‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer d.d. 16.11.2021
Tekst van het document
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
1 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
Onderzoek Omgevingdienten handhaven niet
‘Bel de pers’
Omgevingdienten, die erop toezien dat edrijven zich houden aan milieuregel, verzaken in veel gevallen hun taak. Wethouder en provincieetuurder ondermijnen de handhaving. Overlat, gezondheidriico’ en milieuchade zijn het gevolg. Adrián trada en Tim taal eeld Kamagurka 16 novemer 2021 – verchenen in nr. 46
Aan de rand van het Utrechtse Hekendorp, gemeente Oudewater, doemen twee enorme metalen dozen op
over de volle breedte van de horizon, elk twee verdiepingen hoog, gevuld met kippen, 122.000 in totaal. Dorpsbewoners hebben de afgelopen decennia de schuren al steeds verder zien uitdijen. Drie jaar geleden zagen ze hoe boer Piet Wiltenburg op een winterdag grote stroken uit de wanden van zijn kippenschuren zaagde. Met wat plexiglas en geperforeerde wanden kon hij een Beter Leven-ster verwerven die een hogere prijs voor zijn eieren zou opleveren. De omwonenden voelen direct nattigheid. Ze hadden altijd al veel geuroverlast van het bedrijf, wat Lee en teun De Groene nustof, 10 weken voor maar €15. Lee enen teun betekent een open schuur Amterdammer voor de stank, het de overwaaiende dierziektes het lawaai? Ze nemen
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
2 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
Achter de stroken plexiglas op beide verdiepingen krioelen nu ontelbare kleine bruine gestaltes. Uit de stallen gonst een aanhoudend roffelend geluid van duizenden kippen die tegelijk met hun snavels op het plexiglas beuken, van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. ʻZe willen naar het licht toe’, vermoedt een buurman die dichtbij woont. Samen met het gebrom van de ventilatoren is het ʻalsof er eindeloos een goederentrein langsrijdt’. Op 13 mei 2000 toonde de vuurwerkramp in Enschede het onvermogen van de Nederlandse overheid om
inwoners en milieu te beschermen tegen gevaarlijke bedrijfsactiviteiten. De manier waarop gemeenten hun milieu-inspectie inrichtten moest grondig op de schop, constateerde een landelijke onderzoekscommissie in 2008. Elke gemeente had haar eigen milieudienst en dat zorgde voor ʻfragmentatie’ en ʻvrijblijvendheid’. Als oplossing riep de overheid de Omgevingsdiensten in het leven: regionale samenwerkingsverbanden tussen gemeenten en provincies die toezicht houden op de bedrijven in hun regio. Nederland telt er inmiddels 29. Maar begin dit jaar concludeerde een nieuwe adviescommissie, onder leiding van Jozias van Aartsen, dat ook het nieuwe stelsel ʻniet goed functioneert’ en ʻonvoldoende resultaat’ oplevert. ʻHet stelsel wordt, nog steeds, gekenmerkt door fragmentatie en vrijblijvendheid.’Wat de tekortkomingen van het stelsel in de praktijk betekenen weet niemand. Betrouwbare gegevens ontbreken simpelweg. Zelfs naar de meest basale prestaties van alle afzonderlijke Omgevingsdiensten heeft de verantwoordelijke minister of staatssecretaris nooit onderzoek laten doen. VoorTrouw, EenVandaag, Tubantia,De Gelderlander en De Groene Amsterdammer deed platform voor onderzoeksjournalistiek Investico dat onderzoek wel. In Nederland staan ruim 350.000 bedrijven onder toezicht omdat ze activiteiten ondernemen waarbij in uiteenlopende mate gezondheids- en milieuschade kan optreden.
Tankstations met lekkende LPG -installaties, veehouderijen met te veel dieren, stofwolken met zware metalen uitgebraakt door recyclingbedrijven, brandgevaarlijke afvalverwerkers of fabrieken die benzeen uitstoten. We stuurden alle 29 Omgevingsdiensten het verzoek om gegevens over het toezicht op deze bedrijven. Hoe vaak worden ze geïnspecteerd, hoeveel overtredingen begaan ze? Hoe treedt de milieudienst daartegen op? Van bijna alle diensten ontvingen we de gevraagde gegevens. De resultaten liegen er niet om. Van law and order is bepaald geen sprake. Bij ruim 55.000 bedrijfscontroles in 2019 constateerden inspecteurs er bij zeventienduizend minstens één overtreding. Daarvan kregen slechts 362 bedrijven een straf opgelegd: twee op de honderd. Het optreden van de Omgevingsdiensten lijkt ook volstrekt willekeurig. Sommige delen helemaal nooit boetes uit, andere meer dan honderd per jaar; in sommige regio’s controleren inspecteurs ieder jaar een derde van het bedrijvenbestand, in andere kun je meer dan veertien jaar in bedrijf zijn zonder ooit een inspecteur tegen te komen. De Omgevingsdiensten krijgen ook niet de ruimte om hun rol te vervullen. Uit jaarverslagen en gesprekken met toezichthouders blijkt dat wethouders en provinciebestuurders van achter de schermen de
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
3 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
heeft het bedrijf gedurende anderhalve maand zo’n twintig keer zoveel stikstof uitgestoten dan maximaal toegestaan. Even later geeft de boer het probleem direct toe. Het ligt aan zijn personeel, zegt hij. De opzichter is niet handig met computers, de Oost-Europese werkers weten het ook niet, hijzelf komt maar af en toe langs. Geen goede redenen, vindt Léautaud. ʻEr zijn eenvoudige automatische systemen voor.’In de auto wordt het gezicht van de inspecteur grimmig. ʻDit is best wel een serieuze overtreding, die gaat bij ons rechtstreeks door naar repressief.’ Dat klinkt stevig, maar dat valt mee. Op z’n hoogst wordt dit varkensimperium, met vestigingen in meerdere provincies en over de grens in België, een last onder dwangsom opgelegd. Dat betekent: alleen als de boer bij de hercontrole over een half jaar de boel nog steeds laat versloffen, moet hij de dwangsom betalen. Voldoet hij tegen die tijd, dan is hij er met de vriendelijke preek van Léautaud van afgekomen.
ʻBedrijven die nooit worden gecontroleerd, worden ook blind voor hun eigen fouten’ Al er één ding opvalt in onze enquête, dan is het dat Omgevingsdiensten aan straffen een broertje dood
hebben. Omgevingsdiensten Zuid-Limburg en Rivierenland leggen in 2019 geen enkele straf op, acht andere komen niet boven de vijf. In totaal leggen alle diensten dat jaar 362 straffen op, waarvan de Rotterdamse dienst DCMR er 142 voor haar rekening neemt. Haaglanden deelt er 45 uit, de rest zit onder de 25. Het lage aantal straffen kan geen verrassing zijn als je kijkt naar het personeel dat überhaupt bevoegd is om straffen uit te delen. Zuid-Limburg beschikt helemaal niet over zo’n ʻmilieu-boa’. Vijf andere diensten – IJsselland (0,7 fte), Rivierenland (0,6 fte), West-Holland (0,4 fte), De Vallei (0,3 fte) en Regio Nijmegen (0,1 fte) – kunnen niet eens één volledige aanstelling vullen. Met gemiddeld drie boetes of proces-verbalen per jaar komen deze diensten amper aan straffen toe. Er zijn meer opmerkelijke verschillen. Omgevingsdiensten Haaglanden en IJsselland controleren beide ongeveer zestienduizend bedrijven, maar Haaglanden heeft daarvoor drie keer zoveel personeel beschikbaar. De Hagenezen leggen overigens ook twintig keer zoveel dwangsommen en straffen op. Limburg Noord heeft meer dan twee keer zoveel bedrijven in het bestand, maar een aanzienlijk kleiner budget dan Zuid-Holland Zuid. De Gelderse Omgevingsdienst De Vallei constateert bij een op de zeven inspecties een overtreding, Brabant Noord bij twee op de drie.
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
4 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
straffen. ʻOm het systeem te laten werken, moet je natuurlijk wel af en toe de zwaarste sancties inzetten.’ Volgens de criminoloog moeten recidives eigenlijk altijd direct bestraft worden met een boete of procesverbaal, dat gebeurt nu niet. ʻJe hoeft echt niet elk bedrijf elk jaar te controleren’, voegt ze toe. ʻMaar bedrijven die nooit worden gecontroleerd, worden op een gegeven moment ook blind voor hun eigen fouten.’ Volgens haar zou de Omgevingsdienst alle milieubelastende bedrijven minstens één keer in de vier tot zes jaar moeten inspecteren, de risicovollere bedrijven vaker. Een derde van de diensten haalt dat niet. Boris van de Water, afdelingsmanager bij een van de Utrechtse Omgevingsdiensten en leidinggevende van 22 milieu-inspecteurs, herkent dat er te weinig bestraft wordt. Zijn eigen dienst schreef in 2019 vijf boetes uit en zes processen-verbaal. ʻVoor een middelgrote dienst als die van ons zouden dat er met een voorzichtige schatting tientallen per jaar moeten zijn.’ Een milieu-inspecteur die liever anoniem blijft doet daar nog een schepje bovenop: ʻEigenlijk zou je bij elke dwangsom een boete moeten opleggen. De ondernemer heeft tegen die tijd immers al drie keer de kans gekregen om het op te lossen.’ Milieu-inpecteur moeten vaak een lange adem hebben. Dat is te zien aan de handhavingsgeschiedenis van
een hardleers afvalbedrijf in Noord-Oost Friesland, Van der Galiën Recycling in Kootstertille. Alle correspondentie tussen het bedrijf en de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO) is vorig jaar openbaar gemaakt na een Wob-verzoek van de Leeuwarder Courant. De vierduizend documenten tekenen een kafkaësk verhaal op met een ironische twist: hier verdrinkt juist de overheid in haar eigen regels. Gemiddeld bezoekt de FUMO de bedrijven eens per 7,5 jaar, blijkt uit onze data. Bij Van der Galiën gaat ze in één jaar maar liefst twintig keer op inspectie. Niet voor niks, het bedrijf gaat geregeld de fout in. Het illegaal opslaan van afvalstoffen, het zich niet houden aan brandvoorschriften of het accepteren van puin zonder begeleidingsbrief – soms is het elke week raak. Een paar dagen later krijgt de ondernemer steevast een brief op de mat.
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
5 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
moest leiden tot een uniforme aanpak. Maar uit onze cijfers volgt dat veel diensten deze richtlijnen negeren. ʻAls je netjes de LHS volgt kan het niet zo zijn dat je in een jaar tijd maar drie boetes oplegt’, zegt Boris van de Water van de Utrechtse Omgevingsdienst. ʻDat past gewoon niet als je het statistisch bekijkt. De meeste overtredingen die we vaststellen zijn van gemiddelde ernst. Daar zouden we volgens de richtlijnen een boete voor kunnen opleggen.’ Toch heeft zijn dienst dat de afgelopen jaren nauwelijks gedaan. ʻNiet alle opdrachtgevende gemeenten gaven het signaal dat de handleiding belangrijk was, en daarom hebben we het werk ook niet op die manier georganiseerd’, verklaart Van de Water. De gemeenten vroegen om ʻmeer motiveringsgesprekken’ in plaats van ʻdirect handhaven’, valt te lezen in het jaarverslag van 2019. Meerdere diensten, waaronder regio Nijmegen en regio Arnhem, schrijven dat ze eigenlijk vaker zouden moeten straffen, maar dat door capaciteitsgebrek niet kunnen. Het negeren van landelijke richtlijnen is slechts een van de manieren waarop bestuurders hun eigen Omgevingsdiensten ondermijnen. Ze kunnen ook botweg op de rem gaan staan. Twee inspecteurs die anoniem willen blijven vertellen ons afzonderlijk van elkaar hoe ze door de wethouder werden ontboden. Handhaving is ʻniet de bedoeling’, kregen ze te horen.
Of ze niet nog eens met het bedrijf om tafel konden? ʻNu ik het vertel schrik ik er zelf van’, zegt een van de inspecteurs. Hij vertelt hoe de wethouder vervolgens eigenhandig de termijn van de dwangsom nog een paar maanden uitstelde zodat het bedrijf de tijd zou
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
6 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
het leefbaar houden van de omgeving. Maar van het beoogde einde van bestuurlijke willekeur is allesbehalve sprake, met als logisch gevolg dat mens en milieu in sommige regio’s meer risico lopen op schade of vervuiling. Omgevingsdiensten kunnen in theorie hard optreden, maar doen dat om allerlei redenen niet. Volgens voorzitter van Omgevingsdienst NL Pieter-Jan van Zanten zijn de grote verschillen simpelweg het logische gevolg van eerder gemaakte keuzes. ʻEr is bewust gekozen om de verantwoordelijkheid bij gemeenten en provincies te leggen. Dan weet je dat je verschillen inbakt.’ Ondertussen blijven omwonenden achter in de stank, herrie of kankerverwekkende stoffen. Hun multomappen worden steeds dikker en hun vertrouwen in het lokale bestuur wordt almaar dunner. De buurman van notoire overtreder Van der Galiën in Friesland vond gelukkig een geitenpaadje, een advies dat hij aan zijn keukentafel kreeg van nota bene een milieu-inspecteur. ʻJe kunt doen wat je wilt, maar doe me alsjeblieft een plezier: bel de pers. Want wij kunnen niet verder.’
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15
‘Bel de pers’ – De Groene Amsterdammer
7 van 7
https://www.groene.nl/artikel/bel-de-pers
Lee en teun De Groene Amterdammer nu 10 weken voor maar €15. Lee en teun
8-12-2021 09:15