2. Advies adviesgroep over zonne-energie in het Hollandsche IJsselgebied

Zelfstandige advies van de adviesgroep Duurzame Energie bewoners aan de gemeenteraad IJsselstein De Opdracht De opdracht aan de adviesgroep is als volgt: stel een advies op over de draagkracht van het gebied rond de Hollandsche IJssel voor de opwek van duurzame elektriciteit middels zonnevelden? Deze moet antwoord geven in welke delen van het gebied zonnevelden gerealiseerd kunnen worden, welke koppelkansen met andere (ruimte)vragen kunnen worden benut en welke voorwaarden aan projecten voor zonnevelden moeten worden verbonden?

Inleiding De IJsselsteinse poldergebieden, waaronder het Hollandsche IJsselgebied, onderdeel van het Groene Hart, herbergen een uniek polderlandschap van onschatbare cultuurhistorische waarde. De idyllische taferelen, die zo kenmerkend zijn voor deze streek, zouden moeiteloos in de verbeelding van Anton Pieck passen. De lintbebouwing van monumentale eeuwenoude boerderijen aan beide zijden van de Achtersloot met lange verkavelingssloten haaks op de weg, beschrijven de historie van Nederland. Het plaatsen van zonnepanelen in dit kwetsbare landschap brengt naar onze visie zowel voordelen als aanzienlijke nadelen en risico's met zich mee: PosiGeve gevolgen: o Duurzame energieopwekking: Het draagt bij aan de energietransiGe en vermindert de aHankelijkheid van fossiele brandstoffen. o Vermindering CO2-uitstoot: Het helpt de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, wat bijdraagt aan klimaatdoelen, alhoewel producGe en ontmanteling van zonnepanelen behoorlijk wat CO2 vergt. o Economische kansen: Lokale boeren en grondeigenaren kunnen inkomsten genereren door grond te verhuren voor zonnepanelen. NegaGeve gevolgen: o Landschapsverandering: Het Hollandsche IJsselgebied staat bekend om zijn open en agrarische landschap. Zonneparken zullen het karakter en de estheGek van dit historische landschap veranderen.

o Ons cultuurhistorisch landschap, met zijn eeuwenoude structuren en tradiGes, is van onschatbare waarde. Het verlies ervan voor zonne-energieprojecten zal generaGes lang gevoeld worden. o Natuur en biodiversiteit: Zonneparken zullen de leefomgeving van lokale flora en fauna rondom de Hollandsche IJssel verstoren. o Ruimtelijke concurrenGe: Er ontstaat druk op beschikbare landbouwgrond, wat kan botsen met de belangen van agrarische producGe en natuurbehoud.

1

o Verslechtering van de recreaGeve funcGe van het gebied: Momenteel wordt geïnvesteerd in extra mogelijkheden voor natuur en recreaGe in het gebied rondom de Hollandsche IJssel. Het genot van natuur en recreaGe zullen worden aangetast door de beperkingen die zonnevelden met zich mee brengen en zal een desinvestering betekenen. Het gebied rond de Hollandsche IJssel, Achtersloot en Stuivenbergweg bevat zeer populaire routes voor wandelaars en fietsers. Door deze inbreuk zullen deze routes minder gebruikt gaan worden. o Maatschappelijke weerstand: De overgrote meerderheid van de bewoners aan de Achtersloot en Noord-IJsseldijk en vrijwilligersorganisaGes zoals Werkgroep Behoud Lopikerwaard, Klimaat Natuurlijk IJsselstein en Historische Kring IJsselstein maken bezwaar tegen aantasGng van het culturele en historische landschap en de planschade voor hun eigendommen.

Overweging ten aanzien van duurzame energieopwekking Zonne-energie hee\ zo ongeveer het slechtste rendement van bekende en bestaande energiebronnen. Hieronder vindt u een tabel met de capaciteitsfactoren van windenergie, zonne-energie, kernenergie en gasturbine-energie, gebaseerd op typische waarden in een Nederlandse context. De capaciteitsfactor is het percentage van het maximale vermogen dat een energiebron daadwerkelijk opwekt over een bepaalde periode. ENERGIE SOORT CAPACITEITSFACTOR (%)1 TOELICHTING Wind Energie 25-50% Op land: 25-30% (Nederland); op zee: 40-50% door hogere windsnelheden. Zonne-energie 10-15% Gebaseerd op ~1.000 vollasturen per jaar in Nederland door beperkt zonlicht. Kernenergie 80-95% Hoge betrouwbaarheid, weinig downGme (bijv. Borssele kerncentrale levert ~ 90%). Gasturbine-energie 30-60% Variabel: piekcentrales lager (~30%), gecombineerde cyclus hoger (~50-60%). Ter vergelijk: één windmolen plaatsen staat gelijk aan het opgeven van 20 hectare kostbare Nederlandse polder. Het is voor de adviesgroep en vele bewoners van de Achtersloot, Leeuwenburg, ZuidIJsseldijk en Noord-IJsseldijk dan ook onverteerbaar dat dit stuk geschiedenis (ruim 35 hectare polder) van Nederland zou moeten worden opgegeven voor de minst efficiënte energiebron. 1

De capaciteitsfactor bij energieopwekking is een maatstaf die aangee5 hoe efficiënt een energiebron wordt benut in verhouding tot zijn maximale capaciteit over een bepaalde periode. Het wordt uitgedrukt als een percentage en gee5 aan hoeveel energie een installa@e daadwerkelijk produceert ten opzichte van de hoeveelheid energie die het theore@sch zou kunnen opwekken als het con@nu op vol vermogen zou draaien.

2

Advies Adviesgroep: Alterna;even en afwegingen: Er is dus een zorgvuldige afweging nodig tussen duurzame energieopwekking en het behoud van het unieke landschap van het Hollandsche IJsselgebied. Om de negaGeve impact te beperken, adviseren wij om eerst zonnepanelen op daken van huizen, bedrijven en stallen te plaatsen. Ook hebben kleinere zonneparken aan de randen van industrieterreinen of langs infrastructuur een minder verstorend effect.

Ons advies (advies van de Adviesgroep): De Adviesgroep is gegeven de opdracht gekomen tot het volgende advies tav van plaatsing van zonnevelden in het aangewezen zoekgebied rondom de Achtersloot en de Hollandsche IJssel 2 :

1. Verwerp de aantas.ng van ons Hollands landschap: Het plane, groene Hollandse landschap is geen industriegebied voor grootschalige zonneparken. Zonne-energie, met zijn aantoonbaar inefficiënte systeemprestaGes, hoort thuis op daken van industrie en langs bestaande infrastructuur. Laat de poliGeke keuze niet een verwoesGng van ons unieke landschap zijn, maar een investering in slimme, duurzame en efficiëntere oplossingen.

2. Bescherm het erfgoed, bescherm onze iden.teit: Ons cultuurhistorisch landschap in het Hollandsche IJsselgebied en rondom de Achtersloot is niet zomaar een gebied; het is onze idenGteit. Deze eeuwenoude gebieden, met hun unieke zichtlijnen en lintbebouwing, zijn een levend monument van onze Nederlandse geschiedenis. De onherstelbare schade die zonneparken aanrichten, is een prijs die we niet mogen betalen. Het verlies van dit erfgoed is een poliGeke daad van kortzichGgheid, een erfenis van spijt voor toekomsGge generaGes.

3. Ga op zoek naar andere oplossingen en loca.es De constatering van de deelnemers van de Adviesgroep dat plaatsing van zonnevelden in het gebied rondom de Hollandsche IJssel en de Achtersloot niet wenselijk is, correspondeert met de constateringen die gedaan zijn in het amendement van de Raadsvergadering van 3 oktober jl. en het genomen besluit van de Raad dat een heroverweging van de nu aangewezen zoekgebieden nodig is. In het amendement wordt het college ook opgedragen om nieuwe oplossingen en zoekgebieden te vinden en te onderzoeken of deze passen binnen het voorbehoud van goede landschappelijke inpassing en wederkerigheid. Het verzoek is daarom drieledig: o Heroverweeg de beslissing om geen windmolens te plaatsen. Windmolens zijn stukken effecGever in het Nederlandse klimaat. o Ga acGef zoeken naar alternaGeve zoekgebieden voor zonnevelden: 2

Note: In de “Appendix: Onze afwegingen en redena6e” is een toelich6ng opgenomen hoe de adviesgroep op basis van kennis, inzicht en input van bewoners en natuurorganisa6es tot haar advies is gekomen.

3

o Zoek naar stroken grond langs drukke infrastructuur zoals de N210 en de A2, zodanig dat er koppelgebruik ontstaat: § Deze strook zonnepanelen langs de N210 kunnen 20 meter breed en 5 kilometer (circa 10 hectare) lang zijn. Tevens is deze strook, zonder obstakels, op het zuidoosten en zuiden gericht. § Plaats deze zonnepanelen zo dicht mogelijk tegen de weg-wal. De langgerekte zonnevelden vormen een uitstekende geluidswal. En deze wal van zonnepanelen nemen het zicht weg van langsrazend verkeer, waaronder zwaar verkeer. o Laat in het omgevingsplan op nemen dat zonnevelden en windmolens niet passen in het buitengebied rondom de Achtersloot en Hollandsche IJssel (om redenen van kwetsbare natuur, sGltegebied voor vogels en recreaGebehoe\en).

4. Een compromis onder strikte voorwaarden: Indien realisaGe poliGek onvermijdelijk is, stellen wij als ulGeme concessie voor om uitsluitend stroken grond (circa 33 ha) langs de IJsselwetering ten noordoosten van de Noord-IJsseldijk te benunen (te weten zoekgebied 1 en 2). Echter, dit mag alleen onder de strikte voorwaarden dat deze gebieden volledig worden omgeven door natuurlijke bosparGjen en afschermende beplanGng die de biodiversiteit verhoogd, als een minimale compensaGe voor de onvermijdelijke landschappelijke schade. Aan de noordoostzijde van de Noord-IJsseldijk is Staatsbosbeheer al jaren geleden begonnen met het aanplanten van bos. Tussen deze beboste gebieden zouden buiten het zicht van recreanten, passanten en bewoners, een aantal zonne-velden aangelegd kunnen worden. Mocht dan toch kostbare land opgegeven moeten worden voor deze minst-efficiënte energiebron, dan zijn ons-inziens de volgende voorwaarden voor plaatsing van zonnevelden minimaal van toepassing: o Het ontwerp van de zonnevelden dient een “natuur-inclusief” ontwerp te zijn met als doel dat zonnevelden uit het zicht geplaatst worden zodat recreanten en bewoners minimale schade en hinder ondervinden.

o Het dient een brede strook grond met de originele vegetaGe en historische beplanGng behouden te blijven tussen bebouwing (woonhuis, schuren e.a.z.) en infrastructuur (wegen, wandelpaden, fietspaden e.a) enerzijds en zonnevelden anderzijds. Deze strook is redelijkerwijs 150 meter breed aan alle zijden. o De zonnevelden zelf dienen te zijn voorzien van opgaande beplanGng om zo het zicht vanuit woningen en de wegen te onnrekken. o De zonnepanelen dienen lager dan ooghoogte (of zo laag mogelijk) geplaatst te worden zodat de horizon te zien blij\. Het verstorend effect van zonnevelden in het kenmerkende plane landschap van het Hollandsche IJsselgebied dient voorkomen te worden. o In gebieden zoals bij de Noord-IJsseldijk waar bebouwing beperkt is dient een grote bossage van minimaal 10 meter breed rondom de velden gerealiseerd te worden zodat deze velden op gaan in het nieuw (door Staatsbosbeheer) aan te leggen bosgebied. o In gebieden met meer bebouwing en (al bestaande) recreaGe dienen zonnevelden omsloten te worden met wallen en beplanGngen die groter (hoger) zijn dan de

4

o

o o o o

hoogte van de geplaatste zonnepanelen. Deze omsluiGng dient minimaal 10 meter breed rondom geplaatst te worden om het zicht te beperken en het natuurlijke karakter van het gebied recht aan te doen. o Vooraf vastgestelde voorwaarden wat natuurinclusief is, en er moet minimaal voldaan worden aan de nieuwe SDE ++ regeling zon-pv natuurinclusief met vooraf een inrichGngsplan en een beheerplan, een nulmeGng en monitoring die alle gericht zijn op tenminste behoud van de bodemkwaliteit, de waterkwaliteit en de ecologische kwaliteit (zie hnps://www.natuurenmilieufederaGes.nl/wpcontent/uploads/2024/11/Van-droom-naar-daad_Kennisblad-3_Zonneveldenmet-aandacht-voor-bodem-en-water.pdf). Zorg voor duidelijke communicaGe naar de burger toe, over de werkelijke kosten van deze grootschalige zonneparken in het landschap, niet alleen financieel, maar ook landschappelijke schade en planschade. Omwonenden en belanghebbenden dienen gecompenseerd te worden voor mogelijke schade. Hierover dient vooraf aan een vergunningsverlening helderheid te zijn. Omwonenden en belanghebbenden dienen betrokken te worden en inbreng te hebben bij vergunningsverlening en realisaGe. ParGcipaGe dient mogelijk te zijn voor direct betrokkenen (inwoners van IJsselstein, aanwonenden en omwonenden). Ontmantelingskosten dienen onderdeel te zijn van het toets- en afwegingskader.

Dit is al bij wet geregeld maar wordt bij het maken van de business case nog wel eens onbewust of bewust over het hoofd gezien of minimaal gehouden.

5

Appendix: Onze afwegingen en redena;e De realisaGe van zonnevelden in de aangewezen zoekgebieden (“Het Aangewezen Gebied”) wordt niet haalbaar of wenselijk geacht. De bewoonbaarheid en de uitstraling van dit gebied met haar cultuurhistorische waarde en de recreaGeve funcGe moeten behouden blijven. De constatering dat plaatsing van zonnevelden niet wenselijk is, is door de Adviesgroep gedaan op grond van kennis (van Het Aangewezen Gebied), inbreng van meer dan 250 geraadpleegde bewoners en belanghebbenden en de informaGe in het Amendement (3 oktober 2024) : • De recreaGeve funcGe van Het Aangewezen Gebied rondom de Hollandsche IJssel moet aantrekkelijk blijven voor bewoners en recreanten. Het Aangewezen Gebied is onderdeel van de RODS. (RecreaGe Rondom de Stad). Zonnevelden verstoren in hoge mate de recreaGeve funcGe van Het Aangewezen Gebied. • In de omgevingsvisie (2021) wordt het gebied rondom de Achtersloot en Hollandsche IJssel al aangemerkt als belangrijk voor natuur, recreaGe en landbouw: ”Dit gebied is voor recreaBe en natuur steeds belangrijker geworden voor bewoners van IJsselstein en Utrecht (en onderdeel van het programma RecreaBe om de stad Utrecht). Ook kent het landschap kernkwaliteiten die we willen behouden. Bij nieuwe ontwikkelingen dient versterking van deze kernkwaliteiten plaats te vinden.

De cultuurhistorische kwaliteiten van het buitengebied worden behouden en versterkt. De duurzame instandhouding van het cultuurhistorische erfgoed is uitgangspunt. De beste verhalenvertellers zijn de monumenten en andere cultuurhistorisch waardevolle bebouwing. “Het landelijk gebied van IJsselstein is waardevol, zowel voor landschap als natuur. De natuurwaarden zijn met name gekoppeld aan de Hollandsche IJssel. Hier omheen liggen verschillende waardevolle natuurgebieden die wij graag willen behouden en waar mogelijk versterken. Wij faciliteren hier graag iniBaBeven om natuur- en landschapswaarden te versterken.“ • In het concept plan MER (RES Herijking voor de RES U16) staat eigenlijk al dat de gronden rondom de Hollandsche IJssel en Achtersloot niet geschikt zijn voor zonnevelden. Dit kan de raad moeilijk naast zich neerleggen. • Er stond een visie document gepland voor IJsselstein begin 2025 met een toekomstbeeld hoe de aantrekkelijkheid en kwaliteit van het buitengebied van IJsselstein te versterken en uit te dragen om recreanten aan te trekken. Deze toekomstvisie voor het gebied rondom de Hollandsche IJssel past binnen de “natuur en recreaGe ontwikkeling” die gepland staat in dat gebied. Met plaatsing van zonnevelden wordt de kwaliteit van het buitengebied verspeeld en buigt het om van aantrekkelijk naar onaantrekkelijk.

• IJsselstein investeert in de recreaGe in Het Aangewezen Gebied en een groot aantal bomen en wandel- en fietspaden ten behoeve van recreaGeve doeleinden in Het

6

• •

•

•

•

•

•

• •

• •

Aangewezen Gebied. Plaatsing van zonnevelden in dit gebied verstoren deze recreaGeve doeleinden. Het Aangewezen Gebied bestaat uit goede langbouwgronden en verduurzaming van de landbouw vereist meer oppervlakte. IJsselstein is slechts 21 km2 groot en daarvan is al een heel groot deel bebouwd. IJsselsteiners zijn voor ontspanning en recreaGe op dit buitengebied rondom de Stuivenbergweg, Achtersloot en Noord-IJsseldijk, aangewezen. Met de komst van het plan Rijnenburg zal hier nog meer behoe\e aan zijn. Naast het natuurlijke karakter van Het Aangewezen Gebied maakt ook het monumentale karakter Het Aangewezen Gebied uniek en zeer aantrekkelijk voor recreaGe. Het Aangewezen Gebied leent zich, vanwege de vele verschillende eigenaren van de gronden, niet voor een aaneengesloten zonneveld. De economische haalbaarheid voor een rendabel zonneveld is daardoor heel erg klein. Wees met de beleidsbepaling ook zeer transparant naar de burger. Maak een volgorde van afweging: 1. Kies de meest efficiënte schone energiebron en zet daar met de hoogste prioriteit op in. 2.

Als er dan toch voor de minst-efficiënte energiebron gekozen wordt, verplicht dan de volgende volgorde: § Eerst zonnepanelen maximaal op daken, zoals het stadskantoor § Dan Zonnepanelen langs wegen en infrastructuur § Als allerlaatste, plaats zonnepanelen in het landschap Het plaatsen van zonnevelden op een manier dat de recreaGeve funcGe en het woongenot behouden blij\ wordt niet reëel geacht gezien de beperkte ruimte tussen de Achtersloot en Hollandsche IJssel en de aanwezige (historische en monumentale) bebouwing. We zoeken aansluiGng bij de minimale criteria voor de SDE++ 2025. We vragen bijvoorbeeld om de bodembelichGngstoets (minimaal 10% licht op de donkerste plekken). De bewoonbaarheid van Het Aangewezen Gebied alsmede het woongenot wordt ernsGg aangetast bij plaatsing van zonnevelden. Het Aangewezen Gebied wordt in de Omgevingsvisie “Visie Provincie Utrecht 2050” aangewezen voor “ontwikkeling groenblauwe en recreaGeve structuur” en ligt strak langs het SGltegebied aan de zuidzijde van de Achtersloot, welke ook is omschreven in diezelfde Omgevingsvisie van de Provincie. In deze Omgevingsvisie is Het Aangewezen Gebied nota bene uitgesloten voor zonnevelden (zie “beleidstekst/4.3 Duurzame energie”) als “minst wenselijk”. De ontmantelingskosten en herstelkosten dienen vooraf ingecalculeerd te worden in de Business Case.

We kijken holisGsch met een ontwerpende blik naar alle opgaven in het gebied. We hebben dus niet alleen de opgave van aanleg van zonnevelden, maar naar gebiedsontwikkeling, met referenGes naar het UPLG (Utrechts Programma Landelijk

7

•

Gebied) waar alle gebiedspartners in zinen (Provincie, gemeentes, Staatsbosbeheer, waterschap, LTO, HDSR, NMU en WBL). We hebben advies gevraagd bij de NMU (Natuur en MilieufederaGe Utrecht) en hiervan punten overgenomen.

(kaart komt uit de “Omgevingsvisie Provincie Utrecht”, beleidstekst/4.Beleid voor gezonde en veilige leefomgeving/4.3Duurzame Energie). De strook

8