4.1 Plan van Aanpak RKIJ - Toegankelijkheid stemlokalen

Rekenkamer

Onderzoeksvoorstel toegankelijkheid stemlokalen

Rekenkamer IJsselstein IJsselstein, 27 oktober 2023

1

Rekenkamer

Inhoudsopgave 1. 2. 3. 4.

5.

2

AANLEIDING EN RELEVANTIE ............................................................................................................. 3 ONDERZOEKSDOEL EN AFBAKENING ................................................................................................... 3 VRAAGSTELLING ............................................................................................................................. 4 ONDERZOEKSACTIVITEITEN ............................................................................................................... 5

Voorbereiding ................................................................................................................................................ 5 Veldwerk ........................................................................................................................................................ 5 Interviews ...................................................................................................................................................... 5 Analyse en rapportage................................................................................................................................... 5

ORGANISATIE EN PLANNING ............................................................................................................. 6

Rekenkamer

1. Aanleiding en relevantie Op 7 juli 2023 viel het kabinet. Daarom vinden op 22 november 2023 vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats. De rekenkamer IJsselstein heeft besloten om op die verkiezingsdag onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van stemlokalen voor kiezers met een lichamelijke beperking. Het stemrecht is een democratisch basisrecht. Goede toegankelijke stemlocaties vormen een belangrijke voorwaarde om dat recht te kunnen uitoefenen. Bovendien verplicht de Kieswet gemeenten om daarvoor te zorgen. Geïnspireerd door een vergelijkbaar onderzoek dat de rekenkamer Utrecht in 2019 deed, gaat de rekenkamer IJsselstein er daarom op 22 november op uit om te bekijken of ook mensen met een lichamelijke beperking zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen in de 18 stemlokalen die de gemeente telt. In oktober 2023 zijn we gestart met de voorbereiding van dit onderzoek. We maakten daarbij gebruik van de ervaringen en de tools van de rekenkamer Utrecht. In dit onderzoeksplan belichten we de achtergrond, het doel en de aanpak van het onderzoek. Onze dank gaat uit naar de rekenkamer Utrecht voor het delen van hun kennis, ervaring en instrumentarium.

2. Onderzoeksdoel en afbakening De rekenkamer wil de gemeenteraad met dit onderzoek inzicht geven in de mate waarin de IJsselsteinse stemlokalen toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. De Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Ligging en inrichting moeten zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen. Wanneer een stemlocatie niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad hierover onder opgaaf van redenen informeren (“pas toe of leg uit principe”).1 Deze wettelijke bepalingen komen voort uit het VN-verdrag Handicap, dat de positie van mensen met een beperking beoogt te verbeteren.2 Omdat de Kieswet alleen eisen stelt aan de toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking, is het onderzoek alleen daarop gericht. Om de toegankelijkheid van stembureaus te kunnen toetsen, heeft het ministerie van BZK samen met vertegenwoordigende organisaties van mensen met een beperking een set criteria ontwikkeld.3 Op basis hiervan heeft het ministerie checklists en andere tools gemaakt die 1

Kieswet, artikelen J4-2 en J4-3 VN-verdrag Handicap | Rechten van mensen met een beperking 3 Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus (2020) 2

3

Rekenkamer

gemeenten kunnen helpen om bij het organiseren van verkiezingen zo goed mogelijk rekening te houden met mensen met een lichamelijke beperking. De criteria vallen in drie blokken uiteen: • Bereikbaarheid: kiezers kunnen via de openbare weg bij het stemlokaal komen. Belangrijk daarvoor zijn een duidelijke bewegwijzering, de aanwezigheid van een gehandicaptenparkeerplaats en een obstakelvrije route van de openbare weg naar het gebouw waar het stemlokaal gevestigd is. • Betreedbaarheid: kiezers kunnen in het stemlokaal komen. Daarvoor zijn bijvoorbeeld van belang de toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw, de afwezigheid van hoge drempels en de aanwezigheid van geschikte hellingbanen en geleidelijnen. • Bruikbaarheid: kiezers kunnen de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. Daarvoor geldt onder andere dat er voldoende ruimte is om met een rolstoel of scootmobiel te kunnen draaien, dat er een leesloep aanwezig is en dat er een stemtafel aanwezig is die op zithoogte is in plaats van op stahoogte.

3. Vraagstelling De centrale onderzoeksvraag luidt: Zorgt de gemeente IJsselstein ervoor dat de inwoners met een lichamelijke beperking zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen? We werken deze vraagstelling uit aan de hand van drie deelvragen: I. Voldoen de stemlokalen in IJsselstein aan de criteria voor toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking? II. Verstrekt de gemeente IJsselstein voldoende en juiste informatie over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking? III. Heeft het college de gemeenteraad voldoende en juist geïnformeerd over de toegankelijkheid van stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking? Toetsingskader voor deelvraag I vormt de checklist die de rekenkamer Utrecht in samenspraak met de Utrechtse belangenorganisatie SOLGU op basis van de eerdergenoemde set criteria van BZK heeft ontwikkeld. Deze checklist voorziet in een globale en vereenvoudigde toets aan de wettelijke eisen. De bruikbaarheid van stemlokalen door de kiezers staat daarbij voorop. De meting van aspecten waarvoor specifieke technische apparatuur en kennis vereist is, blijft buiten beschouwing.

4

Rekenkamer

4. Onderzoeksactiviteiten Voorbereiding We bestuderen de relevante wetgeving, eerdere onderzoeksrapporten over dit onderwerp, de documenten van het ministerie van BZK over de toegankelijkheid van stemlokalen en de criteria die daarop van toepassing zijn en de opzet van het onderzoek dat de Utrechtse rekenkamer tijdens de komende tweedekamerverkiezingen gaat doen. Daarnaast kijken we naar de raadsinformatie en de publieksinformatie die de gemeente IJsselstein in de aanloop naar deze verkiezingen heeft verstrekt.

Veldwerk Op de verkiezingsdag, 22 november 2023, bezoekt de rekenkamer alle 17 stemlokalen in IJsselstein die door de gemeente als toegankelijk zijn aangemerkt.4 Ter plekke kijken we aan de hand van de checklist in hoeverre het stemlokaal voldoet aan de gestelde eisen. Als de gelegenheid zich voordoet, gaan we in gesprek met kiezers met een lichamelijke beperking over hun ervaringen.

Interviews Binnen de gemeentelijke organisatie zullen we ook in gesprek gaan met medewerkers die verantwoordelijk zijn voor en/of betrokken bij de voorbereiding van de verkiezingen, de inrichting van de stemlokalen en de informatievoorziening aan de inwoners. Om de belasting voor de organisatie in de hectische periode voorafgaand aan de verkiezingen zoveel mogelijk te beperken, voeren we deze gesprekken in december 2023 en/of januari 2024. In de interviews gaan we na hoe de toegankelijkheid van de stemlokalen wordt gemonitord en hoe knelpunten worden opgelost. In deze gesprekken zullen we ook onze eerste bevindingen delen en de medewerkers vragen daarop te reflecteren.

Analyse en rapportage Wij analyseren de verzamelde informatie en brengen die in verband met de criteria van BZK. De resultaten leggen wij vast in een conceptnota van bevindingen. Deze leggen wij voor aan de ambtelijke organisatie voor feitelijk wederhoor. Na verwerking van de ambtelijke reactie stelt de rekenkamer een bestuurlijk rapport op met conclusies en aanbevelingen. Dit rapport wordt vervolgens voorgelegd aan het college van burgemeester en wethouders voor bestuurlijk wederhoor. De rekenkamer maakt daarna het definitieve rapport op, waarna dit wordt aangeboden aan de gemeenteraad en gepubliceerd.

4

Zie https://waarismijnstemlokaal.nl/s/IJsselstein. Volgens deze website is één stembureau niet toegankelijk.

5

Rekenkamer

5. Organisatie en planning Het onderzoek zal worden uitgevoerd door: • Rob Paulussen, voorzitter van de rekenkamer • Tijmen Siermann, lid van de rekenkamer • Margreet Windhorst, secretaris-onderzoeker van de rekenkamer Stappen Voorbereiding Veldwerk Interviews Analyse Opstellen nota van bevindingen Ambtelijk wederhoor Opstellen bestuurlijk rapport Bestuurlijk wederhoor Beoogde publicatie

6

periode oktober-november 2023 22 november 2023 december 2023-januari 2024 januari 2024 januari 2024 begin februari 2024 medio februari 2024 ultimo februari 2024 maart 2024