4. Cultuurhistorisch onderzoek
Tekst van het document
V2574
Ruimtelijk advies op basis van bureau-onderzoek en locatiebezoek
Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein Ruimtelijk advies op basis van bureau-onderzoek en een locatiebezoek
Rapportnummer:
V2574
Projectnummer:
V24-5611
Status en versie:
Definitief, versie 1.0
In opdracht van:
Van Wijk Vastgoed & Ontwikkeling B.V.
Rapportage:
G.M. Averink, A. van den Hazelkamp
Plaats en aanleverdatum:
Amersfoort, 9 april 2024
Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Oppervlakte plangebied Diepte grondwerkzaamheden RD-coördinaten van het plangebied
Initiatiefnemer Opdrachtgever Contactpersoon Contactgegevens
Locatiegegevens Gerbrandytoren IJsselstein IJsselstein, tussen Hogebiezendijk, Nijverheidsweg, Energieweg en Weg der Verenigde Naties IJsselstein Utrecht Percelen ISS00H726, IS00H586, ISS00H507 en ISS00H506 (ca. 10,8 ha). Nog niet bekend Noord: 132096/447126 Zuid: 132171/446713
Opdracht Van Wijk Vastgoed & Ontwikkeling B.V. Van Wijk Vastgoed & Ontwikkeling B.V. Dhr. D. van Hilten dvanhilten@vanwijkontwikkeling.n
Datum uitvoering onderzoek
Uitvoering CH – Cultuurhistorisch Onderzoek Niet van toepassing Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie A. van den Hazelkamp (Senior adviseur cultuurhistorie) G.M. Averink MA (Projectmedewerker Archeologie & Cultuurhistorie) Februari/maart 2024
Bevoegd Gezag Contactpersoon Adviseur Depot
Bevoegd Gezag Gemeente IJsselstein Nog onbekend Nog onbekend Niet van toepassing
Soort onderzoek Zaakidentificatienummer (Archis) Uitvoerder Beheerdocumentatie Projectleider Projectmedewerkers
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
2
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Inhoudsopgave 1 1.1 1.2 1.3 2 3 3.1 3.2 3.1 4 4.1 4.2 4.3 5 5.1 5.2 6 6.1
Inleiding ..............................................................................................................................................................................5 Achtergrond / aanleiding .....................................................................................................................................5 Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik .................................................................5 Leeswijzer ................................................................................................................................................................ 6 Werkwijze en beoordelingskader ............................................................................................................................... 8 Cultuurhistorische achtergrond Gerbrandytoren en omgeving ....................................................................... 9 Historisch-geografische ontwikkeling onderzoeksgebied .......................................................................... 9 Van radio naar televisie ...................................................................................................................................... 11 Gerbrandytoren ....................................................................................................................................................
12 Beleid .................................................................................................................................................................................14 Wettelijk kader......................................................................................................................................................14 Provinciaal beleid ................................................................................................................................................. 15 Gemeentelijk kader ..............................................................................................................................................16 Beschrijving huidige situatie / inventarisatie ......................................................................................................... 18 Gerbrandytoren – gebouw ................................................................................................................................. 18 Gerbrandytoren - omgeving .............................................................................................................................19 Waardering .....................................................................................................................................................................
27 Reeds uitgevoerde waardering ........................................................................................................................ 27
6.1.1 6.1.2
Kennisdossier rijksmonumentenregister ........................................................................................................ 27 Selectievoorstel Beschermingsprogramma Wederopbouw 1959-1965 ................................................... 27
6.2 Waardering inclusief de omgeving van het monument .......................................................................... 29 7 Conclusie en aanbevelingen........................................................................................................................................ 31 Literatuur .................................................................................................................................................................................. 32 Digitale bronnen ..................................................................................................................................................................... 32 Afbeeldingen ............................................................................................................................................................................. 33 Bijlagen ...................................................................................................................................................................................... 34
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
3
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 1 Globale ligging plangebied op de meest actuele luchtfoto. Bron: PDOK.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
4
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
1 1.1
Inleiding Achtergrond / aanleiding
In opdracht van Van Wijk Vastgoed & Ontwikkeling heeft Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie een cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd voor een planbied in het kader van een principeverzoek bij de gemeente IJsselstein voor het ontwikkelen van een zonneveld en een busremise voor elektrische bussen (in samenwerking met de Provincie). Gezien de verkennende fase van deze ontwikkelingen, is er nog geen uitgewerkt ontwerp. Het plangebied ligt in het bestemmingsplan Landelijk Gebied noord en zuid, zoals nu opgenomen in het Omgevingsplan.1 De zeer nabij gelegen Gerbrandytoren (Hogebiezendijk 21) is in 2017 aangewezen als rijksmonument (nummer 532229) en heeft als omschrijving: “Televisietoren, getuid met drie tuiblokken”. Het betreft een wederopbouwmonument uit de jaren 1957-1961. Op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn de contouren van het monument (inclusief tuiblokken) wel begrensd, maar de omgeving niet. Ook in het omgevingsplan is het werkingsgebied van dit monument nog niet inclusief zijn omgeving vastgesteld. Via de Omgevingswet is echter ook bescherming van de omgeving van een monument opgenomen.
In het Bouwplanoverleg van 23 oktober 2023 is daarom afgesproken dat een cultuurhistorisch onderzoek zal worden uitgevoerd naar de waarden van de Gerbrandytoren waarin ook de omgeving is meegenomen, om te kunnen beoordelen of de toekomstige ontwikkeling afbreuk zullen doen aan de waarden van het monument. 1.2
Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik
De initiatiefnemer is bezig met de ontwikkeling van de volgende percelen, indicatief aangegeven op afbeeldingen 1-2. De indeling van de busremise en zonnevelden ligt nog niet vast, mogelijk wordt de busremise naar het noorden verplaatst. Van de ontwikkeling van de zonnevelden worden op afbeelding 3 en 4 enkele visuele impressies van referentieprojecten gegeven.
Afbeelding 2 Geplande ontwikkelingen in het plangebied. Bron: BHM Solar.
1
NL.IMRO.0353.201203Lgebied-VG02
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
5
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 3 Visualitatie van een energielandschap waarin de zonnepaneelinstalaties zijn verwerkt in het landschap. Bron: BHM Solar.
Afbeelding 4 Visualisatie van een zonneveld met een nadruk op het landschap en de natuur. Bron: BHM Solar.
Het doel van het onderzoek is om de cultuurhistorische waarden van de Gerbrandytoren, inclusief zijn omgeving, in beeld te brengen, en een advies uit te brengen over de uitgangspunten of randvoorwaarden voor ontwikkelingen in de omgeving van het monument, zodat binnen het Bouwplanoverleg een reële inschatting kan worden gemaakt of kan worden doorgegaan met de verkenningsfase van de voorgenomen ontwikkelingen in de omgeving van de Gerbrandytoren.
1.3
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt de werkwijze van het onderzoek beschreven. Vervolgens worden in de eerste hoofdstukken de resultaten van het bureauonderzoek beschreven. In hoofdstuk 3 wordt begonnen met de cultuurhistorische achtergrond van de Gerbrandytoren in zijn omgeving. Daarna zal in hoofdstuk 4 ingegaan worden op de beleidscontext en de reeds op de drie niveaus uitgevoerde waarderingen van het monument en omgeving (Rijk, provincie en gemeente).
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
6
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Vanaf hoofdstuk 5 worden de resultaten van het locatiebezoek uitgewerkt. In hoofdstuk 6 volgt de waardering en hoofdstuk 7 bevat tenslotte een conclusie en aanbeveling voor ontwerpuitgangspunten.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
7
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
2
Werkwijze en beoordelingskader
Het cultuurhistorisch onderzoek wordt uitgevoerd volgens de richtlijnen voor Cultuurhistorisch onderzoek in de vormgeving van de ruimtelijke ordening (2013), richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek (2008), en Transformeren met cultureel erfgoed (2022) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Hiervoor is een cultuurhistorische waardenstelling uitgevoerd volgens de richtlijnen voor cultuurhistorische inventarisaties van de RCE en aanvullend de handreiking ‘Op weg naar passende zorg voor beschermde monumenten in hun omgeving’.2 Aangezien er nog geen duidelijke richtlijnen of kaders voor beleid voor de omgeving van dit monument is, ligt de nadruk van het onderzoek op het inventariseren en waarderen van de cultuurhistorische waarden van de Gerbrandytoren, inclusief de omgeving, en leidend tot een advies voor randvoorwaarden en mogelijkheden voor ontwikkeling in de omgeving van de Gerbrandytoren. Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek en een locatiebezoek.
Bij de inventarisatie wordt in ieder geval gebruik gemaakt van de volgende bronnen: - Rijksmonumentenregister en kennisbank RCE; - Erfgoedbeleid en -verordening van de gemeente IJsselstein; - Provinciale Cultuurhistorische Atlas (CHAT) Provincie Utrecht3; - Historisch-geografische en architectuurhistorische literatuur; - Delpher; - Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard; - Historisch kaartmateriaal: Topotijdreis van het Kadaster; Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan IJsselstein, Utrecht, sectie C, blad 01 (MIN06092C01) via de Beeldbank van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Bij de waardering is expliciet de omgeving betrokken. De handreiking ‘Op weg naar passende zorg voor beschermde monumenten in hun omgeving’ biedt handvatten aan gemeenten om de invoering van de instructieregel, zoals in het Besluit kwaliteit leefomgeving is opgenomen. Er worden drie soorten aanpakken beschreven voor het analyseren van de omgeving van een monument. Binnen dit onderzoek is de meest verfijnde/gedetailleerde aanpak gekozen, aanpak 3: relationele benadering, waarin de ruimtelijke relatie, functionele relatie en visuele relatie tussen het object en zijn omgeving wordt onderzocht en voor zover mogelijk in beeld wordt gebracht.4
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap., 2013; Hendriks & van der Hoeve 2009; Meurs/Teunissen & Steenhuis 2022; Gelders Genootschap 2023. 2
3
https://www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/cultuur-en-erfgoed/cultuurhistorische-atlas
4
Gelders Genootschap 2023.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
8
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
3
Cultuurhistorische achtergrond Gerbrandytoren en omgeving
In dit hoofdstuk wordt een beknopte cultuurhistorische achtergrond van de Gerbrandytoren en omgeving gegeven in de context van de historische ontwikkeling van IJsselstein. Dit verhaal wordt ondersteund door oude kaarten en afbeeldingen. 3.1
Historisch-geografische ontwikkeling onderzoeksgebied
IJsselstein is ontstaan in de tweede helft van de 13e eeuw als heerlijkheidstadje en volgt in opzet de oorspronkelijk landelijke verkaveling.5 Tot aan 1920 bleef de uitbreiding van de woningbouw IJsselstein binnen de grachten van de stad. Na 1920 en voornamelijk na de Tweede Wereldoorlog werden grote bouwprojecten opgestart buiten de grachten waardoor IJsselstein in de afgelopen 100 jaar flink is uitgebreid.6 Deze ontwikkeling is ook zichtbaar op historische kaarten, en het contrast tussen de situatie rond 1850 en die van 2015 is dan ook zeer groot (afbeeldingen 5 tot en met 7). De Gerbrandytoren is aangelegd vanaf de Biezendijk. Het ten noorden en oosten van de toren gelegen industriegebied Lagedijk/Over Oudland is ontwikkeld vanuit het ten noorden gelegen fabrieksterrein dat ongeveer tegelijkertijd met de Gerbrandytoren is aangelegd (afbeelding 6). Vanuit dit deel zijn ook de meest oostelijk gelegen percelen tussen de Biezendijk en Lage Dijk ontwikkeld in de jaren ’70 – ’80. De grens volgt een oude kavelsloot; de westelijke percelen rondom de toren zijn altijd open gebleven. Dit had te maken met regelgeving als gevolg van de televisietoren: de vrijwaring van bebouwing binnen de straalpaden (optisch vrije paden met een breedte van ca. 200m7) ten behoeve van de telecommunicatie (zie ook paragraaf 4.3).
Afbeelding 5 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 1850. Bron: website Topotijdreis, Kadaster.
5
Toelichting aanwijzingsbesluit Beschermd stadsgezicht IJsselstein: TOELICHTING_aanwijzing_1441.pdf (cultureelerfgoed.nl)
6
https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/ijsselstein/ijsselstein/beknopte-geschiedenis-van-ijsselstein/
7
Straalpaden telecommunicatie Ook: straalverbinding (geheugenvandrenthe.nl)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
9
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 6 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 1970. Bron: website Topotijdreis, Kadaster.
Afbeelding 7 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 2015. Bron: website Topotijdreis, Kadaster.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
10
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
3.2
Van radio naar televisie
Sinds de jaren ’20 van de vorige eeuw werden vanuit Huizen en Hilversum radioprogramma’s uitgezonden. Omdat het gebruik van middengolfzenders nog niet gereguleerd was en steeds meer werd uitgezonden, werd de ontvangst minder goed. In 1935 werd Nozema opgericht (NV Gemengd Bedrijf Nederlandsche Omroep Zender Maatschappij) met als doel het oprichten en instandhouden van radiozendinstallaties. Deze radiozendinstallaties werden vervolgens beschikbaar gesteld aan erkende instanties voor het uitzenden van radioprogramma’s. De bodemgesteldheid speelde een rol bij het geleiden van signalen via de middengolf, en de zandgronden van het Gooi waren hiervoor minder geschikt. Uiteindelijk werd de Lopikerwaard als geschikt bevonden, en werd aan de Biezendijk in Lopikerkapel gestart met enkele gebouwen van zendercomplex Lopik; er kwam een zendergebouw met twee zendmasten. Nog voor de oplevering werd het zenderstation bezet door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog werd Nozema weer actief, opnieuw onder het voorzitterschap van oud-premier Gerbrandy, en ontwikkelde samen met andere partijen een nieuw project: Radio Wereldomroep Nederland. Het zenderpark in Lopikerkapel maakte nog enkele ontwikkelingen door met de bouw van vier hoofdzenders en ca. twintig antennemasten.
Echter bleek al na enkele jaren dat de zenders niet meer konden voldoen aan de vraag naar zendmasten en zenders voor radioverkeer, en werd het Wereldomroep-zenderpark uiteindelijk tussen 1979 en 1986 ontmanteld. 8 In de jaren na de oorlog groeide de televisie in populariteit, en in 1951 werd als experiment langs de Paardenlaan in IJsselstein een televisiezendmast geplaatst. Deze is uiteindelijk in 1961 weer gesloopt (afbeelding 8).9 Na 1954 werd besloten tot het oprichten van zendmasten die zowel radio- als televisiesignalen konden doorgeven.
Afbeelding 8 Kunstwerk gebaseerd op een resterend tuiblok van de in 1962 afgebroken zendmast. Foto: Vestigia 11-03-24.
8
Zenderpark en Gerbrandytoren - RHC (rhcrijnstreek.nl)
9
Zenderpark en Gerbrandytoren - RHC (rhcrijnstreek.nl)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
11
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
3.1
Gerbrandytoren
In de eerste helft van de jaren ’50 werd vanuit de regering beleid opgesteld voor het medium televisie en werd besloten vijf televisietorens te bouwen verspreid over het land: in Appelscha (dit werd uiteindelijk Hoogersmilde), Markelo, Lopik, Goes en Roermond (afbeelding 9). De toren van Lopik werd uiteindelijk als laatste gebouwd in IJsselstein, vanwege de aanwezigheid van reeds genoemde, in 1962 afgebroken, experimentele zendmast.10
Afbeelding 9 De serie televisietorens, allen zeer vergelijkbaar in architectuur. Locaties v.l.n.r.: Smilde (foto: wikipedia); Markelo (foto: Wouter Hagens via Wikipedia); Gerbrandytoren (foto: wikipedia); Goes (foto: Fvlamoen via wikipedia); Roermond (foto: Hotch5 via wikipedia).
De bouw van de Gerbrandytoren, naar ontwerp van architect A. Auer, Rijksgebouwendienst, werd opgestart in 1958. De radio- en televisietoren heet officieel Prof. dr. P.S. Gerbrandytoren, naar de oud-premier en voorzitter van Nozema.11 In 1961 was de eerste fase van de bouw klaar waarbij de toren oorspronkelijke hoogte van 350 meter had (afbeelding 10).12 De toren is gebouwd door middel van glijbekisting, waardoor de bouw in 19 dagen kon worden voltooid, en bestaat uit een ronde, gewapend betonnen onderbouw van 100 m hoog, met enkele bordessen.13 Bij de toepassing van glijbekisting wordt in een continu proces een betonwand gestort. De bekisting heeft slechts een geringe hoogte van ongeveer een meter, maar wordt langzaam omhoog getrokken. Glijbekisting wordt vooral toegepast bij hoogbouw, schoorstenen, koeltorens en silo’s waarbij de constructie relatief eenvoudig is.14 In 1962 werd een 32 meter lange stalen antennemast naar de top van de Gerbrandytoren getakeld waarmee de toren in zijn geheel een hoogte van 382 meter had. 15 Deze antennemast was eerst op de grond gemonteerd en werd vervolgens in z’n geheel naar de top van de toren getakeld. De Gerbrandytoren was daarmee het hoogste bouwwerk van West-Europa.16 In 1987 werd onder andere de in 1962 geplaatste antennemast weer verwijderd, waardoor de toren nu een hoogte van ca. 372 heeft.
17 De toren wordt op zijn plaats gehouden door twaalf tuidraden die in drie richtingen zijn gespannen naar tuiblokken. In een krantenartikel uit 1971 wordt door dr. Eckhardt (werkzaam bij zenderpark Lopik even vóór
10
Kennisdossier rijksmonumentenregister RCE rijksmonument 532229 (https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/532229) 11 https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/ijsselstein/ijsselstein/zenderpark-en-gerbrandytoren/. 12
https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010875483:mpeg21:p005.
13
Kennisdossier rijksmonumentenregister RCE rijksmonument 532229 (https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/532229) 14
www.betonlexicon.nl
15
https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=KBPERS01:002802012:mpeg21:p00011.
16
https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=KBNRC01:000035792:mpeg21:a0089. 17 https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/ijsselstein/ijsselstein/zenderpark-en-gerbrandytoren/; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010962378:mpeg21:a0157.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
12
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
en ook na de Tweede Wereldoorlog) ingegaan op de functie van de drie tuiblokken als gevraagd wordt of de toren geen gevaar loopt bij sterke windkracht: “De 250 meter hoge stalen buismast drukt met een kracht van
600 ton op de betontoren. De twaalf tuidraden, onder hoeken van 120 graden – in drie richtingen gespannen – houden de constructie op haar plaats. De dikste tuidraad heeft een gewicht van 5 ton en een voorspanning van 30 ton. Daardoor kan de constructie, zelfs bij windsnelheden van 165 km per uur, zó stabiel blijven dat de grootste uitwijking nooit meer dan enkele centimeters bedraagt.” 18 Tegen de toren bevindt zich een schacht met een lift, kabelschacht en een wenteltrap. De stalen mast heft een eigen lift en trap. Aan de binnenzijde zijn geen verdiepingen gemaakt ( afbeelding 11)
Afbeelding 11 De binnenzijde van de toren. Bron: Kennisdossier RCE.
Afbeelding 10 De zendmast in zijn beginperiode. ` Op de achtergrond de gebogen Lage Dijk. Bron:
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard.
In de wintermaanden dient de toren als kerstboom door het plaatsen van verlichting langs de tuidraden. In 2023 vond dit voor de 25e keer plaats.19
18
NRC Handelsblad » 11 sep 1971 - Pag. 23 | Delpher
19
https://www.degrootstekerstboom.nl/
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
13
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
4 4.1
Beleid Wettelijk kader
In de Omgevingswet vallen onder andere monumenten en cultuurlandschappen onder de noemer Cultureel Erfgoed. Rijksmonumenten zijn monumenten die volgens de Erfgoedwet in het rijksmonumentenregister zijn ingeschreven. De regels over de rijksmonumentenactiviteit staan in de Omgevingswet, het Omgevingsbesluit, het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal), het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), de Omgevingsregeling, het overgangsrecht van de Invoeringswet Omgevingswet en het Invoeringsbesluit Omgevingswet, waaronder de bruidsschat. De Omgevingswet definieert een rijksmonumentenactiviteit als volgt: een activiteit inhoudende het slopen, verstoren, verplaatsen of wijzigen van een rijksmonument of een voorbeschermd rijksmonument of het herstellen of gebruiken daarvan waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht. 20 Rijksmonumentenactiviteiten zijn vergunningsplichtig. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is ook bepaald dat bij activiteiten in de omgeving van een monument rekening moet worden houden met de aanwezigheid van het monument (Besluit Kwaliteit Leefomgeving.21 Ook de omgeving van het monument wordt nu beschermd en aantasting van de omgeving van beschermde monumenten moet worden voorkomen voor zover deze aantasting een negatieve invloed heeft op het aanzicht of de waardering van die monumenten.
Dit geldt overigens niet alleen voor rijksmonumenten, maar ook voor provinciale en gemeentelijke monumenten. Hiervoor dienen de gemeenten regels op te nemen in het Omgevingsplan, dat sinds de invoeren van de Omgevingswet per 1 januari 2024 het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen over de fysieke leefomgeving vervangt. Om de gemeenten hierin te ondersteunen heeft de RCE de door het Gelders Genootschap opgestelde handreiking ‘Op weg naar passende zorg voor beschermde monumenten in hun omgeving’ op haar website gepubliceerd.22 De Gerbrandytoren is door de RCE in 2017 aangewezen als rijksmonument. In bijlage 1 is het uittreksel uit het monumentenregister opgenomen. In het kennisdossier achter het uittreksel, dat gepubliceerd is in de Kennisbank van de RCE, staat aanvullende informatie over de Gerbrandytoren. Het betreft historische achtergrond, een beschrijving van de kenmerken en een waardering ( bijlage 2).23 In de omgeving van het plangebied zijn geen andere monumenten aanwezig. Ten zuidwesten van de toren aan de Biezendijk 3 ligt het voormalige Nozema zendstation (rijksmonument 512136) ( afbeelding 12).
20 Rijksmonumentenactiviteit in de Omgevingswet. 21
https://wetten.overheid.nl/BWBR0041313/2024-01-01#Hoofdstuk5
22
Gelders genootschap 2023.
23
https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Monumenten/532229
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
14
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 12 Rijksbeschermd erfgoed in de omgeving van de Gerbrandytoren. Bron: Erfgoedatlas, RCE.
4.2
Provinciaal beleid
Het beleid voor cultureel erfgoed van provinciaal belang is vastgelegd in de Omgevingsvisie Provincie Utrecht. Hier gelden richtlijnen en regels voor gebieden van provinciaal belang, waaronder de van Rijkswege beschermde rijksmonumenten. In de Omgevingsvisie wordt aandacht geschonken aan ruimte voor wind- en zonne-energie, waarbij deze ook ter plekke van rijksmonumenten worden benoemd. Echter niet in samenhang van de omgeving van een rijksmonument. 24 De provinciale cultuurhistorische atlas (CHAT) van de provincie Utrecht geeft een overzicht van cultuurhistorische data en het beleid dat de provincie hierop voert. De vijf erfgoedspeerpunten die de provincie in haar Erfgoedbeleid heft geformuleerd zijn Kastelen en buitenplaatsen, Militair erfgoed, Agrarisch cultuurlandschap, Historische infrastructuur en Archeologie. De Gerbrandytoren en het gebied direct daaromheen vormt geen onderdeel van de ruimtelijke spreiding van deze speerpunten (afbeelding 13).
24
Omgevingsvisie Provincie Utrecht 2021, 81.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
15
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 13 De beleidspuntenspeerkaart van de provincie Utrecht. Bron: CHAT De overzichtskaart van de CHAT geeft een zo compleet mogelijk beeld van het erfgoed in de provincie Utrecht. Op de kaart staat het volgende aangegeven (afbeelding 14): - Hoogebiezendijk Half-transparant boerderijlint stadsrand, ontstaan 1800-1900 (middengroen) - Agrarisch cultuurlandschap, blokverkaveling, ontstaan < 1000 (lichtgroen) - Bethelkerk, ontstaan 2006 (rode punt) - Bebouwing thema wonen, ontstaan 1900-2014 (beige) - Bewoningssporen Vroege IJzertijd (olijfgroen)
Afbeelding 14 Het erfgoed in de omgeving van de Gerbrandytoren. Bron: CHAT
4.3
Gemeentelijk kader
In het omgevingsplan van IJsselstein is noch het rijksmonument, noch de omgeving van het monument begrensd. In de gemeentelijke erfgoedverordening van IJsselstein (d.d. 19-12-2023) zijn geen artikelen
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
16
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
opgenomen over rijksmonumenten. In de Welstandsnota IJsselstein (een toelichting bij de gemeentelijke structuurvisie) wordt voor de bescherming van het monument verwezen naar de Monumentenwet. 25 In het bestemmingsplan Landelijk Gebied noord en zuid, zoals nu opgenomen in het omgevingsplan, zijn binnen het plangebied de volgende regels aangegeven:26 35.6 Vrijwaringszone – Straalpad Ter plaatse van de aanduiding 'vrijwaringszone – straalpad' mag de bouwhoogte van bouwwerken niet meer bedragen dan is aangeduid met de aanduiding 'hoogte (m)'. Artikel 33 Algemene bouwregels De bouwhoogte van bouwwerken, geen gebouwen zijnde, mag - tenzij in Hoofdstuk 2 van deze regels anders is bepaald - niet meer bedragen dan: a. van erf- en terreinafscheidingen tussen de voorgevel van hoofdgebouwen en de openbare weg 1 m; b. van erf- en terreinafscheidingen elders 2 m; c. van overkappingen 3 m; d. van overig straatmeubilair 6 m; e. van antennes 5 m; f. van tuinmeubilair 2 m; g. van overige bouwwerken, geen gebouwen zijnde 3 m.
En ter plekke van de toren en de tuiblokken: Hoofdstuk 2 Bestemmingsregels Artikel 24 Zender 24.1 Bestemmingsomschrijving De voor 'Zender' aangewezen gronden zijn bestemd voor: a. een radio- en televisiezender; b. bij deze bestemming behorende voorzieningen, zoals groen, water, parkeer- en nutsvoorzieningen. 24.2 Bouwregels Op deze gronden mag worden gebouwd en gelden de volgende regels: a. de zendmast mag uitsluitend binnen het bouwvlak worden gebouwd; b. op de gronden zonder bouwvlak mogen uitsluitend bouwwerken, geen gebouwen zijnde, worden gebouwd; c. de bouwhoogte van de zendmast bedraagt ten hoogste de ter plaatse van de aanduiding 'maximum bouwhoogte (m)' aangegeven bouwhoogte; d. de bouwhoogte van overige bouwwerken, geen gebouwen zijnde, bedraagt ten hoogste 3 m
Op ca. 400 m ten noorden van het plangebied aan de Benelux/Baronieweg ligt Gemeentelijk Monument (0353/C2208), een tuiblok van de in 1962 afgebroken toren.
25
Welstandsnota IJsselstein: Toelichting (ruimtelijkeplannen.nl)
26
NL.IMRO.0353.201203Lgebied-VG02
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
17
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
5 5.1
Beschrijving huidige situatie / inventarisatie Gerbrandytoren – gebouw
De toren is gebouwd in functionalistische stijl. Het heeft een gewapend betonnen onderbouw en een zestal bordessen, waarvan er twee afgedicht zijn met glaspuien (afbeelding 15-16). De 250 m hoge stalen mast is via een pengat verbinding bevestigd. De tuidraden zijn bevestigd aan een drietal tuiblokken (afbeelding 17-18).27
Afbeelding 15 Exterieur van het rijksmonument. Foto: Vestigia 11-03-24.
27
Afbeelding 16 Exterieur van het rijksmonument. Foto: Vestigia 11-03-24.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2013, 257-261.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
18
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 17 Noordwestelijk tuiblok met detailinzet.
Foto: Vestigia 11-03-24.
Afbeelding 18 (rechts) Toegang tot de Gerbrandytoren. Foto: Vestigia 11-03-24.
5.2
Gerbrandytoren - omgeving
De Gerbrandytoren heeft een ruimtelijke, functionele en visuele relatie met haar omgeving.
Ruimtelijke relatie Bij de ruimtelijke relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving; de ruimte waarbinnen het monument zichtbaar is en zijn invloed uitoefent (invloedssfeer). Van invloed zijn de situering, omvang, hoogte en verschijningsvorm. 28 Voor de Gerbrandytoren geldt dat deze, vanwege zijn enorme hoogte, vanaf een zeer grote afstand zichtbaar is. Van belang is verder de geografische ligging, centraal in het land, en als hart van het netwerk van televisiezendmasten in het land. De Gerbrandytoren is gelegen in een vlak en vrijwel onbebouwd weiland. De toegang tot de toren is via de Hogebiezendijk. Op het perceel staan enkele bijgebouwen en middelhoge begroeiing ( afbeelding 19).
28
Gelders Genootschap 2023, p. 14.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
19
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 19 De Gerbrandytoren vanaf de Hogebiezendijk. Links het begroeide perceel van de toren met enkele bijgebouwen. Foto: Vestigia 11-03-2024
Functionele relatie Bij de functionele relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving, die belangrijk is voor de waardering, het functioneren en instandhouden van het monument. Het gaat om elementen die bij verstoring het (oorspronkelijk) functioneren van het monument teniet kunnen doen.29 Voor de Gerbrandytoren zijn vanzelfsprekend de tuiblokken een belangrijk onderdeel van de functionele relatie met de omgeving (afbeelding 20-22). Daarnaast is ook het vrijhouden van de omgeving van bebouwing ten behoeve van de telecommunicatie (straalpaden) een functionele voorwaarde van de omgeving voor het (oorspronkelijk) functioneren van het monument.
29
Gelders Genootschap 2023, p. 14.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
20
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 20 Zuidwestelijk tuiblok nabij de Weg tot de Verenigde Naties. Foto: Vestigia 11-03-2024
Afbeelding 21 Zuidoostelijk tuiblok. Foto: Vestigia 11-03-2024
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
21
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 22 Noordwestelijk tuiblok, gelegen naast de bebouwing aan de Nijverheidsweg. Foto: Vestigia 11-03-2024
Visuele relatie De derde relatie die wordt onderscheiden is de visuele relatie, waarbij het gaat om de relatie tussen het monument en zijn omgeving vanaf grotere afstand, mogelijk door een zichtas of door de solitaire positie van het monument in zijn omgeving. Een zichtlijn is van betekenis als die ondersteunend is aan de functionele relatie tussen omgeving en monument.30 De tuiblokken hebben allen nog een visuele relatie met de Gerbrandytoren (afbeelding 17, 21, 23).
Afbeelding 23 Zichtlijn zuidwestelijk tuiblok vanaf de Weg der Verenigde Naties. Bron: Google 2023
30
Gelders Genootschap 2023, p. 14-15
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
22
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Als gevolg van de solitaire positie van de Gerbrandytoren is de visuele gaafheid van de toren groot vanaf de Weg der Verenigde Naties, vanaf de Techniekweg / Energieweg (afbeelding 23-26) en vanuit het plangebied zelf. Echter, het plangebied is nu niet vrij toegankelijk, dus dit is niet beleefbaar.
Afbeelding 24 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Weg der Verenigde Naties. Foto: Vestigia 11-03-2024.
Afbeelding 25 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Techniekweg, naar het zuidwesten kijkend. Foto: Vestigia 11-03-2024
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
23
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 26 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Techniekweg, naar het noordwesten kijkend. Foto: Vestigia 11-03-
2024.
Wel zijn er reeds enkele verstoringen op de solitaire positie, namelijk de begroeiing en bijgebouwen onder aan de toren, de dijkbeplanting langs de Hogebiezendijk, de bebouwing aan de noord- en oostzijde van het plangebied en de Weg der Verenigde Naties (afbeelding 27-30).
Afbeelding 27 Door bomen geblokkeerd zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Hogebiezendijk, naar het noorden kijkend.
Bron: Google 2023.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
24
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 28 Bebouwing van het industriegebied aan de noord en oostzijde beperkt het zicht op de toren. Foto: Vestigia
11-03-2024
Afbeelding 29 Bebouwing en begroeiing (de Bethelkerk) aan de Nijverheidsweg. Foto: Vestigia 11-03-24.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
25
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 30 Hoewel de beleving van het monument vanaf de Weg der Verenigde Naties groot is, levert deze weg vanaf het zuidelijk deel van de Polder Over-Oudland juist een verstoring op. Foto: Vestigia 11-03-2024
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
26
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
6 6.1
Waardering Reeds uitgevoerde waardering
In het kennisdossier in het rijksmonumentenregister en in het rapport Selectievoorstel Beschermingsprogramma Wederopbouw 1959-196531 is reeds een uitgebreide waardering van de Gerbrandytoren opgenomen. 6.1.1
Kennisdossier rijksmonumentenregister
In het kennisdossier is het volgende opgenomen met betrekking tot de waardering:
Monumentale Waarde De televisietoren heeft een duidelijk verband met de bestuurlijke/beleidsmatige ontwikkeling van het nationale televisiebeleid. De toren staat symbool voor de technische ontwikkelingen van de televisie uitzendmogelijkheden uit de wederopbouwperiode en symboliseert ook de doorbraak van en de betekenis van het medium televisie in de Nederlandse maatschappij. Van belang is de geografische ligging centraal in het land en als hart van het netwerk van televisiezendmasten in het land. Bij de bouw van de toren is glijbeton toegepast, wat in die tijd een relatief nieuwe techniek was. Ook was het type, televisiezendmast, geheel nieuw en karakteristiek voor deze periode. De toren is van belang als onderdeel van het oeuvre van architect Auer in relatie tot de Rijksgebouwendienst. Vanwege de grote zichtbaarheid van de toren zijn de esthetische kwaliteiten van het ontwerp een belangrijk aspect geweest in het ontwerpproces. 6.1.2
Selectievoorstel Beschermingsprogramma Wederopbouw 1959-1965
In het selectievoorstel is het volgende opgenomen met betrekking tot de waardering:
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) Vanwege de bestuurlijke/beleidsmatige ontwikkeling van culturele, sociaal-economische en/of het nationale televisiebeleid. bestuurlijke/beleidsmatige en/of Vanwege de technische ontwikkelingen van de televisie geestelijke ontwikkeling(en); uitzendmogelijkheden. Vanwege de doorbraak van en de betekenis van het medium televisie in de Nederlandse maatschappij als bijzondere uitdrukking van (een) Vanwege de geografische ligging centraal in het land en als geografische, landschappelijke en/of hart van het netwerk van televisiezendmasten in het land. historisch-ruimtelijke ontwikkeling; als bijzondere uitdrukking van (een) De toepassing van glijbeton was een relatief nieuwe technische en/of typologische techniek. Het type, televisiezendmast, is geheel nieuw en ontwikkeling(en); karakteristiek voor deze periode wegens innovatieve waarde of In samenhang met de overige torens, maar niet individueel pionierskarakter; wegens bijzondere Herinnering aan het vroege televisietijdperk herinneringswaarde.
31
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2013, 257-261.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
27
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex voor de geschiedenis van de Vanwege de toepassing van glijbeton Als voorbeeld van een architectuur en/of bouwtechniek; innovatief gebouwtype voor het oeuvre van een Vanwege het oeuvre van architect Auer in relatie tot de bouwmeester, architect, ingenieur Rijksgebouwendienst of kunstenaar; wegens de hoogwaardige Vanwege de grote zichtbaarheid van de toren is dit een esthetische kwaliteiten van het belangrijk aspect geweest in het ontwerpproces. ontwerp; III Situationele en ensemblewaarde a. bijzondere, beeldbepalende betekenis van het object voor het aanzien van zijn omgeving; b. bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van zijn omgeving, wijk, stad of streek;
De zendmast heeft iconische beeldwaarde als landmark
IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex wegens de architectonische gaafheid De televisietoren is nagenoeg oorspronkelijk en/ of herkenbaarheid van ex- en/of interieur; wegens de materiële, technische De televisietoren is nagenoeg oorspronkelijk en/of constructieve gaafheid; als nog goed herkenbare De televisietoren vervult nog zijn oorspronkelijke functie uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie; in relatie tot de structurele en/of Hoewel de toren iets minder vrij staat in zijn omgeving ter visuele gaafheid van de stedelijke, hoogte van het maaiveld is de visuele gaafheid nog dorpse of landschappelijke aanwezig. omgeving Roerende objecten van belang voor Niet van toepassing het gebouw en zijn waarde Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur - Interieur
Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.
Alle technische voorzieningen en apparatuur ten behoeve van de zendfuncties, dataopslag enz. Het merendeel hiervan staat los en vormt daarom geen bestanddeel van het gebouw. n.v.t. Alle ingebouwde ruimtes ten behoeve van de opstelling van apparatuur Van de zijde van erfgoedorganisaties bestond een zekere weerstand tegen dit soort torens als mogelijke aantasting van het open landschap, de historische skyline of de eventuele windhinder voor molens.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
28
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
V Zeldzaamheid Het onderdeel zeldzaamheid (V) uit de waarderingscriteria voor bouwkunst zoals opgesteld en gehanteerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed32 is niet als zodanig benoemd in het selectievoorstel. De volgende twee criteria horen bij het onderdeel zeldzaamheid, en worden hieronder met betrekking tot het monument aangevuld: - 1. belang van het object/complex wegens absolute zeldzaamheid in architectuurhistorisch, bouwtechnisch, typologisch of functioneel opzicht. De Gerbrandytoren is het hoogste bouwwerk van Nederland - 2. uitzonderlijk belang van het object/complex wegens relatieve zeldzaamheid in relatie tot één of meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten. Vanwege de relatieve zeldzaamheid van televisiezendmasten in Nederland 6.2
Waardering inclusief de omgeving van het monument
Bovenstaande waarderingen zijn aangevuld met de bevindingen van het locatiebezoek met betrekking tot de omgeving van het monument en zijn samengevat tot de drie hoofdwaarderingscriteria: Architectuurhistorische waarde, Ensemblewaarde (zie afbeelding 31) en Cultuurhistorische waarde: Architectuurhistorische waarde (zwart): Televisietoren uit 1958, daarmee vertegenwoordigend de bouwperiode van de Wederopbouw. Karakteristieke, hoogwaardige en functionele architectuur. Toepassing glijbeton en binnen oeuvre architect Anton Auer. Ensemblewaarde (wit): De toren is in de wijde omgeving beleefbaar, dient als ‘landmark’ en is als zodanig ook bij velen bekend. Door de verbindingslijnen is er een goed herkenbare functionele relatie met de drie tuiblokken, verhoogd gelegen in drie uithoeken van het plangebied. In de directe omgeving van het monument wordt de toren als een solitair monument ervaren, met name vanuit het zuiden en oosten. De directe omgeving van de toren is vlak en onbebouwd, behalve aan de voet van de toren, waar door begroeiing en bebouwing het perceel een besloten/afgesloten karakter heeft. Dit zorgt echter wel voor een beter beleefbare relatie met dijk, waar vanuit de toren is aangelegd.
Cultuurhistorische waarde Hoge cultuurhistorische waarde, als symbool voor het belang van televisie voor de Nederlandse maatschappij en vanwege het belang van de aanwezigheid van de televisietoren voor de geschiedenis van IJsselstein en de traditie om de toren als kerstboom te verlichten in de wintermaanden.
32
https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/waarderingscriteria
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
29
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeelding 31 Gerbrandytoren en omgeving. Foto: Vestigia 11-03-2024
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
30
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
7
Conclusie en aanbevelingen
Het plangebied is onderdeel van de omgeving van de Gerbrandytoren. Deze omgeving speelt een rol in de ensemblewaarde van de Gerbrandytoren, vanwege de ruimtelijke, functionele en visuele relatie die de omgeving met het monument heeft. Bij ontwikkelingen binnen het plangebied bevelen we de volgende randvoorwaarden aan om de ruimte die de toren nodig heeft om zijn waarde te kunnen beleven te kunnen behouden. In algemene zin: Behoud en/of versterk de aanwezige cultuurhistorische, architectuurhistorische en ensemblewaarden van de Gerbrandytoren. Ontwikkelingen binnen het plangebied prikkelen in het ‘lezen’ van het monument en trekken de aandacht naar (de hoogte en esthetische kwaliteiten van) het monument. Dit is mogelijk door: - De visuele relatie van de toren als solitair monument te behouden en te versterken: minimaliseer visuele verstoringen of maak extra mogelijkheden voor beleving. - De functionele relatie van de toren met tuiblokken en tuidraden te behouden en versterken: houdt de tuiblokken alledrie (verhoogd) zichtbaar en vooral vanaf de zuid- en oostzijde is zichtbaarheid op het geheel van belang.
- De iconische beeldwaarde als landmark op grote afstand te behouden: geen hoogbouw - De hoogwaardige esthetische kwaliteiten van de toren te behouden en te versterken en indien mogelijk aan te sluiten bij de toepassing van glijbeton - De herinnering aan het televisietijdperk en de serie torens te behouden en in het ontwerp van de ruimtelijke ontwikkeling naar te verwijzen - De herinnering aan de toren als onderdeel van het oeuvre van architect Auer in relatie tot de Rijksgebouwendienst te versterken en in het ontwerp van de ruimtelijke ontwikkeling naar te verwijzen Aanbevolen wordt om in de volgende fase de uitkomsten van het onderzoek en bovenstaande randvoorwaarden zoveel mogelijk in het ontwerp te verwerken.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
31
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Literatuur GELDERS GENOOTSCHAP., 2023: Handreiking voor gemeenten. Op weg naar passende zorg voor beschermde
monumenten in hun omgeving. Stappenplan om te komen tot beleid voor borging van de kwaliteit van de omgeving van beschermde monumenten, Arnhem. HENDRIKS. L./J. VAN DER HOEVE., 2009: Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek. Lezen en analyseren van cultuurhistorisch erfgoed, Den Haag. MEURS, P./V. TEUNISSEN/M. STEENHUIS., 2022: Transformeren met cultureel erfgoed. Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders, Amersfoort. MINISTERIE VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP., 2013: Cultuurhistorisch onderzoek in de vormgeving van
de ruimtelijke ordening. Aanwijzingen en aanbevelingen.
MINISTERIE VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP., 2013: Monumenten van de prille welvaartsstaat.
Selectievoorstel Beschermingsprogramma Wederopbouw 1959-1965. Adviesaanvraag door de minister van OCW aan de Raad voor Cultuur 2013.
Digitale bronnen -
BEELDBANK RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ BETONLEXICON: BetonLexicon DELPHER: https://www.delpher.nl/ DE GROOTSTE KERSTBOOM: https://www.degrootstekerstboom.nl GEHEUGEN VAN DRENTHE: Straalpaden telecommunicatie Ook: straalverbinding (geheugenvandrenthe.nl) HISGIS: https://hisgis.nl/kaartviewer/zuid-holland/ OMGEVINGSLOKET: https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart/ KADASTER, BASISREGISTRATIES ADRESSEN EN GEBOUWEN (BAG): https://bagviewer.kadaster.nl/ KADASTER, TIJDREIS OVER 200 JAAR TOPOGRAFIE: http://topotijdreis.nl/ OVERHEID: www.overheid.nl PROVINCIE UTRECHT: https://www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/cultuur-enerfgoed/cultuurhistorische-atlas; Omgevingsvisie Provincie Utrecht. REGIONAAL HISTORISCH CENTRUM RIJNSTREEK EN LOPIKERWAARD: https://rhcrijnstreek.nl/ RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED: https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Kennisbank; Waarderingscriteria bouwkunst | Richtlijn | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed RIJKSMONUMENTENREGISTER: https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
32
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Afbeeldingen Afbeelding 1 Globale ligging plangebied op de meest actuele luchtfoto. Bron: PDOK. .............................................. 4 Afbeelding 2 Geplande ontwikkelingen in het plangebied. Bron: BHM Solar. .............................................................. 5 Afbeelding 3 Visualitatie van een energielandschap waarin de zonnepaneelinstalaties zijn verwerkt in het landschap. ........................................................................................................................................................................................... 6 Afbeelding 4 Visualisatie van een zonneveld met een nadruk op het landschap en de natuur. Bron: BHM Solar. .................................................................................................................................................................................................... 6 Afbeelding 5 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 1850. Bron: website Topotijdreis, Kadaster. .................................................................................................................................................................... 9 Afbeelding 6 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 1970. Bron: website Topotijdreis, Kadaster.
.................................................................................................................................................................. 10 Afbeelding 7 Globale ligging van het plangebied op de topografische kaart, situatie rond 2015. Bron: website Topotijdreis, Kadaster. .................................................................................................................................................................. 10 Afbeelding 8 Kunstwerk gebaseerd op een resterend tuiblok van de in 1962 afgebroken zendmast. Foto: Vestigia 11-03-24.............................................................................................................................................................................. 11 Afbeelding 9 De serie televisietorens, allen zeer vergelijkbaar in architectuur. Locaties v.l.n.r.: Smilde (foto: wikipedia); Markelo (foto: Wouter Hagens via Wikipedia); Gerbrandytoren (foto: wikipedia); Goes (foto: Fvlamoen via wikipedia); Roermond (foto: Hotch5 via wikipedia). .................................................................................. 12 Afbeelding 10 De zendmast in zijn beginperiode. ` ..............................................................................................................13 Afbeelding 11 De binnenzijde van de toren. Bron: Kennisdossier RCE.
..........................................................................13 Afbeelding 12 Rijksbeschermd erfgoed in de omgeving van de Gerbrandytoren. Bron: Erfgoedatlas, RCE. .......15 Afbeelding 13 De beleidspuntenspeerkaart van de provincie Utrecht. Bron: CHAT .................................................. 16 Afbeelding 14 Het erfgoed in de omgeving van de Gerbrandytoren. Bron: CHAT .................................................... 16 Afbeelding 15 Exterieur van het rijksmonument. Foto: Vestigia 11-03-24..................................................................... 18 Afbeelding 16 Exterieur van het rijksmonument. Foto: Vestigia 11-03-24. ................................................................... 18 Afbeelding 17 Noordwestelijk tuiblok met detailinzet. ....................................................................................................... 19 Afbeelding 18 (rechts) Toegang tot de Gerbrandytoren. Foto: Vestigia 11-03-24. ...................................................... 19 Afbeelding 19 De Gerbrandytoren vanaf de Hogebiezendijk. Links het begroeide perceel van de toren met enkele bijgebouwen. Foto: Vestigia 11-03-2024.................................................................................................................... 20 Afbeelding 20 Zuidwestelijk tuiblok nabij de Weg tot de Verenigde Naties.
Foto: Vestigia 11-03-2024 ............. 21 Afbeelding 21 Zuidoostelijk tuiblok. Foto: Vestigia 11-03-2024 ........................................................................................ 21 Afbeelding 22 Noordwestelijk tuiblok, gelegen naast de bebouwing aan de Nijverheidsweg. Foto: Vestigia 1103-2024 ............................................................................................................................................................................................. 22 Afbeelding 23 Zichtlijn zuidwestelijk tuiblok vanaf de Weg der Verenigde Naties. Bron: Google 2023 ............ 22 Afbeelding 24 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Weg der Verenigde Naties. Foto: Vestigia 11-03-2024. .. 23 Afbeelding 25 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Techniekweg, naar het zuidwesten kijkend. Foto: Vestigia 11-03-2024 ........................................................................................................................................................................ 23 Afbeelding 26 Zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Techniekweg, naar het noordwesten kijkend. Foto: Vestigia 11-03-2024.
.......................................................................................................................................................................24 Afbeelding 27 Door bomen geblokkeerd zicht op de Gerbrandytoren vanaf de Hogebiezendijk, naar het noorden kijkend. Bron: Google 2023. .......................................................................................................................................24 Afbeelding 28 Bebouwing van het industriegebied aan de noord en oostzijde beperkt het zicht op de toren. Foto: Vestigia 11-03-2024 ............................................................................................................................................................. 25 Afbeelding 29 Bebouwing en begroeiing (de Bethelkerk) aan de Nijverheidsweg. Foto: Vestigia 11-03-24. ....... 25 Afbeelding 30 Hoewel de beleving van het monument vanaf de Weg der Verenigde Naties groot is, levert deze weg vanaf het zuidelijk deel van de Polder Over-Oudland juist een verstoring op. Foto: Vestigia 11-032024 ...................................................................................................................................................................................................26 Afbeelding 31 Gerbrandytoren en omgeving. Foto: Vestigia 11-03-2024 .......................................................................30
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
33
V24-5611 Cultuurhistorisch onderzoek Gerbrandytoren IJsselstein, gemeente IJsselstein
Bijlagen Bijlage 1: Uittreksel Monumentenregister Bijlage 2: Kennisdossier Monument 532229
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V24-2574, definitief, versie 1.0, d.d. 9 april 2024.
34
Monumentnummer*: 532229
Smallepad 5 3811 MG Amersfoort Postbus 1600 3800 BP Amersfoort www.cultureelerfgoed.nl T 033 421 74 56 E info@cultureelerfgoed.nl
Status
rijksmonument
Inschrijving register*
16 augustus 2017
Kadaster deel/nr
82811/129
Woonplaats*
Gemeente*
Provincie*
IJsselstein
IJsselstein
Utrecht
Kadastrale gemeente*
Sectie*
IJsselstein
H
109
IJsselstein
H
17
IJsselstein
H
778
IJsselstein
H
112
Kadastraal object*
Appartement aanduiding
Grondperceel
Omschrijving** Televisietoren, getuid met drie tuiblokken.
Hoofdcategorie
Subcategorie
Functie
Boerderijen, molens en bedrijven
Industrie
Nutsbedrijf
* Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument Datum van downloaden 15 january 2024
This text was set using the following freely available font software: Allerta
Copyright (c) 2010, Matt McInerney (http://pixelspread.com), with Reserved Font Name Allerta.
Inconsolata_dz
Copyright (c) 2006, Raph Levien (http://www.levien.com), with Reserved Font Name <Inconsolata>. Copyright (c) 2009, David Zhou (http://blog.nodnod.net/) with Reserved Font Name <Inconsolata_dz>.
Molengo_Vestigia
Copyright (c) 2007, Denis Moyogo Jacquerye, with Reserved Font Name <Molengo>. Copyright (c) 2011, Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie (www.vestigia.nl), with Reserved Font Name <Molengo_Vestigia>; available at www.vestigia.nl/fonts.
ofl
This Font Software is licensed under the SIL Open Font License, Version 1.1. The license is available with a FAQ at: http://scripts.sil.org/OFL
Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort Nederland Telefoon 033 277 92 00 E-mail info@vestigia.nl Website www.vestigia.nl K.v.K. Gooi- en Eemland 32078894
Erfgoedingenieurs
“Engineering the past, creating the future”