betrokkenheid bij de energietransitie; ● Vergroten van handelingsperspectief in de energietransitie. Vanuit deze doelstellingen wil de gemeente bijdragen aan de benodigde versnelling van de energietransitie.

Het kennisniveau kan worden verhoogd door huishoudens inhoudelijk te informeren over de uitdagingen, inzichten en ontwikkelingen in de energietransitie. Betrokkenheid zal worden versterkt door inwoners actief te betrekken bij de uitdagingen van dit moment. En handelingsperspectief kan worden vergroot door inwoners actief te wijzen op de kansen en mogelijkheden voor hun specifieke situatie. Binnen het plan van aanpak energiebesparing moet de nog te formuleren communicatie- en participatiestrategie gaan functioneren als doorgeefluik van de keuzes, mogelijkheden en ambities voor de verschillende doelgroepen in de gemeente IJsselstein. Een doorgeefluik waarin we de verschillende doelgroepen informeren, activeren en faciliteren. De mix aan middelen moet eraan bijdragen dat we in onze communicatie naar de verschillende doelgroepen: ● aansluiten bij de wensen en behoeften; ● belemmeringen overbruggen; ● zichtbaar en vindbaar zijn; ● de dialoog bevorderen. De gemeente IJsselstein zal hierbij gebruik maken van de al beschikbare communicatiemiddelen, -kanalen en platforms.

Dat doen we vanuit het eigen online energieloket Jouwhuisslimmer.nl/ijsselstein, met de eigen social media kanalen en de gemeentelijke website, via de lokale kranten, nieuwsbrieven en pers, met de verschillende platforms (zoals: Klimaatneutraal IJsselstein, het Bewonersadvies platform, het Groenplatform IJsselstein, Eetbaar Ijsselstein en BuitenWijs), via interactieve digitale en fysieke inwonersbijeenkomsten en het fysieke inloopspreekuur in de bibliotheek.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

18

In de communicatie zetten we in op: ● Continuïteit in informatievoorziening; (Columns, feuilleton en ervaringsverhalen) ● Het geven van het goede voorbeeld; (Tonen van voorbeelden uit gemeente, inwoners en politiek) ● Aansluiten bij landelijke activiteiten; (Dag van de Duurzaamheid, Duurzame Huizenroute, 52 weken duurzaam) ● Heldere en herkenbare informatievoorziening; (Infographics, Schrijfniveau B1/2, Visueel, Herkenbaar) Met deze communicatiestrategie willen we bouwen aan een langdurige duurzame relatie met onze inwoners. We willen stap-voor-stap samen aan de slag in de energietransitie. Dat blijft niet bij informeren, maar vraagt ook input van, aansluiting bij en intensieve samenwerking met de verschillende doelgroepen. Kortom, een participatieve werkwijze, waarbij we bouwen aan een energiek IJsselstein om samen met inwoners en stakeholders meters te maken in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. De verschillende aangrijpingspunten genoemd in hoofdstuk 3 kunnen hierbij als basis dienen om een doelgroep of gebied te benaderen. 5.3.2 Regulier overleg met onze partners: samenwerkingsverband Zoals beschreven in hoofdstuk 2.2.2 is IJsselstein een gemeente waar inwoners en andere stakeholders ook zelf nieuwe ontwikkelingen initiëren. Voor de gemeente is het van belang dit enthousiasme van inwoners te benutten.

Dit kan in de vorm van een samenwerkingsverband: een lokale alliantie van alle initiatieven. Een dergelijk samenwerkingsverband past goed bij gemeente want zo zijn verschillende partijen actief te betrekken, op een manier die niet zo arbeidsintensief is. Daar werkt de gemeente dan actief aan mee, om zo samen op een efficiënte manier de doelen te bereiken. De gemeente neemt hierin een verbindende rol die tweeledig is: - Intern is de verbinding tussen de verschillende domeinen van groot belang, zoals het fysieke domein en het sociale domein. Een projectgroep met adviseurs voor wonen, ruimtelijke ordening, armoede, werk & inkomen, en energie, kan gezamenlijk een goed beeld ontwikkelen van wat er gebeurt in de gemeente. Samen de juridische belemmeringen van energiebesparing en het verduurzamen van woningen in kaart te brengen is een nuttig eerste gespreksonderwerp. Zijn er bijvoorbeeld regels vanuit de omgevingswet vastgesteld die belemmerend kunnen werken met als gevolg dat inwoners niet doorzetten met verduurzamen? Het is van belang om hier een helder beeld van te hebben omdat dit inzicht geeft in mogelijke dilemma’s die inwoners hebben. Ook kan er snel met elkaar geschakeld worden als de gemeente een beroep doet op regelingen en gelden van het Rijk. - Extern wil de gemeente bestaande en nieuwe initiatieven op het gebied van duurzaamheid zo goed mogelijk faciliteren.

Denk aan de samenwerking met de woningcorporatie en het zoeken van verbinding met de lopende duurzame initiatieven en eventuele andere wijkinitiatieven, voedselbanken, welzijnsorganisaties en de woningcorporatie. Deze stakeholders hebben veel kennis van wat er gebeurt in de wijk en ze kennen de bewoners. Door de samenwerking te zoeken kunnen de

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

19

doelgroepen worden afgebakend, benaderd en in zo groot mogelijke mate worden ontzorgd om de gewenste effecten te realiseren. Ook kunnen de stakeholders samen een beroep doen op het wijkbudget, zoals eerder is gedaan door Achterveld Actief. Met de stakeholders in de gemeente kan over de volgende vragen het gesprek aangegaan worden: 1. 2. 3. 4.

Wat gebeurt er al in de wijk? Wie komt er al achter de voordeur bij de doelgroep? Welke samenwerkingen verdienen meer tijd of middelen? Welke doelgroepen zijn er? Welke zijn kwetsbaar en worden nog onvoldoende geholpen? 5. Welke nieuwe samenwerkingen en beleidsmaatregelen kunnen bijdragen aan het dienen van de inwoners? 5.4 Eerste richting bedrijfsleven Om het bedrijfsleven te stimuleren om te investeren in duurzaamheid, zijn er meerdere lopende projecten in de regio. Het Energiefonds Utrecht Het Energiefonds Utrecht helpt bedrijven en instellingen aan leningen voor projecten van verduurzaming of bij andere maatregelen van duurzaamheid die zij willen treffen. Deze leningen zijn onder andere bedoeld voor MKB-bedrijven, woningcorporaties, VVE’s, projectontwikkelaars, coöperaties, enzovoort. Het Energiefonds Utrecht maakt deel uit van Stichting Energietransitie Utrecht en is opgericht door de gemeente en provincie Utrecht. Meer informatie hierover is te vinden op de website18. De gemeente zal in haar communicatie bedrijven wijzen op deze mogelijkheden. De Duurzaamheidskring Daarnaast is er binnen de gemeente IJsselstein ook aandacht voor duurzaam ondernemen. De Duurzaamheidskring is een initiatief dat door de gemeente in samenwerking met ondernemers in IJsselstein is opgericht om duurzaamheid verder te stimuleren.

Voorheen werden er kennisavonden en bijeenkomsten georganiseerd waarbij er praktische tips worden gedeeld met betrekking tot bijvoorbeeld alle mogelijke subsidies waar ondernemers voor in aanmerking komen als het gaat om duurzaamheid19. In 2021 is deze duurzaamheidskring echter stil gevallen door corona en personeelswisselingen. Het streven is dit initiatief (op termijn) samen met ondernemers weer nieuw leven in te blazen. Actief betrekken van het bedrijfsleven bij de uitvoering Naast dat het bedrijfsleven voldoende moet blijven worden gestimuleerd om zelf te verduurzamen, moet het ook actief worden betrokken als uitvoerder binnen de gemeente. Nauw contact tussen bedrijven in de regio die duurzaamheidsoplossingen aanbieden en de gemeente is wenselijk zodat er snel op lokaal niveau geschakeld kan worden. Op deze manier wordt het bedrijfsleven ook meegenomen in ons duurzaamheidsbeleid.

18 19

https://www.energiefondsutrecht.nl/financieringen/ https://duurzaamheidskringijsselstein.nl/organisatie-werkwijze/

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

20

6. Conclusie In de energietransitie is energiebesparing van belang. De gemeente kiest in haar Transitievisie Warmte (TVW) 1.0 voor een stap-voor-stap aanpak met als eerste stap energiebesparing. Wat je niet gebruikt hoef je namelijk niet op te wekken. In dit plan van aanpak Energiebesparing zijn acties beschreven die direct in 2022 door de gemeente kunnen worden uitgevoerd of verder uitgezocht. In hoofdstuk 2 zijn acties beschreven die nu al uitgevoerd worden. Deze maken ook deel uit van dit plan van aanpak. Al deze acties worden in een continu veranderende omgeving uitgevoerd. Structureel overleg met betrokkenen is daarom vereist om verbinding in de gemeentelijke organisatie en met bedrijven, woningcorporaties, bewoners en verschillende initiatieven te behouden. Dit structurele overleg vormt een goede basis om voort te bouwen aan de transitie naar een aardgasvrij en duurzaam IJsselstein. Belangrijk is te beseffen dat de tekorten op de arbeidsmarkt zich ook steeds meer laten voelen in het werkveld van de energietransitie. Deze vormen, naast de beschikbaarheid van voldoende budget, een serieuze risicofactor voor de uitvoerbaarheid en het tempo van uitvoering van dit plan. De gemeente IJsselstein gaat in 2022 aan het volgende werken: Energiearmoede (rijksbijdrage van €112.503,- ontvangen)

Communicatie en participatie (intern en extern)

Gemeente (samenwerking tussen fysiek en sociaal domein) stelt in overleg met de woningbouwcorporatie en andere stakeholders, een actieprogramma op, gericht op het realiseren van energiebesparingsmaatregelen bij minder draagkrachtigen. Hierin vormen het identificeren van de doelgroep en het bepalen van de maatregelen de centrale stappen. Ook wordt onderzocht hoe vrijwilligersorganisaties in IJsselstein hierbij een rol kunnen spelen. 1. Voorlichting rondom energiebesparing en 2.

3.

4.

5.

duurzaamheid wordt voortgezet. Een participatiestrategie waarin naast inwoners (via o.a. het Bewonersadvies platform) ook gaat worden gekeken naar bedrijven Informatieavonden met aandacht voor bijvoorbeeld bestaande initiatieven en financieringsmogelijkheden voor verduurzaming. Lokale juridische en ruimtelijke belemmeringen bij energiebesparing in kaart brengen. De Wet Natuurbescherming is een voorbeeld van een belemmering. Samenwerkingsverband verkennen van een lokale alliantie van lopende duurzame initiatieven en andere stakeholders.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

21

Energieloket (fysiek en digitaal)

De gemeente IJsselstein behoudt in het jaar 2022 het fysieke energieloket in de bibliotheek (evaluatie medio 2022) en het regionale digitale energieloket Jouwhuisslimmer.nl.

Faciliteren inwoner initiatieven

Bestaande en nieuwe initiatieven op het gebied van duurzaamheid zo goed mogelijk faciliteren.

Nationaal Isolatieprogramma, gericht op isolatie van de slechtst geïsoleerd woningen (koop en huur)

In de gaten houden van dit programma en wanneer mogelijk een aanvraag doen en/of de bewoners hierover informeren en hier mee aan de slag gaan.

Wet Natuurbescherming/ Soortenmanagementplan

De gemeente verkent de mogelijkheden voor een soortenmanagementplan (SMP).

De volgende inschatting is gemaakt voor de middelen en capaciteit: Voor 2022

Beschikbare middelen

Benodigde extra capaciteit gemeente

Extra investering gemeente in capaciteit

Aanpak Energiearmoede (loopt € 112.503,-* tot 30-4-2023)

0,5 fte (t/m 04-2023)

€50.000

Nationaal isolatieprogramma in ontwikkeling volgen / opstellen gemeentelijk plan

0,05 / 0,4 fte

€5.000 - €45.000

(Inhuur) communicatie energietransitie

€ 52.000,-

n.v.t.

-

Energieloket bibliotheek

€ 14.000,-

n.v.t.

-

Faciliteren inw. initiatieven

€

Starten gesprek bedrijfsleven (vervolg duurzaamheidskring)

-

n.v.t.

Gesprek makelaars e.a.

-

n.v.t.

Wnb/ SMP

**

Nog onduidelijk

Totaal

€ 181.003,-

0,55-0,95 FTE***

2.500

€55.000-95.000***

*= rijksbijdrage (nog te verwerken in de begroting 2022). **= subsidies provincie die zo’n 40% van de verwachtte kosten dekken. Nader uit te zoeken **= extra capaciteit t.o.v. wat voor duurzaamheid beschikbaar is; kosten ±-€100.000,- per fte; in geval van externe inhuur moet zeker 50% extra worden gerekend.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

22

Als er meer middelen door het Rijk beschikbaar worden gesteld 20, worden de bovenstaande bouwstenen zo snel als mogelijk uitgebreid met de volgende acties: Acties voor 2023 en verder (of eerder indien [rijks]budget en menskracht beschikbaar is)

Inschatting benodigde extra capaciteit

Inschatting benodigde middelen (naast extra capaciteit)

Verder uitwerken van spoor 3 uit de transitievisie warmte (TVW) door bijvoorbeeld een energiebesparingsaanpak of wijkuitvoeringsplan te maken voor een verkenningswijk.

0,5 -2 fte per jaar

Voor het opstellen van een wijkuitvoeringsplan is ongeveer €50.000,- tot €100.000,- nodig.

Uitbreiden begeleiding, voorzien van professionele ondersteuning van bewonersinitiatieven, plus het begeleiden en opleiden van energiecoaches, stimuleren nieuwe initiatieven.

0,5-1 fte

€ 7.500,-

De uitbouw van het energieloket in de gemeente door meer frequente opening (in de bibliotheek) en actief de wijk in te gaan.

0,2-0,5 fte

CV-tunen; een actie om de CV ketel van bewoners zo duurzaam mogelijk afstellen. M.n extra communicatie en begeleiding

0,1 fte

Webinars organiseren over bijvoorbeeld energiebesparing of isolatie

0,2 fte (met een piek van 0,5 fte rond het evenement)

+/- €5.000,-. (sprekers, communicatie materialen)

(Laten) organiseren van een regelmatige energiemarkt of duurzaamheidsmarkt

0,1 fte (met een piek van 0,4 fte rond het evenement)

€2.000,- tot €5.000,-. (folders, ruimtehuur)

Collectieve inkoopactie organiseren

0,1 fte

€ 10.000,- (Bijvoorbeeld voor brieven e.d.)

De focus naast de gebouwde omgeving verleggen naar bedrijven

0,4 fte

€ 15.000,- (voorlichting, ruimte voor kleine acties, externe deskundigen)

(inhuur externe deskundigen, acties voor nieuwe initiatieven, zaalhuur e.d.) € 10.000,-

(foldermateriaal, filmpjes, inhuur externe deskundigen, ruimtehuur/ voorlichtingswagen) € 2.500,-

(inhuur externe deskundigen)

20

De verwachtingen op basis van het rapport van de Raad voor openbaar bestuur van januari 2021 lopen voor IJsselstein van €300.000 in 2023 tot €900.000 in 2025) Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

23

Acties voor 2023 en verder (of eerder indien [rijks]budget en menskracht beschikbaar is)

Inschatting benodigde extra capaciteit

Inschatting benodigde middelen (naast extra capaciteit)

Makelaars en hypotheekverstrekkers benaderen om het natuurlijke moment van verhuizing/huis kopen te benutten voor het verduurzamen van de woning.

0,1 fte (communicatie en voorlichting)

€ 2.500,-

Het ondersteunen van VVE’s in hun verduurzaming. - Lichte variant = informeren - Activeren en pilots starten

(foldermateriaal, voorlichtingsfilmpjes)

€1.000,-

(communicatie materialen) 0,1 fte 0,2-0,5 fte

In het volgende hoofdstuk volgt een planning van de actielijst voor het jaar 2022 en begin 2023. Dit geeft een indicatie van de doorlooptijden van de acties.

Plan van aanpak energiebesparing IJsselstein 2022-2023

24

7. Planning / Actielijst

Energiearmoede identificatie doelgroepen Strategiebepaling benadering doelgroepen Onderzoeken mogelijke rol vrijwilligersorganisaties Actieprogramma Energiearmoede Uitvoeren plan van aanpak Evaluatie actieprogramma Communicatie en participatie (intern en extern) Voorlichting rondom energiebesparing en duurzaamheid Lokale juridische belemmeringen in kaart brengen Organiseren van informatieavonden Samenwerkingsverband verkennen: lokale alliantie van lopende duurzame initiatieven faciliteren inwonersinitiatieven Energieloket Fysiek energieloket Digitaal energieloket JHS Facilteren en organiseren inwonerinitiatieven