210825-Definitieve rapportage inclusief bestuurlijke reactie
Tekst van het document
Rekenkamer
Evaluatie minimabeleid gemeente IJsselstein
Onderzoek naar de leefwereld van minima en het bereik, de toegankelijkheid en impact van regelingen vanuit het minimabeleid
Rekenkamer IJsselstein 25 augustus 2021
Rekenkamer
Colofon
Rekenkamer IJsselstein, 2021 Lid-Rapporteur: Rick Hagelstein, MSc Dit onderzoek is uitgevoerd door: Het PON & Telos Fenna Bijster, MSc Drs. Madelon van Duren Dr. Marleen van der Haar, projectleider De Rekenkamer IJsselstein bestaat uit: Drs. Rob Paulussen (voorzitter) Rick Hagelstein MSc Tijmen Siermann MSc Drs. Barbara IJsselmuiden (secretaris) Twitter: @rkcijsselstein Email: rekenkamerijsselstein@gmail.com
Inhoud BESTUURLIJKE NOTA ....................................................................................................................... 1 1.
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK ................................................................................... 2
2.
KERNBOODSCHAP ................................................................................................................... 2
3.
CONCLUSIES ............................................................................................................................ 3
4.
AANBEVELINGEN ..................................................................................................................... 3 4.1 AANBEVELINGEN AAN DE GEMEENTERAAD ............................................................................................. 3 4.2 AANBEVELINGEN AAN HET COLLEGE VAN B&W EN ORGANISATIE ............................................................... 4
5.
BESTUURLIJKE REACTIE ........................................................................................................... 5
NOTA VAN BEVINDINGEN................................................................................................................ 1 1.
INLEIDING ............................................................................................................................... 2 1.1. AANLEIDING EN ONDERZOEKSOPDRACHT ............................................................................................ 2 1.2. CENTRALE VRAAG EN DEELVRAGEN .................................................................................................... 2 1.3. AFBAKENING.................................................................................................................................. 3 1.4. ONDERZOEKSVERANTWOORDING ...................................................................................................... 4 1.5. LEESWIJZER ................................................................................................................................... 6
2. MINIMABELEID VAN DE GEMEENTE IJSSELSTEIN .......................................................................... 7 2.1 BELEIDSKADER, AMBITIES EN UITVOERINGSAGENDA ................................................................................. 7
Inbedding minimabeleid in brede doel participatie ....................................................................................... 7 Gemeentelijke visie ten aanzien van houding burger en taak gemeente ...................................................... 8 Maatregelen .................................................................................................................................................. 8 Voorgenomen acties ...................................................................................................................................... 9
2.2 DOELGROEP MINIMABELEID: AANDEEL HUISHOUDENS EN KENMERKEN ...................................................... 10
Aandeel mensen met een laag inkomen in de gemeente IJsselstein ........................................................... 10 Doelgroep minimabeleid gemeente IJsselstein (bij benadering) ................................................................. 11 Aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen .............................................................................. 11 Kenmerken van de doelgroep ...................................................................................................................... 12
2.3 ORGANISATIE VAN DE UITVOERING VAN GEMEENTELIJK MINIMABELEID ..................................................... 12 2.4 BELEIDSONTWIKKELINGEN ................................................................................................................. 15
Aanpassing 1: Aanvullende regelingen jeugdige minima ............................................................................ 15 Aanpassing 2: Beleidsregels bijzondere bijstand ......................................................................................... 15
2.5 GEREALISEERDE PUNTEN UIT UITVOERINGSAGENDA EN AANBEVELINGEN REKENKAMERONDERZOEK................ 16
Uitvoeringsagenda ...................................................................................................................................... 16 Aanbevelingen rekenkameronderzoek 2014 ............................................................................................... 17
2.6 GEBRUIK VAN DE MINIMAREGELINGEN ................................................................................................ 18
Bijzondere bijstand ...................................................................................................................................... 20 Individuele inkomenstoeslag ....................................................................................................................... 20 Collectieve zorgverzekering ......................................................................................................................... 21 Schuldhulpverlening .................................................................................................................................... 21 Kwijtscheldingen gemeentelijke belastingen ............................................................................................... 21 Financiën op Orde ........................................................................................................................................ 21 U-pas 21 Gebruik regelingen Stichting Leergeld ......................................................................................................... 22
1
Rekenkamer Gebruik particuliere regelingen ................................................................................................................... 22
2.7 BEANTWOORDING ONDERZOEKSVRAGEN ............................................................................................. 23 3. ARMOEDE(BELEID) IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK: ERVARINGEN VAN MINIMA EN ORGANISATIES ..................................................................................................................................................... 27 3.1 LEVEN IN ARMOEDE: ERVARINGSVERHALEN VIA VIER PERSONA................................................................. 27
Leefsituatie .................................................................................................................................................. 27 Ondersteuning ............................................................................................................................................. 27 Verbeterpunten gemeente IJsselstein.......................................................................................................... 28 Leefsituatie: ................................................................................................................................................. 28 Ondersteuning ............................................................................................................................................. 28 Verbeterpunten gemeente IJsselstein.......................................................................................................... 29 Leefsituatie .................................................................................................................................................. 29 Ondersteuning ............................................................................................................................................. 29 Verbeterpunten gemeente IJsselstein..........................................................................................................
30 Leefsituatie .................................................................................................................................................. 30 Ondersteuning ............................................................................................................................................. 30 Verbeterpunten gemeente IJsselstein.......................................................................................................... 30
3.2 ERVARINGEN UITVOERINGSPRAKTIJK BETROKKEN ORGANISATIES .............................................................. 30
Minima in IJsselstein: een gemêleerde doelgroep ....................................................................................... 31 Samenwerking onderling en met de gemeente ........................................................................................... 31 Toegankelijkheid van de regelingen ............................................................................................................ 31 Gewenste verbeterpunten ........................................................................................................................... 31 Het belang van vroegsignalering ................................................................................................................. 32
3.3 BEANTWOORDING VAN DE ONDERZOEKSVRAAG .................................................................................... 32 GERAADPLEEGDE STUKKEN ........................................................................................................... 35 BIJLAGE 1 ARMOEDE IN IJSSELSTEIN CIJFERMATIG IN BEELD .......................................................... 36
Aandeel huishoudens met een laag inkomen .............................................................................................. 36 Aantal huishoudens met een laag inkomen ................................................................................................ 37 Aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen .............................................................................. 37 Achtergrondkenmerken huishoudens met een laag inkomen ..................................................................... 37 Type huishouden.......................................................................................................................................... 38 Leeftijd hoofdkostwinnaar........................................................................................................................... 38 Migratieachtergrond hoofdkostwinnaar ..................................................................................................... 38 Inkomen hoofdkostwinnaar......................................................................................................................... 39 Woonsituatie huishoudens met een laag inkomen ..................................................................................... 39
BIJLAGE 2 GEMEENTELIJKE EN PARTICULIERE REGELINGEN VOOR MINIMA ................................... 41 Gemeentelijke regelingen uitgevoerd door WIL .......................................................................................... 41 Overige gemeentelijke regelingen ............................................................................................................... 42 Regelingen van particuliere instanties......................................................................................................... 43
BIJLAGE 3: BEREKENING BEREIK ..................................................................................................... 45 BIJLAGE 4 TOPICLIJST BELEIDSMEDEWERKERS ............................................................................... 47 BIJLAGE 5 TOPICLIJST GROEPSGESPREK BETROKKEN ORGANISATIES.............................................. 49 BIJLAGE 6 TOPICLIJST MINIMA....................................................................................................... 50 BIJLAGE 7 LIJST VAN GEÏNTERVIEWDEN BETROKKEN ORGANISATIES ............................................. 51
Bestuurlijke nota
1
Rekenkamer
1. Samenvatting van het onderzoek Goed minimabeleid door inkomensondersteuning of andere voorzieningen kan ervoor zorgen dat mensen die weinig te hebben besteden toch kunnen blijven participeren in de maatschappij. Uit eerder onderzoek van de rekenkamercommissie (2014) bleek dat alleen het hebben van beleid en voorzieningen geen garantie biedt dat inwoners ook daadwerkelijk gebruik maken van de voorzieningen. De rekenkamercommissie benadrukte destijds het belang van goede communicatie naar de doelgroep om het gebruik van de regelingen te stimuleren. Het advies van destijds en de belangstelling vanuit de raad voor dit onderwerp bracht de rekenkamer ertoe opnieuw onderzoek te doen naar het minimabeleid. Ditmaal met een bredere insteek. De rekenkamer was benieuwd in hoeverre het advies dat eerder werd gegeven, is verwerkt in beleid en heeft gevraagd om een evaluatie van het beleid en de beleidsuitvoering voor de periode 2016-2020. Daarnaast wilde de rekenkamer met dit onderzoek inzicht krijgen in de ervaringen van inwoners die gebruik maken van deze maatregelen en inzicht krijgen in de doeltreffendheid van het minimabeleid. De onderzoeksvragen bij dit onderzoek zijn als volgt geformuleerd: 1. Hoe wordt het minimabeleid van de gemeente IJsselstein door de gebruikers ervan ervaren? 2. Hoe is het minimabeleid van de gemeente IJsselstein vormgegeven? 3.
Hoe vindt de beleidsuitvoering plaats? 4. Hoe doeltreffend is het minimabeleid van de gemeente IJsselstein? Om tot beantwoording van deze onderzoeksvragen te komen, heeft het onderzoeksbureau Het PON & Telos in opdracht van de rekenkamer het onderzoek uitgevoerd. De onderzoeksrapportage die voor ligt is enerzijds gestoeld op de beleving van minima en de ervaringen van professionals en vrijwilligers van de bij het beleid betrokken organisaties, anderzijds is ook de meer klassieke beleidsevaluatie (o.a. documentonderzoek, analyses van de doelgroep, gebruik, bereik, etc.) gebruikt om tot deze evaluatie van het minimabeleid te komen.
2. Kernboodschap De rekenkamer ziet dat er over de onderzoekperiode 2016-2020 verschillende acties zijn ondernomen om de informatievoorziening aan inwoners van de gemeente IJsselstein te verbeteren. Tegelijk blijkt uit de ervaringen van minima en professionals dat zowel de informatievoorziening als de wijze waarop de informatie beschikbaar wordt gesteld, verbeterd kan worden voor mensen die de taal niet beheersen of laaggeletter zijn. Omdat de huidige nota minimabeleid geen SMART- geformuleerde doelstellingen biedt over bijvoorbeeld de doelgroep, het gebruik en bereik van de verschillende regelingen, is het met dit onderzoek niet mogelijk om de doeltreffendheid van het beleid vast te stellen.
2
Rekenkamer
3. Conclusies Het onderzoek brengt ons tot de volgende conclusies. Conclusie 1 Het huidige beleid van de gemeente IJsselstein leunt sterk op de gedachte van eigen initiatief en zelfredzaamheid. Echter, armoede en schulden – en dat blijkt ook uit dit onderzoek – zorgen ook voor mentale problemen en gevoelens van schaamte. Mensen zijn zich bewust van hun problemen, maar zijn vaak niet in staat om actie te initiëren om deze op te lossen. Conclusie 2 De huidige nota minimabeleid biedt geen SMART- geformuleerde doelstellingen over bijvoorbeeld de doelgroep, het gebruik en bereik van de verschillende regelingen. De eerdere nota minimabeleid bevatte die wel. Zonder heldere doelstellingen over de omvang van de doelgroep en streefwaarden voor het gebruik en bereik is het niet mogelijk om de doeltreffendheid van het beleid vast te stellen. Ook beperkt het de mogelijkheid om sturingsinformatie over het gebruik en bereik in kaart te brengen. Conclusie 3 In 2014 adviseerde de rekenkamercommissie onder andere om de voorlichting aan en de communicatie naar de doelgroep te verbeteren. Dit, om het gebruik van de voorzieningen te stimuleren. Zoals blijkt uit de rapportage zijn er sindsdien verschillende acties ondernomen om de informatievoorziening te verbeteren.
Tegelijk blijkt uit de ervaringen van minima en professionals dat zowel de informatievoorziening als de wijze waarop de informatie beschikbaar wordt gesteld, verbeterd kan worden voor mensen die de taal niet beheersen of laaggeletter zijn. Bijvoorbeeld door informatie minder talig te maken en meer gebruik te maken van pictogrammen of door een overzicht te maken van alle mogelijke regelingen.
4. Aanbevelingen Op basis van de conclusies komt de rekenkamer tot de volgende aanbevelingen voor gemeenteraad, college van B&W en de organisatie.
4.1 Aanbevelingen aan de gemeenteraad 1. Stel SMART-geformuleerde doelstellingen op voor het minimabeleid met een heldere afbakening van de doelgroep voor de verschillende regelingen en streefwaarden voor het gebruik en bereik van de regelingen, opdat er een adequaat inzicht ontstaat over de ontwikkeling van het gebruik en bereik.
3
Rekenkamer
Kijk daarbij ook naar het effect van de regelingen en de mate waarin de regelingen helpen om de maatschappelijke participatie te verbeteren. Betrek daarnaast de overweging dat het meer ideologische uitgangspunt van ‘eigen verantwoordelijkheid tot het zetten van de eerste stap’ niet bijdraagt aan de doelmatigheid en effectiviteit bij het behalen van de doelstellingen op het gebied van bereik en toegankelijkheid.
4.2 Aanbevelingen aan het college van B&W en organisatie 1. Ontwikkel op basis van de doelstellingen (zie aanbeveling 1) sturingsinformatie waarmee een beeld kan worden gevormd van de doeltreffendheid van het minimabeleid en er van de beleidsuitvoering geleerd kan worden. Gebruik deze informatie om periodiek de raad te informeren over doelbereiking. 2. Werk in afstemming met de partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de verschillende regelingen de kaders verder uit in een aanpak waarin de doelgroep actief en persoonlijk en gericht op het gehele huishouden wordt benaderd. 3. Ga met minima en professionals in gesprek over de noodzaak om de informatievoorziening over de regelingen en de toegankelijkheid hiervan te verbeteren door aan te sluiten bij de behoeften van de doelgroep en de ervaringen professionals. Formuleer aan de hand van de gesprekken concrete verbeterpunten en informeer de raad hierover. 4. Informeer de raad voor het einde van het jaar over het tijdspad waarbinnen de aanbevelingen kunnen worden uitgevoerd.
4
Rekenkamer
5. Bestuurlijke reactie
5
Rekenkamer
6
Rekenkamer
7
Nota van bevindingen
1
1. Inleiding 1.1.
Aanleiding en onderzoeksopdracht
In 2014 is in opdracht van de rekenkamercommissie onderzoek gedaan naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het minimabeleid van de gemeente IJsselstein in de periode 20082012 (Regioplan 2014). Op basis van dit onderzoek adviseerde de rekenkamercommissie om de informatievoorziening aan de raad en de voorlichting en communicatie naar de doelgroep (huishouders met een laag inkomen) te verbeteren.1 Dit laatste om het gebruik van de voorzieningen te stimuleren. Daarnaast werd geadviseerd om nader onderzoek te doen naar het niet-gebruik van minimaregelingen, specifieke regelingen te herijken, WMO-gebruikers te wijzen op minimaregelingen en jaarlijkse monitoring van de uitvoering van het minimabeleid in te stellen. De rekenkamer van IJsselstein heeft nu opnieuw onderzoek gedaan naar het minimabeleid. Ditmaal met een bredere insteek. De rekenkamer was benieuwd in hoeverre het advies dat eerder werd gegeven, is verwerkt in beleid en heeft gevraagd om een evaluatie van het beleid en de beleidsuitvoering voor de periode 2016-2020. Daarnaast wilde de rekenkamer met dit onderzoek inzicht krijgen in de ervaringen van inwoners die gebruik maken van deze maatregelen.
Het betrekken van de ervaringen van minima zelf resulteert in een onderzoeksrapportage die grotendeels gestoeld is op de beleving van minima en de ervaringen van professionals en vrijwilligers van de bij het beleid betrokken organisaties. Daarnaast is ook de meer klassieke beleidsevaluatie (o.a. documentonderzoek, analyses van de doelgroep, gebruik, bereik, etc.) gebruikt om tot deze evaluatie van het minimabeleid te komen.
1.2.
Centrale vraag en deelvragen
In onderstaand kader worden de vier onderzoeksvragen en bijbehorende deelvragen gepresenteerd. Tabel 1: Onderzoeksvragen en deelvragen Onderzoeksvraag 1: Hoe wordt het minimabeleid van de gemeente IJsselstein door de gebruikers ervan ervaren? Deelvragen: a. Welke (financiële) knelpunten ervaart de doelgroep in het dagelijks leven? b. Hoe ervaart de doelgroep van het minimabeleid de toegang tot de verschillende gemeentelijke regelingen en voorzieningen? Hoe zijn zij hierop gewezen? Wie heeft hen daarbij geholpen? c. Welke informatie hebben zij gekregen van de gemeente? d. Is duidelijk welke maatregelen er zijn en voor wie deze bedoeld zijn?
1
https://ijsselstein.notubiz.nl/document/7159394/1/Conclusies_en_aanbevelingen_RKC_minimabeleid_IJsselst ein
2
Rekenkamer
e. Was deze informatie duidelijk en was het duidelijk hoe men gebruik kan maken van gemeentelijke ondersteuning (toegankelijkheid van de aanvraag)? f. Welke knelpunten ervaren mensen als het gaat om deze regelingen? Zijn bijvoorbeeld formulieren duidelijk en toegankelijk? g. Hoe lang moest de cliënt wachten na het doen van een aanvraag op een reactie/toezegging/afwijzing? Was duidelijk waar de cliënt recht op had? h. Hoe dragen de maatregelen van de gemeente bij aan het verminderen van (geld)zorgen van de doelgroep van de regelingen? Helpt het mensen verder? Wat betekenen de regelingen voor het dagelijkse leven van mensen die in armoede leven? i. Waarom maken inwoners niet altijd gebruik van de regelingen die voor hen beschikbaar zijn? j. Hoe ervaren de professionals en vrijwilligers van de betrokken organisaties het gevoerde minimabeleid? En waar zien zij noodzaak voor aanpassing? Onderzoeksvraag 2: Hoe is minimabeleid van de gemeente IJsselstein vormgegeven? Deelvragen: a. Welke ambities/doelstellingen heeft de gemeente IJsselstein op het gebied van minima en schuldhulpverlening? b. Welke initiatieven en welke maatregelen (inclusief afspraken met derden) heeft de gemeente om uitvoering te geven aan het minimabeleid? c. Welke veranderingen in het minimabeleid heeft de gemeente doorgevoerd? Onderzoeksvraag 3: Hoe vindt de beleidsuitvoering plaats? Deelvragen: a.
Hoe is de uitvoering van het minimabeleid georganiseerd? b. Wat is het contact tussen de gemeente en diensten zoals welzijnsorganisaties aangaande deze doelgroep? Onderzoeksvraag 4: Hoe doeltreffend is het minimabeleid van de gemeente IJsselstein? Deelvragen: a. Welke punten uit de aanbevelingen van het Rekenkameronderzoek uit 2014 en de uitvoeringsagenda van het minimabeleid zijn gerealiseerd? En hoe? b. Hoe ziet het gebruik van inkomensondersteuning door minima eruit? En welke ontwikkelingen zien we in de periode 2016-2020? c. Hoe ziet het gebruik van participatiebevordering en schuldhulpverlening door minima in de periode 2016-2020 eruit?
1.3.
Afbakening
Het evaluatieonderzoek richt zich op het gemeentelijke minimabeleid, de uitvoering van minimaregelingen en beleidsontwikkelingen in de periode 2016-2020. Het minimabeleid in de gemeente IJsselstein betreft zowel inkomensondersteunende maatregelen als participatie bevorderende maatregelen. De uitvoering van de inkomensondersteunende maatregelen zijn uitbesteed aan Werk en Inkomen Lekstroom. De participatie bevorderende maatregelen worden uitgevoerd door Stichting Leergeld en U-pas/Paspartous.
3
Rekenkamer
Het minimabeleid is onderdeel van het brede participatiebeleid van de gemeente; deze brede ambitie wordt meegenomen in het onderzoek als context en is geen zelfstandig onderdeel van het onderzoek. Het onderdeel jeugd krijgt in dit onderzoek extra aandacht, vanwege de aanvulling op het minimabeleid uit 2016 met regelingen voor jeugdige minima in 2018. Naast gemeentelijke minimaregelingen, uitgevoerd door derden, kent IJsselstein ook verschillende particuliere regelingen die uitgevoerd worden door charitatieve instellingen. Sommige van deze organisaties worden incidenteel of structureel ondersteund door de gemeente. Zoals bijvoorbeeld de Voedselbank of de Stichting Urgente Noden. Deze organisaties zijn meegenomen in het onderzoek voor zover zij ten behoeve van de evaluatie iets zeggen over de gemeentelijke aanpak dan wel de doelgroep.
1.4.
Onderzoeksverantwoording
De dataverzamelingsmethoden die voor deze evaluatie zijn gebruikt betreffen documentenonderzoek, analyse van administratieve data en interviews (zie bijlage 4, 5 en 6 voor topiclijsten). Voor de beantwoording van onderzoeksvraag 2 – de vormgeving van het minimabeleid in IJsselstein - is een documentenanalyse uitgevoerd. De documenten zijn aangeleverd door de gemeente. Daarnaast is - voor zover mogelijk - een cijfermatig overzicht gemaakt van de doelgroep (inclusief achtergrondkenmerken). De gemeente IJsselstein hanteert een algemene definitie voor de doelgroep in het minimabeleid en maakt bij elke regeling duidelijk wie hiervoor in aanmerking komt. Dat maakte het niet mogelijk om duidelijkheid te krijgen over de grootte van de doelgroep. De grootte van de doelgroep minima in IJsselstein is berekend aan de hand van data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Deze data zijn, vanwege beperkingen vanuit de voorwaarden van het CBS, bij benadering. Hiervoor zijn de bestaande inkomensgrenzen van het CBS gehanteerd; variërend tussen 101% tot 130% van het sociaal minimum en variërend in duur van het inkomen (te weten tenminste 1 jaar en tenminste 4 jaar). De inkomensgrens van 125% die de gemeente hanteert in bepaalde minimaregelingen wordt door het CBS niet onderscheiden. De omvang van deze groep op basis van de CBSgegevens is dus ook niet te maken.
De cijfers over het gebruik van inkomensondersteunende maatregelen (inclusief schuldhulpverlening) en van participatiebevordering voor de periode 2016-2020 zijn gebaseerd op administratieve data aangeleverd door de betrokken organisaties. Een overzicht met cijfers over het gebruik van de gemeentelijke minimaregelingen is voor verificatie voorgelegd aan WIL en, waar mogelijk, aangevuld door WIL. Aan de hand van het cijfermateriaal over de grootte van de doelgroep en het gebruik is onderzoeksvraag 4 (inclusief deelvragen) beantwoord. Echter, door beperkte gegevens is het maar beperkt mogelijk om uitspraken te doen over het bereik en daarmee doeltreffendheid.
4
Rekenkamer
Om inzicht te krijgen in het gevoerde beleid, welke organisaties en instellingen betrokken zijn en de kijk op de doelgroep en de aanpak van het minimabeleid is een online groepsinterview gehouden met beleidsmedewerkers van de gemeente en van Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), de uitvoeringsorganisatie voor wat betreft de inkomensondersteunende regelingen. Er is een online groepsinterview gevoerd met 8 professionals en vrijwilligers van betrokken organisaties die in hun uitvoeringspraktijk met minima werken (zie bijlage 7 voor lijst van geïnterviewden). Het doel van het groepsgesprek was om zicht te krijgen op de uitvoering vanuit het perspectief van de organisaties op de doelgroep en om inzicht te krijgen in hun ervaringen met minima (onderzoeksvraag 1, 2 en 3, inclusief deelvragen). De deelnemers aan het groepsgesprek waren werkzaam bij het jeugdteam en het sociaal team van de gemeente IJsselstein, Stichting Leergeld, U-pas/Paspartous, Stichting Pulse, Vluchtelingenwerk, de cliëntenraad van WIL en Stichting Urgente Noden. Hiervoor heeft de gemeente contactpersonen bij deze organisaties aangeleverd. Aanvullend is een kort gesprek gevoerd met een afgevaardigde van Caritas en met iemand van de Voedselbank.
Om inzicht te krijgen in ervaringen van gebruikers van gemeentelijke minimaregelingen zijn minima bij het onderzoek betrokken via een online interview (onderzoeksvraag 1 en deelvragen). De werving van minima voor deelname aan het onderzoek is verlopen via de contacten met de professionals en vrijwilligers. De werving van kandidaten via de organisaties voor een interview verliep erg moeizaam. Ondanks grote inspanning hebben slechts drie organisaties kandidaten voor een interview aangeleverd. Uiteindelijk zijn 9 minima bereid geweest om hun verhaal te delen. We hebben 8 mensen geïnterviewd en één persoon heeft via een vragenlijst deelgenomen. Het perspectief van jeugdige minima kan niet worden meegenomen in dit onderzoek; de organisaties hebben geen jongeren bereid gevonden om deel te nemen aan het onderzoek. Waar mogelijk is het onderwerp jeugdige minima meegenomen vanuit het groepsinterview met de betrokken organisaties en de interviews met de minima. De verhalen van minima zijn verwerkt in vier persona’s; een statushoudergezin uit Syrië, een gezin met kinderen, een alleenstaande moeder met kinderen en een alleenstaande man. De persona’s zijn fictieve personen die, waar mogelijk, gebaseerd zijn op een aantal verhalen van mensen in vergelijkbare situaties.
De persona’s zijn niet getoetst op representativiteit voor minima in IJsselstein, maar komen wel overeen met beelden die de betrokken organisaties vanuit hun werkpraktijk hebben over minima. Met de persona’s wordt de impact van armoedeproblematiek op betrokkenen zichtbaar gemaakt. Daarnaast worden ook de verbeterpunten ten aanzien van de gemeentelijke regelingen vanuit het perspectief van de gebruiker benoemd. Uit deze onderzoeksverantwoording wordt duidelijk dat dit onderzoek twee verschillende benaderingen combineert om het minimabeleid en de uitvoering daarvan te onderzoeken. In de ene benadering staat de beleids- en uitvoeringspraktijk centraal, terwijl de andere benadering de nadrukt legt op ervaringspraktijk van de minima.
5
Rekenkamer
Tot slot, naast het onderzoeksbureau heeft ook de Rekenkamer een bijdrage geleverd aan de verslaglegging.
1.5.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden de bevindingen gepresenteerd van de beleidsevaluatie; dit deel omvat het beleid, de beleidsontwikkelingen, de doelgroep en de uitvoering van de regelingen. In dit hoofdstuk worden onderzoeksvraag 2, 3 en 4 beantwoord. In hoofdstuk 3 worden de bevindingen vanuit het perspectief van minima gepresenteerd en wordt onderzoeksvraag 1 beantwoord.
6
Rekenkamer
2. Minimabeleid van de gemeente IJsselstein De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt: In de eerste vier paragrafen (2.1 tot en met 2.4) wordt het gemeentelijke beleid en de organisatie van de uitvoering beschreven. In de paragrafen 2.5 en 2.6 worden de resultaten besproken. Paragraaf 2.5 geeft een overzicht van de uitgevoerde acties uit de uitvoeringsagenda en de aanbevelingen van het Rekenkameronderzoek van 2014. In paragraaf 2.6 worden het gebruik en het bereik van de regelingen gepresenteerd. Tot slot worden in paragraaf 2.7 onderzoeksvragen 2, 3 en 4 beantwoord.
2.1 Beleidskader, ambities en uitvoeringsagenda De nota ‘Meer doen voor wie minder heeft’ uit 2016 is het meest recente beleidsdocument van de gemeente IJsselstein over het minimabeleid. Deze nota bevat het gemeentelijk minimabeleid met een uitvoeringsagenda. De gemeente IJsselstein formuleert in de nota dat het haar ambitie is om ervoor te zorgen dat alle inwoners mee kunnen doen aan de maatschappij, ongeacht leeftijd, inkomen of beperkingen (Nota minimabeleid 2016: 2). Daarbij wil de gemeente dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig actief participeren, eventueel met hulp van de omgeving (familie, vrienden en naasten) (idem). De nota formuleert het doel van het minimabeleid als: “ervoor zorgen dat mensen genoeg te besteden hebben om in hun dagelijks bestaan te voorzien en maatschappelijk kunnen participeren” (idem). Niet goed kunnen deelnemen aan de maatschappij kan leiden tot een verminderde eigenwaarde. Dit kan – volgens de nota - leiden tot een verminderde fysieke en geestelijke gezondheid, en mogelijk bijdragen aan een leven in isolement (Nota minimabeleid, 2016: 2). In de Nota minimabeleid 2016 wordt niet verder gespecificeerd wat de gemeente onder meedoen verstaat. Het minimabeleid moet mensen met een laag inkomen ondersteunen door middel van “(schuld)preventie, schuldhulpverlening, (inkomens)ondersteuning, activering en samenwerking” (Nota minimabeleid, 2016: 5).
In de nota wordt extra aandacht gevraagd voor jeugdige minima (zie meer hierover in paragraaf 2.4 beleidsontwikkelingen). Inbedding minimabeleid in brede doel participatie Het minimabeleid is een onderdeel van het brede participatiebeleid van de gemeente (zie figuur 1). Minimabeleid dient bij te dragen aan het bredere doel; “meedoen van mensen aan de samenleving, dat mensen uit hun moeilijke situatie komen en zelf de regie voor hun situatie (kunnen) blijven nemen” (Nota minimabeleid, 2016: 2).
7
Rekenkamer
FIGUUR 1: Doel van gemeente IJsselstein.
Bron: Nota minimabeleid 2016
Gemeentelijke visie ten aanzien van houding burger en taak gemeente De gemeente vraagt inwoners zoveel mogelijk eigen verantwoordelijkheid te nemen en zelf de eerste stap te zetten bij financiële problemen; in de nota wordt gesproken van een inspanningsverplichting (Nota minimabeleid 2016: 2). De gemeente meent met deze benadering de (financiële) zelfredzaamheid te bevorderen. Het is volgens de gemeente IJsselstein haar taak om ervoor te zorgen dat inwoners weten hoe die eerste stap gezet moet worden en waar ze heen kunnen met vragen en voor hulp (Nota minimabeleid, 2016). Hiervoor zijn volgens de nota goede communicatie, samenwerking en doorverwijzing van belang. De gemeente geeft aan hiertoe “een sterk lokaal netwerk” te hebben ingericht om participatie te bevorderen. “Voor degene die het echt nodig hebben is er ondersteuning en een vangnet in de vorm van regelingen en voorzieningen” (Nota minimabeleid, 2016: 2). Maatregelen De gemeente zet twee type maatregelen in:
• •
Inkomensondersteuning (kwijtschelding belastingen, collectieve zorgverzekering, schuldhulpverlening, individuele inkomenstoeslag, individuele bijzondere bijstand, administratie op orde) Het bevorderen van maatschappelijke, sportieve en culturele participatie (U-pas, maatschappelijke participatie, sport en cultuurbeoefening).
Om aanspraak te kunnen maken op de inkomensondersteuningsmaatregelen van de gemeente gelden twee inkomensgrenzen: de door de Rijksoverheid genormeerde grens van 110% van het sociaal minimum of de door gemeente vastgestelde grens van 125% van het sociaal minimum. Naast een inkomensgrens kennen sommige regelingen ook andere voorwaarden. Zowel de inhoud van de regelingen als de voorwaarden worden in paragraaf 2.3 toegelicht.
8
Rekenkamer
Voorgenomen acties In de nota wordt naast de twee type maatregelen ook een uitvoeringsagenda gepresenteerd en worden actiepunten benoemd waarmee gereageerd wordt op de aanbevelingen uit het Rekenkameronderzoek uit 2014. De uitvoeringsagenda die in de nota is opgenomen heeft, zo stelt de gemeente als doel om de effectiviteit en het bereik van het beleid te verbeteren (idem: 2). Bij de uitvoering van deze agenda vervullen volgens de gemeente alle betrokken partijen een rol (Nota minimabeleid, 2016: 11).
De uitvoeringsagenda is tot stand gekomen op basis van speerpunten die zijn opgehaald uit gesprekken met uitvoerders van minimaregelingen en met minima zelf. Deze gesprekken zijn georganiseerd vanuit een raadswerkgroep die is ingesteld naar aanleiding van het Rekenkameronderzoek uit 2014, waarin geconcludeerd werd dat communicatie met de raad en informatievoorziening onvoldoende was. De uitvoeringsagenda bestaat uit vijf punten met daaraan gekoppelde concrete acties. De punten en bijbehorende acties uit de nota zijn hier omschreven zoals ze zijn gepresenteerd in de nota: 1) Bekendheid van regelingen vergroten Acties: - Betere voorlichting en communicatie richting klanten en intermediairs - Toegankelijke sociale kaart - Informatie makkelijk toegankelijk op websites - Folders - Regelmatig professionals en intermediairs informeren - Instanties elkaars informatie verspreiden - Voorlichting aan brede doelgroep 2) Het makkelijker en toegankelijker maken om gebruik te maken van voorzieningen Acties: - Snellere afhandeling aanvragen WIL - Makkelijke aanvragen mogelijk maken (snelbalie) - Proactief mensen wijzen op hun rechten en meer automatisch toekennen - Hulp bij formulieren en aanvragen - Formulieren screenen op duidelijkheid 3) Samenwerking tussen instanties verbeteren Acties: - Investeren in samenwerking instanties - Bijeenkomsten organiseren met andere instanties - Versterken
samenwerking binnen sociaal team en jeugdteam 4) Vergroten van de aandacht van de minimaproblematiek Acties: - Aandacht voor pr en publiciteit minimaregelingen - Agenderen binnen sociaal team en jeugdteam 5) Meer aandacht voor preventie Acties: - Voorlichting, cursussen - Inzet ervaringsdeskundigen - Vroegtijdige inzet proactief bij problemen
9
Rekenkamer
In paragraaf 2.5 wordt ingegaan wat er volgens de gemeente van de uitvoeringsagenda is gerealiseerd. De nota bevat tenslotte ook een bijlage waarin wordt beschreven welke acties de gemeente neemt naar aanleiding van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek van 2014 (Nota minimabeleid 2016: 15). Ook deze acties worden in paragraaf 2.5 besproken. Hoewel de nota minimabeleid ‘Meer doen voor wie minder heeft’ dateert uit 2016, geeft de gemeente aan dat het nog wel een actueel stuk is, omdat veel regelingen nog hetzelfde zijn. Daarom is er volgens de gemeente op dit moment geen noodzaak om nieuw beleid te ontwikkelen.
2.2 Doelgroep minimabeleid: aandeel huishoudens en kenmerken Aandeel mensen met een laag inkomen in de gemeente IJsselstein De doelgroep voor het gemeentelijk minimabeleid wordt in de nota ‘Meer doen voor wie minder heeft’ gedefinieerd als “mensen met een laag inkomen beneden of rond het sociaal minimum” (Nota minimabeleid 2016: 4). Bij de voorwaarden voor regelingen worden hiertoe door de gemeente twee inkomensgrenzen gehanteerd, 110% en 125% van het sociaal minimum. Begripsbepalingen: Het sociaal minimum is een beleidsmatige grens, gebaseerd op het wettelijk bestaansminimum; de bijstandsuitkering en het AOW-pensioen.2 In 2021 correspondeert het sociaal minimum voor gehuwden en gelijkgestelden met een brutobedrag van 1685 euro en voor alleenstaanden vanaf 21 jaar 1232 euro per maand.3 Inkomensgrens: De gemeente IJsselstein hanteert in haar minimabeleid twee inkomensgrenzen. Dit zijn zowel de door de Rijksoverheid genormeerde grens van 110% van het sociaal minimum en door de gemeente genormeerde grens van 125% van het sociaal minimum.
Uit de nota van 2016 blijkt dat 7,9% van de huishoudens in de gemeente IJsselstein zich “op of onder de grens van het sociaal minimum” bevonden (Nota minimabeleid 2016: 2; cijfers uit de minimascan van 2015). Uit cijfers van het CBS blijkt dat het relatieve percentage huishoudens (dat wil zeggen ten opzichte van het totaal aantal huishoudens) met een laag inkomen (tenminste 1 jaar op 110% van het sociaal minimum) in IJsselstein over de periode 2016-2019 min of meer gelijk is gebleven. In 2016 was 7.2% en in 2019 was dat 7.1% van de huishoudens (zie voor meer informatie Tabel A in bijlage 1).
2 3
https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen/sociaal-minimum https://www.uwv.nl/particulieren/bedragen/detail/sociaal-minimum
10
Rekenkamer
Doelgroep minimabeleid gemeente IJsselstein (bij benadering) Het minimabeleid van de gemeente IJsselstein kent echter een bredere doelgroep dan alleen mensen met een laag inkomen (tenminste 1 jaar op 110% van het sociaal minimum). Ook mensen met inkomen van 125% van het sociaal minimum zijn mensen met een laag inkomen. In de regelingen van de gemeente wordt naast de 110% van het minimumloon voor sommige regelingen ook 125% van het minimumloon als inkomensgrens gehanteerd. Op basis van CBSgegevens is geprobeerd de omvang de doelgroep in beeld te brengen. Daarbij moet wel opgemerkt worden dat het CBS geen cijfers beschikbaar stelt over mensen met een inkomen 125% van het sociaal minimumloon. Daarom is de analyse uitgevoerd aan de hand van het percentage huishouders dat minstens één jaar op 110% tot 130% van het minimumloon leeft. Dat betekent een mogelijk een lichte overschatting van de omvang van de doelgroep. Uit de analyse ontstaat het volgende beeld:
TABEL 2: Aantal particuliere huishoudens met lage inkomens in IJsselstein. Aantal huishoudens (bij benadering)4 Totaal aantal huishoudens IJsselstein 110% sociaal minimum voor minstens 1 jaar 120% sociaal minimum voor minstens 1 jaar 130% sociaal minimum voor minstens 1 jaar
2016 14.132 1.018 1.371 1.724
2017 14.218 967 1.336 1.678
2018 14.359 1.019 1.378 1.709
2019 14.363 1.020 1.364 1.666
Verschil 2016-2019 231 2 -6 -58
Bron: CBS en WSJG, eigen bewerking. De cijfers van 2019 zijn voorlopig.
-
In 2019 waren er in de gemeente IJsselstein circa 1.020 tot 1.666 huishoudens die minstens één jaar een inkomen van 110% tot 130% van het sociaal minimumloon hadden (zie Tabel B in Bijlage 1 voor meer details). Het aantal huishoudens dat minstens één jaar een inkomen op 110% tot 130% van het sociaal minimumloon had, is over periode 2016 – 2019 licht gedaald. Uit de cijfers van het CBS blijkt verder dat het percentage dat minstens vier jaar op 110% tot 130% van het sociaal minimumloon leeft iets toeneemt (zie de Tabel A in Bijlage 1). In vergelijking met de provincie Utrecht en Nederland, is het aandeel huishoudens met een laag inkomen ten opzichte van het totaal aantal huishoudens in IJsselstein lager (zie de Tabel A in Bijlage 1).
Aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen Volgens de methode die ook is gebruikt bij het aantal huishoudens kijken we nu naar het aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen, over de periode 2016-2019. Het gaat om kinderen jongeren dan 18 jaar. Tabel 3 laat zien dat het aantal kinderen in huishoudens met een inkomen rond het sociaal minimumloon is afgenomen over de periode 2016-2019. De tabel laat ook zien dat het totaal aantal kinderen gedaald is, maar relatief gezien minder hard (zie Tabel C in Bijlage 1 voor meer details).
4
De berekeningen zijn bij benadering, omdat het CBS op honderdtallen afrondt.
11
Rekenkamer
TABEL 3: Aantal kinderen in particuliere huishoudens met lage inkomens in IJsselstein. Aantal kinderen (bij benadering) Aantal kinderen IJsselstein 110% sociaal minimum voor minstens 1 jaar 120% sociaal minimum voor minstens 1 jaar 130% sociaal minimum voor minstens 1 jaar
2016 8.384 537 679 805
2017 8.297 498 622 763
2018 8.195 475 615 729
2019 7.991 463 607 695
Verschil 2016-2019 -393 -73 -72 -110
Bron: CBS en WSJG, eigen bewerking. De cijfers van 2019 zijn voorlopig.
Kenmerken van de doelgroep IJsselsteinse huishoudens bestaande uit eenpersoonshuishoudens of eenoudergezinnen, huishoudens die een inkomen ontvangen uit sociale voorzieningen of een arbeidsongeschiktheidsuitkering, en huishoudens met een hoofdkostwinnaar van een zogenaamde niet-Westerse migratieachtergrond leven relatief vaker in armoede dan huishoudens met andere achtergrondkenmerken (zie Tabel D-H in Bijlage 1 voor meer details).
2.3 Organisatie van de uitvoering van gemeentelijk minimabeleid
De gemeente IJsselstein wil de taken op het gebied van werk en inkomen, WMO en ondersteuning, en jeugdhulp integraal oppakken (Nota minimabeleid, 2016: 5). Het sociaal team en jeugdteam van de gemeente ondersteunen inwoners; ze signaleren problemen vroegtijdig en formuleren een aanpak op maat (idem: 3). De uitvoering van de minimaregelingen is door gemeente belegd bij Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) (Nota minimabeleid, 2016). Dit is vastgelegd in een verordening. Het gaat om de bijzondere bijstand, collectieve zorgverzekering, individuele inkomensondersteuning en schuldhulpverlening. De participatie bevorderende maatregelen, U-pas en - per 2018 - de materiële ondersteuning voor schoolkinderen, worden respectievelijk door U-pas en Stichting Leergeld uitgevoerd. Voor de materiële ondersteuning van schoolkinderen als het gaat om zwemles, of de aanschaf van een fiets of computer draagt de gemeente vaste bedragen per onderdeel bij. Stichting Leergeld is het aanspreekpunt voor een aantal regelingen voor de jeugd, maar werkt samen met het Jeugdsportfonds en het Jeugdcultuurfonds (Nota minimabeleid, 2016). Inwoners die gebruik maken van de regelingen bij WIL ontvangen ook meteen een U-pas. Naast inkomensondersteunende regelingen en participatie bevorderende maatregelen zet het minimabeleid ook in op preventieve activiteiten.
In de nota uit 2016 wordt het project ‘Financiën op Orde’ genoemd, dat uitgevoerd wordt door Stichting Pulse en waarbij inwoners hulp krijgen bij hun administratie. Daarnaast is er de aanpak Vroeg eropaf. Door het vroegtijdig aanbieden van ondersteuning wordt beoogd de problemen niet te laten verergeren (uit Integraal Beleidsplan in AEF, Maximaal voor Jeugd, 2017).5 Dit project is een samenwerking tussen woningbouwcorporaties, WIL, Pulse, het gemeentelijke sociaal team en het gemeentelijke jeugdteam. Zij hebben in een convenant hun werkafspraken vastgelegd. 5
Als er betalingsachterstanden worden opgemerkt door de woningbouwcorporaties, wordt door een WILgeneralist, iemand van het sociaal team of door de woningbouwcorporatie een huisbezoek gedaan. Er wordt een betalingsregeling met de woningbouwcorporatie afgesproken. Als de financiële problemen substantieel zijn, gaat WIL of het sociaal team aan de slag. (Werkafspraken Vroeg Eropaf, 2016)
12
Rekenkamer
Particuliere regelingen van particuliere organisaties vallen buiten het gemeentelijk beleid maar worden volgens de nota wel “in faciliterende zin, in de vorm van ambassadeurschap” ondersteund (Nota minimabeleid 2016, 8). Deze regelingen zijn wel opgenomen in de nota. Sinds 2018 is op initiatief van Stichting Pulse een armoedeoverleg opgericht in IJsselstein. Het doel is om partners die gezamenlijk het minimabeleid in IJsselstein vormgeven samen te brengen en kennis te delen (Pulse, Financiën Op Orde, 2019). Dit armoedeoverleg vindt drie keer per jaar plaats. Aan het overleg nemen Stichting Pulse, gemeente IJsselstein, Stichting Leergeld, Vluchtelingenwerk, SUN, DOIJ (Diaconaal Overleg IJsselstein) en de Caritas deel (Jaarverslag Caritas, 2019). In onderstaande tabel 4 is per categorie (inkomensondersteuning, participatiebevordering of preventie) de gemeentelijke minimamaatregel een toelichting gegeven over de inhoud van de maatregel, de voorwaarden voor gebruik en wie de uitvoerende partij is. In bijlage 2 zijn meer details over de gemeentelijke en particuliere regelingen te vinden. TABEL 4: Overzicht huidige gemeentelijke voorzieningen voor minima in IJsselstein Voorzieningen
Toelichting
Inkomensondersteunende maatregel Individuele bijzondere bijstand Werkelijke kosten van bijvoorbeeld woontoeslag, duurzame gebruiksgoederen, eerste inrichtingskosten, schoolkosten kunnen worden vergoed. Alleen noodzakelijke kosten worden vergoed, waar geen andere regelingen voor zijn. Kan ook in de vorm van lening. Individuele inkomenstoeslag Per kalenderjaar eenmalig een bedrag gelijk aan 40% van netto maandelijkse bijstandsnorm.
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
Kwijtschelding belasting afvalstoffenheffing, rioolrecht, onroerende zaken belasting.
Voorwaarden
Uitvoerende partij
110% van sociaal minimum, maar maatwerk. Wordt gekeken naar de individuele situatie.
WIL
Voor inwoners van 18-65 jaar oud, geen zicht op inkomensverbetering, al 3 jaar of langer een inkomen tot 110% van het sociaal minimum. Specifiek rekening houdend met 1 ouder gezinnen
WIL
Alle huishoudens met inkomen op minimumniveau. Op basis van persoonlijke situatie ook eventueel als het er net boven zit.
BSR
13
Rekenkamer Voorzieningen
Toelichting
Voorwaarden
Collectieve zorgverzekering minima
Korting op premie van basis en aanvullende verzekering. Ook een uitgebreide dekking mogelijk voor specifieke zorgkosten. In 2014 verruimd van 110% naar 125% van het sociaal minimum.
125% van het sociaal minimum, gericht op inwoners met hoge zorgkosten.
Gemeentelijke schuldhulpverlening Participatie bevorderende maatregel U-pas Kortingspas, per leeftijd verschilt het te besteden bedrag. Vanaf 17 jaar: sportieve en culturele activiteiten, bibliotheekabonnement, maaltijden bij eettafels. Tot 17 jaar: contributie sportvereniging, culturele activiteiten, zwemlessen, door school georganiseerde activiteiten, bibliotheekabonnement. Door de raad in 2013 verruimd naar 125%. Bijdrage materiële Materiële ondersteuning fiets, ondersteuning schoolkinderen computer en zwemdiploma Stichting Leergeld
Preventie/Ondersteuning Financiën op Orde
Financiële hulp
6
Gesubsidieerd project en inmiddels ingebed in regulier beleid. Ondersteuning bij administratie. Helpen met budgetteren, vrijwilliger adviseert en ondersteunt. Sun verleent financiële hulp aan mensen die in een urgente noodsituatie verkeren en niet in aanmerkingen komen voor voorliggende voorzieningen
Uitvoerende partij WIL
WIL 125% van het sociaal minimum
U-pas
Schoolgaande kinderen uit minimagezinnen (418 jaar). Hulp is waarschijnlijk bij een inkomen van 125% van het sociaal, maar het is maatwerk.6
Stichting Leergeld
Pulse
Sun
https://www.leergeldijsselstein.nl/werkwijze
14
Rekenkamer
2.4 Beleidsontwikkelingen In dit deel zijn in chronologische volgorde beleidsontwikkelingen uit de periode 2016-2020 die van invloed zijn op het minimabeleid beschreven. Aanpassing 1: Aanvullende regelingen jeugdige minima Op basis van onderzoek in opdracht van de gemeente IJsselstein naar het bereik van jongeren uit minimagezinnen binnen het minimabeleid is door adviesbureau AEF geadviseerd om het aanbod van voorzieningen en regelingen aan te passen, toegankelijkheid en communicatie rondom regelingen te faciliteren en de gemeente de regie te laten nemen in de samenwerking met partners. AEF adviseerde de gemeente om de jaarlijkse Klijnsma-gelden (gelden die vanuit het Rijk naar gemeenten gaan ten behoeve van kinderen die in armoede opgroeien) in te zetten voor de regelingen voor jeugdige minima van Stichting Leergeld, het Jeugdsportfonds en het Jeugdcultuurfonds (AEF, Maximaal voor jeugd, 2017). In 2018 is een raadvoorstel betreffende minimaregelingen voor de jeugd voorgelegd (Regelingen jeugdige minima, 2018). Vervolgens zijn de volgende regelingen via de inzet van de Klijnsma-gelden doorgevoerd:
•
Het gemeentelijk ‘Kindpakket’, bestaande uit de regelingen gericht op jeugd uit minimagezinnen, is uitgebreid met een fietsregeling, computerregeling en zwemdiplomaregeling (Regelingen jeugdige minima, 2018). Stichting Leergeld is de uitvoerende samenwerkingspartner voor wat betreft deze drie regelingen. De gemeente IJsselstein en Stichting Leergeld hebben hiertoe een dienstverleningsovereenkomst afgesloten (Dienstverleningsovereenkomst stichting Leergeld en Gemeente IJsselstein, 2018). De werkwijze van Stichting Leergeld is als volgt: Stichting Leergeld gaat op huisbezoek en stelt vast wat nodig is. De gemeentelijke bijdrage voor de fietsregeling is 200 euro en voor de computerregeling 550 euro. De zwemdiplomaregeling wordt deels betaald vanuit de U-pas en aangevuld door de gemeente (Regelingen jeugdige minima, 2018).
•
Daarnaast is er besloten om een bijdrage te leveren aan een aantal activiteiten. Het project Petje Af, onderdeel van project IJsselveld-Oost, richt zich op talentontwikkeling en het inspireren van kinderen in de leeftijd van 10 tot 14 jaar uit achterstandsbuurten, veelal kinderen uit minimagezinnen. Dit project krijgt financiële ondersteuning vanuit de Klijnsma-gelden voor de jaren 2019-2021 (Regelingen jeugdige minima, 2018).
•
Ook heeft de gemeente besloten in 2018 financieel bij te dragen aan het stimuleren van sportdeelname, door middel van het lokaal aanbieden van een project om jongeren uit minimagezinnen tot 21 jaar te laten sporten. Hiervoor sluit de gemeente aan bij de landelijke subsidieregeling Sportimpuls (Regelingen jeugdige minima, 2018).
Aanpassing 2: Beleidsregels bijzondere bijstand In januari 2018 zijn beleidsregels bijzondere bijstand herijkt. In bijlage 2 wordt deze regeling bijzondere bijstand, uitgevoerd door WIL, toegelicht. 15
Rekenkamer
Aanpassing 3: Collectieve zorgverzekering In april 2019 bracht de cliëntenraad van WIL een advies uit aan de gemeente over de collectieve zorgverzekering. In het advies vragen zij de gemeente te kijken naar de mogelijkheden om het eigen risico te herverzekeren, om de verzekeringspremie in te houden van de uitkering van uitkeringsgerechtigden en om de inkomensgrens aan te passen naar minimaal 130% tot 150% van het sociaal minimum. (Cliëntenraad WIL, Ongevraagd advies collectieve zorgverzekering vanaf 2020, 2019). Een deel van dit advies is overgenomen in een raadsbesluit. De gemeente IJsselstein besluit vast te houden aan de inkomensgrens van 125% van het sociaal minimum (Raadsbesluit collectieve zorgverzekering 3 oktober 2019 op raadsvoorstel 728190). Vanaf 2020 wordt de nieuwe zorgverzekeraar VGZ (voorheen Menzis). De gemeentelijke bijdrage aan de premie van de aanvullende zorgverzekering bedraagt 25 euro per maand. Hierdoor zal 87% van de inwoners die gebruik maakten van de collectieve zorgverzekering een lagere premie hebben met de nieuwe collectieve zorgverzekering vanuit VGZ. Getracht is om het beleid zoveel mogelijk hetzelfde te houden, zodat de inwoners die gebruik maakten van de collectieve zorgverzekering niet méér hoeven te gaan betalen voor hun zorgverzekering. Bij de contractpartner VGZ is het vanaf 2020 ook mogelijk voor inwoners om het eigen risico te verzekeren.
Hiermee is invulling gegeven aan de wens van de cliëntenraad. Deze overeenkomst is gesloten voor de periode 2020-2022. Koers sociaal domein 2020-2022 In een raadsvoorstel van november 2019 is door de gemeente het document Koers sociaal domein 2020-2022 gepresenteerd, dat dient als “inspirerend en richtinggevend kader voor inwoners, partners en gemeente voor de ontwikkeling van het sociaal domein in de komende jaren” (Raadsvoorstel, 5 november 2019). De missie van deze koers is dat alle inwoners kunnen meedoen (Koers Sociaal Domein 2020-2022). Vanuit vier bouwstenen 1) voorkomen, 2) samen, 3) dichtbij en 4) verantwoordelijk wil de gemeente samen met partners en professionals en inwoners werken aan 9 opgaven. De minimaregelingen maken ook deel uit van de koers. De reeds bestaande projecten uit het minimabeleid, Financiën op Orde en Vroeg eropaf zijn onderdeel van de bouwstenen.
2.5 Gerealiseerde punten uit uitvoeringsagenda en aanbevelingen Rekenkameronderzoek In deze paragraaf presenteren we wat volgens de gemeente is gerealiseerd van de uitvoeringsagenda uit de nota minimabeleid en de aanbevelingen uit het Rekenkameronderzoek van 2014. Uitvoeringsagenda In de uitvoeringsagenda zijn speerpunten geformuleerd: a) de bekendheid van regelingen vergroten; b) het makkelijker en toegankelijker maken om gebruik te maken van voorzieningen; c) samenwerking tussen instanties verbeteren;
16
Rekenkamer
d) vergroten van de aandacht van de minimaproblematiek; e) meer aandacht voor preventie. Uit communicatie met de gemeente blijkt dat het verbeteren van de samenwerking tussen instanties, het toegankelijk maken van regelingen en meer aandacht voor preventie het meest zijn opgepakt. Het vergroten van de aandacht voor de minimaproblematiek is niet gerealiseerd, maar hiervoor waren wel ideeën. Het ging om de maatschappelijke aandacht binnen de lokale samenleving. De toegankelijkheid is aangepakt door communicatie op een taalniveau aan te bieden dat ook door minder geletterden goed begrepen kan worden. Regelingen kunnen digitaal worden aangevraagd en mensen die niet digitaal vaardig zijn kunnen daarbij ondersteund worden. De toegang tot schuldhulpverlening is vereenvoudigd; onder meer door een startgesprek zonder voorwaarden of aanleveren van gegevens vooraf, zo stelt de gemeente. Ook voor de U-pas zijn afspraken gemaakt voor betere communicatie met inwoners. Klanten van WIL worden tegenwoordig automatisch gewezen op regelingen waarvoor ze in aanmerking komen, dit geldt ook voor Tozo-aanvragers. Inkomensconsulenten van WIL houden spreekuur bij de Voedselbank.
Wat betreft het stimuleren van het gebruik van voorzieningen noemt de gemeente IJsselstein dat een gemeentelijke digitale sociale kaart van het sociaal domein is opgezet en informatie op de website van WIL en van de gemeente is verbeterd. WIL geeft het blad Daadkracht uit voor mensen met een bijstandsuitkering om mensen te informeren vanuit het inwonersperspectief. WIL is de afgelopen jaren actief gaan inzetten op het overgaan van de systeemwereld naar de leefwereldaanpak (WIL, Jaarverslag 2017 en 2018). Dit betekent onder meer kijken naar wat inwoners echt nodig hebben. Zo komt er steeds meer oog voor een maatgerichte integrale aanpak. Ook worden mensen actief gewezen op regelingen; inwoners met een laag inkomen en een hoge zorgvraag worden bijvoorbeeld gewezen op de collectieve zorgverzekering. Om bekendheid van de regelingen bij professionals te stimuleren zijn inkomensconsulenten van WIL gekoppeld aan het Sociaal Team en worden overleggen tussen organisaties georganiseerd. Volgens de nota minimabeleid werd voor maart 2017 een evaluatie van de uitvoeringsagenda gepland. Deze evaluatie heeft niet plaatsgevonden. Aanbevelingen rekenkameronderzoek 2014 In de nota minimabeleid 2016 heeft de gemeente per aanbeveling uit het Rekenkameronderzoek een reactie opgenomen. In onderstaande tabel is de reactie zoals deze is weergegeven in de nota weergegeven.
TABEL 5: Overzicht aanbevelingen rekenkamercommissie en reactie gemeente 1. 2.
Aanbeveling rekenkamercommissie Besteedt meer aandacht aan de voorlichting en communicatie om de doelgroep te bereiken. Doe nader onderzoek naar het (gebruik) van de minimavoorzieningen.
Reactie gemeente in Nota minimabeleid 2016 Met WIL en anderen betrokkenen zijn hier stappen in gezet. Ook het traject van de werkgroep minima is hier onderdeel van. We hebben beter zicht gekregen op het gebruik van minimaregelingen. De informatievoorziening vanuit WIL is aanzienlijk verbeterd. Ook worden en kwalitatieve
17
Rekenkamer Aanbeveling rekenkamercommissie 3.
4.
5.
6.
Bij herijking van beleid kan gedacht worden aan: a) Aanpassen van de inkomensgrens van de langdurigheidstoeslag van naar 110%. b) Specifieke voorzieningen voor chronisch zieken en bejaarden ter compensatie van het afschaffen van de Wet tegemoetkoming chronisch zieken. c) Aansluiting bij het bestaande initiatieven voor de jeugd. Wijs mensen die gebruik maken van WMO-voorzieningen op minimaregelingen. Rapporteer jaarlijks bij de jaarrekening over het minimabeleid zodat het bereik en het gebruik van de verschillende voorzieningen kan worden gemonitord. Informeer de raad over de gevolgen voor het minimabeleid nu de uitvoering maar ook het beleid is overgedragen aan de WIL. Hierdoor ontstaat het risico dat tot harmonisatie van beleid wordt gekomen zonder dat de gemeenteraad hierop invloed heeft.
Reactie gemeente in Nota minimabeleid 2016 klanttevredenheid onderzoeken gehouden (U-pas, en minimaregelingen WIL). a) Hier is reeds door raad toe besloten. b) Hier is reeds door de raad toe besloten, besloten is ter compensatie de collectieve zorgverzekering voor minima uit te breiden. c) De samenwerking en afstemming tussen U-pas, Jeugdcultuurfonds, Jeugdsportfonds en stichting leergeld is sterk verbeterd.
Door het aanhaken van de WIL inkomensgeneralisten aan het sociaal team is de bekendheid bij alle teamleden over minimaregeling enorm toegenomen. Dit heeft ertoe geleidt dat meer mensen zijn gewezen op het de mogelijkheden van minimaregelingen, en tot een groter gebruik. Via de gemeentelijke P&C cyclus (de jaarrekening) maar ook via de rapportages van WIL wordt regelmatig gerapporteerd over het minimabeleid. Het college heeft de raad hierover geïnformeerd. Namelijk dat het minimabeleid niet is overdragen aan WIL en dat er dus geen risico is dat er zonder tussenkomst van de raad geharmoniseerd wordt.