5.1 Uitvoeringsagenda zwerfafval 2025

Uitvoeringsagenda zwerfafval 2025 Samen voor een schoon IJsselstein! Gemeente IJsselstein

Inhoud 1.

Inleiding .............................................................................................................................................................................. 3 Aanleiding .............................................................................................................................................................................. 3 Doel .......................................................................................................................................................................................... 3 Leeswijzer .............................................................................................................................................................................. 3

2.

Huidige situatie en inzet.......................................................................................................................................... 4 2.1 Wat is zwerfafval .......................................................................................................................................................... 4 2.2 Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR)............................................................................................. 4 2.3 Wat doet de gemeente nu al? ................................................................................................................................ 5 2.4 Betrokken organisaties ............................................................................................................................................ 5

3.

Analyse ........................................................................................................................................................................... 6 3.1 Beeldkwaliteit door middel van schouwen ........................................................................................................ 6 3.2 Belevingsonderzoek ................................................................................................................................................... 7 3.3 Ervaring (vrijwilligers)organisaties ...................................................................................................................... 9 3.4 Hot- en lowspots ......................................................................................................................................................... 9 3.5 Bijplaatsingen............................................................................................................................................................... 9

4.

Financiën ..................................................................................................................................................................... 10 4.1 NEDVANG subsidie 2022 ....................................................................................................................................... 10 4.2 NEDVANG subsidie 2023 en 2024 ................................................................................................................... 10 4.4 UPV Zwerfafval vergoeding (Single Use Plastic) ........................................................................................... 11 4.5 Vergoeding openbare prullenbakken ................................................................................................................12 4.6 Afvalvrije scholen.......................................................................................................................................................12

5.

Aandachtspunten om zwerfafval tegen te gaan ...........................................................................................13 Gemeentelijke beheertaak – plaatsen en legen prullenbakken ......................................................................13 Gemeentelijk beheertaak - opruimen zwerfafval .................................................................................................13 Eigen verantwoordelijkheid bewoners en bewustwording vergroten ..........................................................14 Landelijke opschoondag .................................................................................................................................................14 Educatie.................................................................................................................................................................................14 Meer aandacht voor zwerfafval ambassadeur .......................................................................................................14 Afspraken maken/samenwerken met Cazas over afval en bewoners .........................................................15 Faciliteren/ondersteunen buurtinitiatieven voor groene en schone wijk ..................................................15 25 meter regel bedrijven meer onder de aandacht brengen

..........................................................................15

6.

Inzet in 2025............................................................................................................................................................... 16

7.

Conclusie ...................................................................................................................................................................... 17

Bijlage 1: Kwaliteitsniveau IBOR .......................................................................................................................................18 Bijlage 2: Hotspot kaart prullenbakken ......................................................................................................................... 19

2

1. Inleiding Aanleiding Fijn wonen betekent woonplezier en een goede gezondheid. Een schone leefomgeving is hierbij erg belangrijk. Door het beheren van de openbare ruimte werkt de gemeente hier dagelijks aan. Toch is zwerfafval een bron van ergernis van veel bewoners. Zowel gemeenschappelijk als maatschappelijk is dit een uitdaging. In de programmabegroting 2024 zijn naar aanleiding van de Integrale Visie Openbare Ruimte (IVOR) punten opgenomen over een schone, hele en veilige leefomgeving. Dit document kijkt of deze punten behaald zijn en welke stappen er eventueel nog nodig zijn om dit te behalen.

Doel Het doel van de gemeente IJsselstein is het zorgen voor een schone, hele en veilige leefomgeving. Het zo veel mogelijk voorkomen en tegengaan van zwerfafval is hier een onderdeel van. Dit document draagt bij aan het inzichtelijk maken van de huidige aanpak, of er voldaan wordt aan de gestelde doelen en welke mogelijkheden er zijn om extra in te zetten op het voorkomen van zwerfafval. Het genoemde doel is vertaald in de programmabegroting 2024. Hierin is het volgende opgenomen over leefomgeving en daarmee zwerfafval: IJsselsteiners wonen en leven met veel plezier in onze stad. Zowel in de Veiligheids- en Leefbaarheidsmonitor 2021 als in het Toekomstperspectief spreken inwoners hun tevredenheid uit. Inwoners waarderen vooral het groene karakter van de woonwijken. Om hiervan te kunnen genieten is het belangrijk dat de openbare ruimte op orde (schoon, heel en veilig) is. We versterken het groene karakter van IJsselstein. Het belangrijkste punt uit de programmabegroting om dit voor elkaar te krijgen is “versterken regie openbare ruimte”. Dit doen we door middel van het opstellen en uitvoeren van het Integraal Beheer Openbare Ruimte (IBOR). In de Integrale Visie Openbare Ruimte (IVOR) wordt een schone, hele en veilige openbare ruimte ook genoemd. De gemeente is hier in de basis verantwoordelijk voor. Betrokkenheid en bewustwording van inwoners is hier een speerpunt.

Hierdoor voelen inwoners zich nog meer verbonden met de (directe) leefomgeving. Een voorbeeld hiervan is dat als mensen de openbare ruimte als een gezamenlijke tuin ervaren, er minder zwerfafval zal worden achtergelaten. Hier is ruimte voor initiatieven. In het IVOR wordt ook genoemd dat de gemeente een bepaald basisniveau levert. Dit niveau wordt bepaald in het IBOR (2.2). Als inwoners een hoger kwaliteitsniveau verlangen, dan kan de gemeente het dialoog aangaan wat de inwoners hier zelf in kunnen betekenen.

Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de huidige situatie toegelicht en wat de gemeente nu al doet om zwerfafval te voorkomen. In hoofdstuk 3 wordt de analyse toegelicht. Hoofdstuk 4 geeft de financiën weer en hoofdstuk 5 geeft aan welke extra inzet er gedaan kan worden. Hoofdstuk 6 geeft aan welke extra inzet er in 2025 gedaan wordt en tot slot leest u in hoofdstuk 7 de conclusie.

Eigenaarschap Meedenken en meedoen heeft als effect dat mensen zich verantwoordelijk voelen voor de omgeving.

3

2. Huidige situatie en inzet 2.1 Wat is zwerfafval Zwerfafval is klein afval (+/- 10 cm) dat wordt achtergelaten of weggegooid waar het niet hoort. Dit afval zwerft door de omgeving en heeft een negatief effect op flora, fauna en milieu. Zwerfafval ontstaat door onder andere volle prullenbakken, vogels die afval uit de prullenbak pikken, mensen die afval achterlaten en door bijplaatsingen.

Definitie zwerfafval: Zwerfafval betreft niet verzameld afval dat mensen bewust of onbewust weggooien of achterlaten op plaatsen die daar niet voor bestemd zijn, of door indirect toedoen of nalatigheid van mensen op die plaatsen is terechtgekomen. (Bron: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, IenW)

2.2 Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR) De opgave voor de gemeente IJsselstein is een zo schoon mogelijke leefomgeving te creëren door zwerfafval zo veel mogelijk te voorkomen of te verminderen. Dit is een maatschappelijke opgave. Dit doen we samen met inwoners en bedrijven. De raad van gemeente IJsselstein heeft in de vergadering van juni 2024 het integraal beheerplan openbare ruimte (hierna IBOR) vastgesteld. Hierin is het kwaliteitsniveau voor de buitenruimte vastgelegd. Voor de meeste onderdelen is de beeldkwaliteit veranderd (naar beneden bijgesteld) ten opzichte van het vorige IBOR uit 2011. Dit heeft invloed op de beleving van de buitenruimte en moet dus goed over gecommuniceerd worden.

De verandering in beeldkwaliteit en de op te pakken maatregelen in IJsselstein betekent ook een en ander voor de inwoners. Het is belangrijk hen te informeren over deze nieuwe beheeraanpak en wat dit buiten betekent. Inwoners kunnen ook gestimuleerd worden om zelf de handen uit de mouwen te steken, bijvoorbeeld op het gebied van zwerfafval opruimen. Het is belangrijk dat de gemeente hier heldere kaders voor meegeeft en duidelijk maakt hoe inwoners dit kunnen doen. De communicatie moet niet blijven bij dit eenmalige moment.

Het kwaliteitsniveau beschreven in het IBOR 2024 is als volgt:

Bron: Integraal Beheerkwaliteitsplan 2024 – Gemeente IJsselstein

Het opruimen van zwerfafval valt onder reiniging. Dit betekent dat op de begraafplaats, in de binnenstad en in de woongebieden het om niveau B gaat. Op alle andere onderdelen staat reiniging op C. Om te bepalen wat B of C is, zie de afbeeldingen in bijlage 1. 4

Het IBOR is budgetneutraal opgesteld. Voor zwerfafval zijn er twee maatregelen beschreven. Dit zijn: 1. Met inwoners projecten organiseren om samen zwerfafval op te ruimen (gebeurt al); 2. Zwerfafval preventief aanpakken door middel van participatie. Projecten organiseren met inwoners gebeurt nu al. Dit blijven we voorzetten. Het preventief aanpakken van zwerfafval gebeurt nu nog niet met participatie.

2.3 Wat doet de gemeente nu al? De gemeente plaatst prullenbakken in de openbare ruimte om zwerfafval zo veel mogelijk te voorkomen. Dit geeft mensen een plek om hun afval onderweg weg te kunnen gooien. Dit zijn nu 454 stuks. Het legen van de prullenbakken heeft de gemeente IJsselstein ondergebracht bij Reinigingsbedrijf Midden-Nederland (RMN). De gemeente IJsselstein faciliteert bewoners bij het schoonhouden van de leefomgeving. Zo kan een bewoner gratis een afvalknijper, afvalring en vuilniszakken krijgen. Daarnaast faciliteert de gemeente bij buurtinitiatieven. Wanneer er bijvoorbeeld een buurtfeest georganiseerd wordt kan de gemeente zorgen voor een afvalcontainer. Zo kan al het afval op één plek verzameld worden en voorkomen we zwerfafval.

2.4 Betrokken organisaties In de gemeente IJsselstein zijn meerdere partijen actief in het schoonhouden van de leefomgeving. Zo zijn er onder andere twee knijperploegen (knijperploeg IJsselveld-Oost en knijperploeg de Zwerfstok), zijn Enjoy Cleaning Up en NoPlasticRunner actief en is er een zwerfafvalambassadeur. De knijperploegen kunnen het verzamelde zwerfafval inleveren op het afvalbrengstation, in de eigen container stoppen of (als bewoners in het bezit zijn van een afvalpas) in de ondergrondse containers. Enjoy Cleaning Up en de NoPlasticRunner mogen ten alle tijden zwerfafval op het afvalbrengstation afgeven.

Afbeelding 1: partijen die zich inzetten in IJsselstein tegen zwerfafval

5

3. Analyse De analyse bestaat uit twee onderdelen: de schouwen beeldkwaliteit en het belevingsonderzoek.

3.1 Beeldkwaliteit door middel van schouwen RMN laat beeldschouwen uitvoeren in de openbare ruimte. In deze beeldschouw worden een aantal onderdelen meegenomen, waaronder zwerfvuil fijn en grof op verharding en de vullingsgraad van de afvalbakken. Zwerfvuil in het groen wordt hier niet meegenomen omdat deze taak bij de gemeente zelf ligt (buitendienst). Per kwartaal wordt er een informatieblad opgesteld voor de gemeente. In kwartaal 1 van 2024 is te zien dat grof zwerfvuil op verharding voldoet aan het ambitieniveau. In kwartaal 2 geldt dit voor zowel grof als fijn zwerfafval. De vullingsgraad van de prullenbakken is in beide schouwen onder het gestelde beeldniveau.

Bron: Kwartaalrapportage RMN 2024

Voor de vullingsgraad van de prullenbakken geldt dat deze volgens de IBOR voor een deel op B (woonwijken, binnenstad), en de rest op C beheerd moet worden. Vanaf september 2024 rijdt de RMN op een andere manier om de prullenbakken te legen. Zo rijdt er elke dag 1 wagen met 2 medewerkers in de binnenstad. In 2 uur tijd legen zij alle prullenbakken, de overige 6 uur wordt het zwerfvuil opgeruimd. Daarnaast rijdt er elke dag 1 wagen met 1 medewerker die in de rest van de gemeente alle prullenbakken leegt. Met deze inzet garandeert RMN dat het gestelde beeldniveau (zie 2.2) gehaald wordt. Dit zal terug te zien zijn in de schouwen vanaf Q4 2024. Afbeelding 2: zwerfafval bij een prullenbak, niveau C

6

3.2 Belevingsonderzoek Sinds 2018 wordt er namens de gemeente een winkelgebiedenscan uitgevoerd. Dit is een belevingsonderzoek gericht op winkelcentra. Voor IJsselstein zijn hierin meegenomen de binnenstad, de Clinckhoeff en Achterveld. Er worden metingen gedaan qua zwerfafval en bezoekers worden bevraagd over wat zij vinden van een heel aantal aspecten voor een schone, hele en veilige leefomgeving. Zo wordt er onder andere gevraagd naar zwerfafval, de prullenbakken (uiterlijk en hoe vol ze zitten), veiligheidsgevoel, groen, uitstraling en betrokkenheid van de gemeente. Hieronder worden een aantal conclusies uit de winkelgebiedenscan uitgelicht. Voor het hele rapport uit 2023, zie bijlage 3. De winkelgebiedenscan berekent een gemiddelde schoonscore. Deze score wordt bepaald op basis van de algemene indruk van het winkelgebied en het oordeel over het winkelgebied ten tijde van ondervraging. De schoonscore van IJsselstein in 2023 is 6,7 ten opzicht van 6,8 als landelijk gemiddelde. Per winkelcentra worden de volgende cijfers gegeven: De Clinckhoeff 6,0 Achterveld 6,7 Binnenstad 7,3 In de beleving van bezoekers scoort IJsselstein dus rond het landelijk gemiddelde met een voldoende. Wat opvalt is dat in 2020 er gemiddeld een 7,5 gescoord werd. In de jaren daarna is dit cijfer flink gezakt. De oorzaak hiervan ligt bij het toevoegen van 2 winkelgebieden.

Tot en met 2020 werd het onderzoek alleen uitgevoerd in de binnenstad. In 2021 zijn hier De Clinckhoeff en Achterveld bijgekomen. Zowel de Clinckhoeff als Achterveld scoren slechter dan de Binnenstad, waardoor de gemiddelde score omlaag is gegaan.

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

In IJsselstein ervaren 72,1% van de bezoekers heel weinig tot gemiddeld zwerfafval op straat. Dit is minder dan het gemiddelde van Nederland wat op 80% zit. Dit betekent dat er nog een groep van 27,2% is die veel tot heel veel zwerfafval ervaart in de openbare ruimte.

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

7

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

Tijdens het belevingsonderzoek zijn er meetvakken uitgezet. Binnen deze vakken is er gekeken wat voor zwerfafval er ligt. Bij fijn zwerfafval valt op dat er grotendeels sigarettenpeuken liggen. Kijkend naar grof zwerfafval gaat het voornamelijk om papiertjes, plastic en verpakkingen.

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

Alle winkelgebieden in IJsselstein scoren een voldoende. Opvallend is dat met 90,7% het centrum van IJsselstein en Achterveld met 86,4% erg positief ervaren worden. De Clinckhoeff daarentegen scoort maar 66.7%. Dat houdt in dat De Clinckhoeff een aandachtsgebied is.

Bron: Scorebord Winkelgebieden scan 2023

Opvallend is dat 61,2% anderen niet aanspreekt bij het vervuilen op straat. Dit komt omdat mensen zich niet verantwoordelijk voelen of omdat zij dit niet durven. Daarbij raapt 57% geen zwerfafval op van anderen.

8

3.3 Ervaring (vrijwilligers)organisaties De knijperploegen, No Plastic Runner en Enjoycleaningup zetten zich in voor een schone leefomgeving in IJsselstein. Met deze partijen is dan ook gesproken over de ervaringen, behoeften en wat zij merken wat betreft zwerfafval. Hieruit is gekomen dat: Zwerfafval verschilt per locatie Er is een aantal gebieden waar meer zwerfafval voorkomt, maar ook gebieden waar het minder is. Zwerfafvalinitiatieven Bovenstaande partijen organiseren acties en initiatieven (groot of klein) om zwerfafval tegen te gaan en op te ruimen. Hier hebben zij verschillende ideeën over, waarbij vraag is naar samenwerking met de gemeente. Bijvoorbeeld het faciliteren van een ruimte om na de actie bij elkaar te kunnen komen. Er is behoefte aan inzet en communicatie rondom zwerfafvalinitiatieven. Educatie en bewustwordingsinitiatieven

Afbeelding 3: prullenbak met dier- en stankwerende klep

Er is behoefte aan meer inzet op educatie voor bewoners (volwassenen en kinderen) over zwerfafval om bewustwording te stimuleren. Op deze manier worden meer bewoners betrokken bij initiatieven. Promotie en communicatie Er is behoefte aan meer publiciteit/promotie/communicatie voor zowel de partijen die zich inzetten voor zwerfafval als de acties die georganiseerd worden. Behoefte aan visie en rolverdeling Er is vraag naar een visie van de gemeente op zwerfafval/prullenbakken. Hiermee kan er dan beter worden aangesloten op uitvoering van acties. Ook is er vraag naar meer duidelijkheid over de rolverdeling van gemeente en RMN.

3.4 Hot- en lowspots Er is een analyse van hot- en lowspots van prullenbaklocaties gemaakt. Deze stamt uit 2023 en is opgemaakt door RMN, zie bijlage 2. Hotspots zijn onder andere locaties rondom bedrijven (winkelcentra en voedselondernemers) en bij scholen. Ook zijn er een aantal lowspots. Dit zijn locaties in bijvoorbeeld het buitengebied die weinig gebruikt worden. Deze informatie wordt gebruikt bij het vervangen van prullenbakken.

3.5 Bijplaatsingen Bijplaatsingen naast ondergrondse containers kan uiteindelijk leiden tot zwerfafval. De gemeente is in 2024 bezig met een aanpak voor de bijplaatsingen. In het zwerfafvalplan wordt hier verder niet op in gegaan.

9

4. Financiën Voor onderstaande financiële middelen houdt in dat het allemaal incidenteel geld is.

4.1 NEDVANG subsidie 2022 In 2022 heeft de gemeente IJsselstein een zwerfafvalvergoeding ontvangen. Er was een bedrag van €59.779,17,- aangevraagd. Vanwege personele onderbezetting is het niet gelukt om alle van tevoren bedachte acties uit te voeren. In totaal is er in 2022 voor €35.917,71,- uitgegeven aan zwerfafval. Het resterende bedrag is terugbetaald aan Nedvang b.v. In 2022 is er ingezet op het verminderen van zwerfafval en meer bewustwording creëren door middel van: • • • • • • •

Inzicht in hotspots zwerfafval en communicatie naar bewoners daarvan; Oorzaken van zwerfafval in beeld brengen; Winkelgebiedenscan uitvoeren; Faciliteren van de knijperploegen; Voorbereiden en participeren bij evenementen en de opschoondag; Onderzoek optimalisatie prullenbakken uitvoeren; Ondersteuning van sportverenigingen en lokale ondernemers bij het verminderen van zwerfvuil.

In 2022 is de betrokkenheid en bewustwording van bewoners en ondernemers voor het verminderen van zwerfafval vergroot. Wel is gedragsbeïnvloeding op dit onderwerp een blijvend aandachtspunt.

4.2 NEDVANG subsidie 2023 en 2024 2023 is het laatste jaar dat de zwerfafvalvergoeding in huidige vorm (NEDVANG subsidie) aangevraagd kon worden. De gemeente IJsselstein heeft in december 2023 een activiteitenplan opgesteld. Deze is goedgekeurd. In totaal ontvangt IJsselstein €30.406,12.-.

In het activiteitenplan is aangegeven dat het geld gebruikt gaat worden voor:

Activiteit Materialen om zwerfafval op te ruimen aanschaffen en beschikbaar stellen voor bewoners Communicatiecampagne

Doel/effect Bewoners faciliteren en stimuleren zich in te zetten tegen zwerfafval Categorie 2

Bedrag in euro’s €3.192,64

Campagne opzetten waarbij bewoners worden gestimuleerd tot gedragsverandering en bewustwording van zwerfafval. Categorie 1 & 2

€15.993,62

10

Actiedag (Opschoondag) + Ondersteuning vrijwilligers in acties, stimuleren participatie en bewustwording/gedragsverandering. De exacte invulling in samenwerking met zwerfafvalvrijwilligers invullen. Bijv. d.m.v. zichtbare objecten in de openbare ruimte, lessen of andere vormen waar vraag naar is. Nieuwe bakken (met klep) + korf

Bewoners met actiedag en extra ondersteuning participatie stimuleren tot gedragsverandering en bewustwording van zwerfafval. Daarbij ondersteunen. Categorie 1 & 2

€7.996,81

Investeren in inrichting zodat zwerfafval wordt voorkomen Categorie 6

€3.192,12

Totaal in euro’s

€30.406,12

NEDVANG heeft een heel aantal doelen opgesteld waar activiteiten binnen moeten vallen. Het ingediende activiteitenplan is goedgekeurd, maar het is mogelijk om nog te schuiven. Zo is het mogelijk om een extra activiteit toe te voegen, zolang deze maar binnen een van de doelen valt. In Q1 2025 moet er een verantwoording afgegeven worden over het besteedde geld. De nieuwe vorm van zwerfafvalvergoeding heet UPV zwerfafvalvergoeding (Single Use Plastic) en is ingegaan vanaf 2023. In de volgende alinea wordt hier verder op ingegaan.

4.4 UPV Zwerfafval vergoeding (Single Use Plastic) Vanaf 1 januari 2023 geldt de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) voor de opruimkosten voor zwerfafval. Dit betekent dat producenten van eenmalig plastic meebetalen aan de opruimkosten die de gemeente maakt. Tot nu toe betaalden gemeenten en andere overheidsinstanties deze kosten zelf. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) stelt jaarlijks de bijdrage vast van producenten die onder de UPV vallen en de vergoeding voor overheidsorganisaties. Dit gebeurt op basis van een kostenonderzoek en de samenstelling van het zwerfafval. De producenten moeten de bijdrage voor 1 augustus aan een centrale uitvoeringsorganisatie betalen. Deze wordt momenteel nog aangewezen. Deze centrale uitvoeringsorganisatie maakt de vergoedingen jaarlijks voor 1 november over aan de gemeenten. Deze nieuwe verplichting is per 2023 ingegaan. De vergoeding wordt achteraf overgemaakt. Voor 1 november 2024 ontvangt IJsselstein dus de vergoeding over 2023. Voor meer informatie over de uitleg van de SUP vergoeding, zie bijlage 4.

Bron: Ministerie IenW

Voor IJsselstein geldt dat zij in 2024 met 33.424 inwoners onder middelgrote gemeenten valt (gemeenten met 30.000 tot 100.000 inwoners). De vergoeding voor middelgrote gemeenten in 2024 bedraagt €2,42 per inwoner. In totaal komt IJsselstein uit op circa €80.886. Voor meer informatie over de vaststelling van de bijdrage zie bijlage 5. Belangrijk om te vermelden bij deze vergoeding is dat het niet verplicht is deze aan een aanpak voor zwerfafval uit te geven. Het ministerie van IenW zegt hier het volgende over: 11

“Deze vergoeding is een vergoeding voor kosten die u als overheidsorganisatie al gemaakt heeft. Er zijn geen voorwaarden verbonden aan het ontvangen van deze vergoeding, u heeft daar recht op. Het is niet verplicht deze middelen te gebruiken voor de aanpak van zwerfafval, alhoewel dat natuurlijk wel wordt aangemoedigd. Met het ingaan van deze regeling vervalt de zwerfafvalvergoeding die door verpakkingsproducenten beschikbaar werd gesteld via Nederland Schoon aan gemeenten. De UPV verandert niets aan de bestaande verantwoordelijkheden van overheidsorganisaties om zwerfafval aan te pakken. Het is aan de overheidsorganisatie om een passend ambitieniveau en bijbehorend uitgavenpatroon op te stellen op zwerfafval te verminderen.” In hoofdstuk 6 is er een plan opgesteld voor extra inzet voor 2025. Hierin wordt aangegeven waar de UPV zwerfafvalvergoeding aan besteed gaat worden.

4.5 Vergoeding openbare prullenbakken Vanaf 2023 betaalt Verpact gemeenten voor het aandeel verpakkingen in openbare prullenbakken. Gemeenten betaalden deze kosten eerder zelf. De vergoeding heeft betrekking op zowel het beheren en ledigen van prullenbakken als de verwerking van het verpakkingsafval. In 2024 is de vergoeding €0,94 per inwoner. Dit komt neer op een bedrag van:

Deze vergoeding wordt verwerkt in de RMN begroting aangezien het ledigen van de prullenbakken belegd is bij RMN.

4.6 Afvalvrije scholen Van de 7 basisscholen in IJsselstein doen er momenteel 4 mee aan het programma Afvalvrije scholen. Het doel van dit programma is dat scholen samen met de gemeente werken aan het zo goed mogelijk afvalvrij worden en vooral blijven. De samenwerking houdt in dat de gemeente zorgt voor de inzameling van de grondstoffen en het restafval. Daar tegenover staat dat de school educatie verzorgt aan haar leerlingen over afval(scheiden) en grondstoffen. Hiermee werken we niet alleen aan een goede fysieke leefomgeving, maar ook aan de motivatie bij kinderen en hun ouders om daadwerkelijk al het afval te scheiden en afval te voorkomen. BuitenWijs verzorgt Natuur en Milieu Educatie voor basisscholen in IJsselstein, Nieuwegein, Lopik en Houten. Zij brengt kinderen actief in aanraking met het buiten, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leegomgeving. De taken en afspraken omtrent het programma Afvalvrije School zijn opgenomen in de planning die de school in overleg met BuitenWijs maakt. De gemeente IJsselstein ondersteunt de school en de begeleiding hiervan ligt bij BuitenWijs. Voor 2024 tot en met 2028 is er jaarlijks €7.757 beschikbaar voor het programma Afvalvrije scholen. Dit bedrag is niet opgenomen in de begroting van RMN en is dus te besteden bovenop het gestelde budget in de begroting.

12

5. Aandachtspunten om zwerfafval tegen te gaan Gemeentelijke beheertaak – plaatsen en legen prullenbakken De basistaak van de gemeente is zorgen voor voldoende prullenbakken en deze op tijd te legen. Het legen wordt uitgevoerd door Reinigingsdienst Midden Nederland (RMN). De adviseur Leefomgeving en Openbare Ruimte van de gemeente maakt met RMN hier afspraken over. Deze zijn vastgelegd in de dienstverleningsovereenkomst (DVO). Het is belangrijk dat er adequaat gestuurd wordt op de gemaakte afspraken. RMN monitort de locaties. RMN kan constateren dat er een locatie is waar een prullenbak vaker geleegd moet worden. In overleg met de gemeente wordt dit aangepast. Het plaatsen van nieuwe prullenbakken gebeurt door de gemeente. De prullenbakken blijven dan ook eigendom van de gemeente. Bij het plaatsen van een nieuwe prullenbak wordt het Afwegingskader afvalbakken gebruikt, zie bijlage 6. Er wordt altijd gekeken naar de actuele situatie en of er een prullenbak nodig is in de omgeving. In elke situatie wordt gekeken of er maatwerk nodig is. Dit kan bestaan uit het verplaatsen of vervangen van een huidige prullenbak. Verwijderen is ook mogelijk wanneer er een aantal prullenbakken vlak bij elkaar staan of een prullenbak nauwelijks gebruikt wordt. Alle nieuwe prullenbakken krijgen een dier- en stankwerende klep. Deze zijn erg gewenst door bewoners, ondernemers en scholen.

In de afgelopen jaren zijn er sporadisch oude prullenbakken vervangen door een prullenbak met klep. Dit zijn er nu circa 40. Met de Nedvang subsidie van 2024 zijn er 11 extra prullenbakken vervangen. Dit zijn de locaties speeltuin Kloosterplantsoen en de gehele Schuttersgracht. In de komende jaren worden alle oude prullenbakken vervangen door een prullenbak met klep. Dit doen we gefaseerd door er jaarlijks circa 50 te vervangen. Als eerst zijn de prullenbakken aan de beurt die er het slechtst aan toe zijn en de hotspots zoals winkelcentra en schoolpleinen. Door deze aanpak blijven de goede prullenbakken nog een tijdje staan en is er geen kapitaalvernietiging. Door gefaseerd de prullenbakken te vervangen, kan de gemeente dit zelf plaatsen. Het hoeft dus niet uitbesteed te worden. Qua budget is de prognose als volgt: Jaar

Aantal bakken

Kosten in euro’s

2024

11

4.950

2025

50

22.500

2026

50

22.500

2027

50

22.500

2028

50

22.500

De kosten voor het vervangen van de prullenbakken kan gedekt worden uit de incidentele UPV vergoeding.

Gemeentelijk beheertaak - opruimen zwerfafval Het opruimen van zwerfafval is een basistaak van de gemeente. Met het terugnemen van de groentaken in 2023 van RMN is hier wel een splitsing in aangebracht. Zwerfvuil in het groen wordt door de buitendienst van de gemeente opgeruimd. Zwerfafval op verharding wordt door RMN opgeruimd. Hier is nogal eens verwarring over wie wat wanneer op hoort te ruimen. Deze afspraken moeten dus helder zijn. Daarnaast moeten alle medewerkers van RMN en de buitendienst op de hoogte zijn van deze afspraken. 13

Eigen verantwoordelijkheid bewoners en bewustwording vergroten De inwoners van IJsselstein hebben allemaal een eigen verantwoordelijkheid om afval niet buiten op straat te gooien. De gemeente regelt de middelen hiervoor. Daarnaast willen we vanuit de gemeente de bewustwording vergroten. Dit leidt tot gedragsverandering. Dit kunnen kleine veranderingen zijn doordat iemand dat ene papiertje in zijn zak stopt in plaats van op de grond gooit. Groter kan natuurlijk ook. Iemand die zich actief wil gaan inzetten door bijvoorbeeld zich aan te sluiten bij een knijperploeg. Om dit teweeg te brengen kan er een communicatie campagne ingezet worden. Aan de voorkant moet goed nagedacht worden wat de doelgroep is. Op deze manier richten we ons op één groep in plaats van alle bewoners en kunnen we gerichter werken. Social media speelt hier ook een rol in. Door een boodschap vaker te herhalen onthouden mensen dit beter.

Landelijke opschoondag Op 23 maart 2024 was de landelijke opschoondag. Het centrale punt was bij Schilte waar iedereen startte. Er was muziek, een frietkraam voor wat lekkers achteraf, de camper van Ejoycleaningup met interessante gadgets en hier kon al het verzamelde afval weer ingeleverd worden. Met een opkomst van ruim 300 bewoners die allemaal een paar uurtjes hebben geknijperd was dit een groot succes. De organisatie van het evenement lag bij Enjoycleaningup en No Plastic Runner, waarbij de gemeente IJsselstein een faciliterende en ondersteunende rol innam. Het is mogelijk om dit evenement in 2025 groter aan te pakken zodat er nog meer bewoners betrokken worden en meedoen.

Educatie

Afbeelding 4: Zwerfafval vrijwilligers tijdens de landelijke opschoondag 2024

Jong geleerd is oud gedaan gaat het oude gezegde. Voor zwerfafval geldt dit ook op. De gemeente kan meer inzetten op het programma Afvalvrije scholen. Hierdoor maken kinderen op jonge leeftijd al kennis met afval, wat de bedoeling is en wat het belang is van een schone leefomgeving. Momenteel doen er 4 basisscholen mee van de 7. Er kan dus ingezet worden dat er meer, dan wel alle scholen mee gaan doen.

Meer aandacht voor zwerfafval ambassadeur In 2022 is er in de raad een motie aangenomen over een ambassadeur tegen zwerfafval. Hierin werd aangegeven dat er jaarlijks een ambassadeur aangewezen dient te worden die zich inzet tegen zwerfafval en daarnaast ook het college en de raad van gevraagd en ongevraagd advies kan voorzien. In 2022 is Noplasticrunner aangewezen als de zwerfafvalambassadeur. Na 2022 is dit niet voortgezet. Hier ligt een kans om als gemeente meer uit te dragen de schoonste stad van Nederland te willen zijn. Mogelijk is om aan het begin van het jaar een zwerfafvalambassadeur vast te stellen. Hier wordt een officieel moment van gemaakt. De wethouder geeft een presentje en er komt een artikel over in Het Kontakt. Daarbij is het dan mogelijk om 1 a 2 keer per jaar een overleg te houden voor terugkoppeling, ervaring en behoeften.

14

Afspraken maken/samenwerken met Cazas over afval en bewoners In de IBOR 2024 staat dat Cazas graag wil optrekken in het verbeteren van het tegengaan van bijplaatsingen en zwerfafval (pagina 66 IBOR). Hiervoor moeten IJsselstein en Cazas samen om tafel. Enerzijds om te bepalen wat de huidige afspraken zijn, bijvoorbeeld over informatievertrekking bij bewoners die nieuw in de gemeente komen wonen. En anderzijds hoe we deze informatie kunnen verbeteren en makkelijker kunnen maken.

Faciliteren/ondersteunen buurtinitiatieven voor groene en schone wijk Het is belangrijk dat we initiatieven van inwoners zo makkelijk mogelijk maken. Daarom zorgt de gemeente voor voldoende beschikbaar materiaal. In 2024 is door middel van de NEDVANG subsidie extra materiaal aangeschaft. Op het recyclestation liggen momenteel: • • •

120 afvalknijpers 70 afvalringen 200 rollen vuilniszakken

Wanneer inwoners hiervan gebruik willen maken kunnen deze opgehaald worden bij het recyclestation. Inwoners mogen de spullen houden. Zo worden zij gestimuleerd om vaker op pad te gaan om de buitenruimte schoon te maken.

25 meter regel bedrijven meer onder de aandacht brengen Ondernemers hechten waarde aan lege prullenbakken en daarmee een schone buitenruimte. Graag zien zij beeldkwaliteit A. Dit is echter niet wat er in het IBOR is vastgesteld. Aan A kan dus niet voldaan worden. Wel willen we de openbare ruimte zo schoon mogelijk houden. Hiervoor zetten we onder andere de 25-meter regel in. Deze regel houdt in dat bedrijven in een straal van 25 meter om hun bedrijf de openbare ruimte schoon moeten houden van afval afkomstig uit hun onderneming. Hier kan op gehandhaafd worden als bedrijven hier niet aan voldoen. Om dit voor elkaar te krijgen is bewustwording een belangrijke factor. De accountmanager bedrijven van de gemeente speelt hier een (sleutel)rol in. De 25-meter regel was te vinden in het activiteitenbesluit wet milieubeheer. Met invoering van de Omgevingswet is deze regel opgenomen in de bruidsschat. Deze moet een plek krijgen in het nieuwe omgevingsplan. Afbeelding 5: Prullenbak in de binnenstad, niveau A

15

6. Inzet in 2025 In 2025 gaat de gemeente IJsselstein door met de huidige inzet om zwerfafval te verminderen en de bewustwording bij bewoners te vergroten. Deze inzet bestaat uit: Huidige inzet in 2025

Wanneer is de uitvoer?

Wie is hierbij betrokken?

Gemeentelijke beheertaak – plaatsen en legen prullenbakken

Jaarrond Q1 aanschaf 50 nieuwe prullenbakken met klep Q2/3/4 plaatsen prullenbakken

- RMN voor legen van prullenbakken - Afdeling civiel voor aanschaf nieuwe prullenbakken - Buitendienst voor plaatsen nieuwe prullenbakken

Gemeentelijke beheertaak – opruimen zwerfafval

Jaarrond

- RMN voor zwerfafval op verharding - Buitendienst voor zwerfafval in het groen

Schouwen om de beeldkwaliteit te bepalen

Jaarrond

- RMN

Belevingsonderzoek

Q2 uitvraag winkelgebiedenscan Q3/4 uitvoer en terugkoppeling uitkomsten

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte

Faciliteren van buurtinitiatieven

Jaarrond

- Medewerker APV vergunningen EN/OF medewerker wijkbewust werken voor behandelen aanvraag - Adviseur leefomgeving en openbare ruimte voor advies aanvraag

Uitgeven van afvalknijpers, afvalringen en vuilniszakken

Jaarrond

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte - Locatiebeheerder gemeentewerf voor uitgifte materiaal

Daarnaast kunnen er extra acties uitgevoerd worden vanwege UPV zwerfafvalvergoeding die uitgekeerd wordt. Met deze vergoeding zet de gemeente IJsselstein in 2025 in op: Extra inzet in 2025

Wanneer is de uitvoer?

Wie is hierbij betrokken?

Afspraken maken/ samenwerken met Cazas over afval en bewoners

Q1

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte - Cazas - ANDC voor uitvoer middelen - Communicatie adviseur

Landelijke opschoondag

Q1 voorbereiding Q1/2 actiedag

- No Plastic Runner - Enjoycleaningup - Kijperploeg IJsselveld Oost - Knijperploeg de Zwerfstok - Pulse - Buurvolk - Adviseur leefomgeving en openbare ruimte ter ondersteuning en faciliterend - Communicatie adviseur

Eigen verantwoordelijkheid bewoners en bewustwording vergroten – communicatiecampagne

Q1/2 communicatiecampagne gerelateerd aan de jaarlijkse opschoondag Q3 communicatiecampagne, als vervolg op de campagne uit 2024.

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte - Communicatie adviseur

Meer aandacht voor zwerfafvalambassadeur

Q3

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte - Communicatie adviseur

25 meter regel bedrijven meer onder de aandacht brengen

Q3

- Adviseur leefomgeving en openbare ruimte - Accountmanager bedrijven - Beleidsadviseur economische zaken – binnenstad - Communicatie adviseur

16

7. Conclusie Het doel van de gemeente IJsselstein voor de leefomgeving en daarmee zwerfafval is als volgt: IJsselsteiners wonen en leven met veel plezier in onze stad. Zowel in de Veiligheids- en Leefbaarheidsmonitor 2021 als in het Toekomstperspectief spreken inwoners hun tevredenheid uit. Inwoners waarderen vooral het groene karakter van de woonwijken. Om hiervan te kunnen genieten is het belangrijk dat de openbare ruimte op orde (schoon, heel en veilig) is. We versterken het groene karakter van IJsselstein. (programmabegroting 2024) Het belangrijkste punt uit de programmabegroting om dit voor elkaar te krijgen is “versterken regie openbare ruimte”. Dit doen we door middel van het opstellen en uitvoeren van het Integraal Beheer Openbare Ruimte (IBOR). In het IBOR zijn er beeldniveaus vastgesteld voor de openbare ruimte. Het opruimen van zwerfafval valt onder reiniging. Dit betekent dat op de begraafplaats, in de binnenstad en in de woongebieden het om niveau B gaat. Op alle andere onderdelen waaronder het buitengebied en winkelcentra staat reiniging op niveau C. Daarnaast wordt er in de Integrale Visie Openbare Ruimte (IVOR) een schone, hele en veilige leefomgeving genoemd. De gemeente is hier in de basis verantwoordelijk voor, maar betrokkenheid en bewustwording van inwoners is ook een belangrijk punt.

Hierdoor voelen mensen zich meer verbonden met de leefomgeving wat leidt tot minder zwerfafval. Daarbij hebben inwoners allemaal een eigen verantwoordelijkheid om afval te scheiden. De gemeente zorgt dat de midden hiervoor beschikbaar zijn. Uit de schouwen van RMN blijkt dat zwerfvuil op verharding en in het groen voldoen aan de gestelde beeldkwaliteit. Het legen van de prullenbakken voldoet hier niet aan. Vanaf september 2024 rijdt de RMN op een andere manier om de prullenbakken te legen. Zo rijdt er elke dag 1 wagen met 2 medewerkers in de binnenstad. In 2 uur tijd legen zij alle prullenbakken, de overige 6 uur wordt het zwerfvuil opgeruimd. Daarnaast rijdt er elke dag 1 wagen met 1 medewerker die in de rest van de gemeente alle prullenbakken leegt. Met deze inzet garandeert RMN dat het gestelde beeldniveau gehaald wordt. De afgelopen jaren heeft de gemeente IJsselstein vanuit NEDVANG subsidie ontvangen voor het onderwerp zwerfafval. Vanaf 2023 bestaat deze subsidie niet meer. Deze wordt vervangen door de UPV zwerfafval vergoeding. Vanaf 1 januari 2023 moeten producenten van eenmalig plastic meebetalen aan de opruimkosten van zwerfafval. Gemeente betaalden dit eerst zelf. Dit bedrag is incidenteel en komt vanaf eind 2024 via de UPV zwerfafvalvergoeding bij de gemeentes terecht. De gemeente IJsselstein voldoet aan het gestelde doel en de daarbij behorende beeldniveaus.

Structureel hoeft er dus geen extra inzet gedaan te worden. De huidige inzet wordt in 2025 doorgezet. Het gaat om: -

Gemeentelijke beheertaak – plaatsen en legen van prullenbakken; Gemeentelijke beheertaak – opruimen zwerfafval; Schouwen om de beeldkwaliteit te bepalen; Winkelgebiedenscan; Faciliteren van buurtinitiatieven; Uitgeven van afvalknijpers, afvalringen en vuilniszakken.

De UPV zwerfafvalvergoeding die de gemeente ontvangt is incidenteel geld. Hierdoor is het voor 2025 mogelijk om extra in te zetten. In 2025 wordt de volgende extra inzet geleverd: -

Afspraken maken/samenwerken met Cazas over afval en bewoners; Landelijke opschoondag; Eigen verantwoordelijkheid bewoners en bewustwording vergroten – communicatiecampagne; Meer aandacht voor zwerfafvalambassadeur; 25 meter regel bedrijven meer onder de aandacht brengen.

17

Bijlage 1: Kwaliteitsniveau IBOR

Bron: Integraal Beheerkwaliteitsplan 2011 – Gemeente IJsselstein

18

Bijlage 2: Hotspot kaart prullenbakken

Bron: Onderzoek RMN 2023

19