1.2 Eindrapportage Overtoom IJsselstein

Overtoom IJsselstein Advies veiligere inrichting Eindrapport | Utrecht 23 juli 2021

2

Inhoudsopgave

1. INLEIDING ................................................................................................3 1.1

AANLEIDING ................................................................................................................... 3

1.2

UW VRAAG AAN XTNT ................................................................................................... 3

1.3

ONZE AANPAK ............................................................................................................... 4

2. SITUATIESCHETS ...................................................................................5 2.1

DE OVERTOOM ALS SHARED SPACE ........................................................................... 5

2.2

ONZE OBSERVATIES ..................................................................................................... 6

2.3

IN TERMEN VAN HUMAN FACTORS ............................................................................ 10

2.4

ALGEMENE CONCLUSIE EN UITGANGSPUNTEN NA OBSERVATIES......................... 11

3. ADVIES ...................................................................................................12 3.1

BASISAANPASSINGEN................................................................................................. 12

3.2

OPTIE 1. POSITIE RIJDEND VERKEER VERDUIDELIJKEN .......................................... 14

3.3

OPTIE 2. RIJRICHTING SUGGEREREN ........................................................................ 18

3.4

OPTIE 3. DOORBREKEN DOORGAANDE LIJN HOGEBIEZEN – ACHTERSLOOT ........ 20

3.5

OPTIE 4. DOORBREKEN AFBUIGENDE ROUTE ACHTERSLOOT - BASILIEKPAD....... 22

3.6

OPTIE 5. VERKLEINEN SHARED SPACE GEBIED ....................................................... 24

3.7

BOUWBRUG WEL OF NIET BEHOUDEN? .................................................................... 26

3.8

CONCLUDEREND......................................................................................................... 26

3

1. Inleiding

1.1

AANLEIDING De Overtoom is een plein in de binnenstad van IJsselstein. Het plein is ingericht als een zogenaamd “shared space”, wat inhoudt dat zowel voetgangers, fietsers, brommers als autoverkeer allemaal dezelfde ruimte gebruiken. Er zijn naast wat bollen geen objecten, kleuren of typen verharding gebruikt om aan te geven welke routes door de verschillende verkeersdeelnemers gebruikt moeten worden. Op de Overtoom komen de volgende routes/verkeersstromen bij elkaar: • Autoverkeer: Doorgaand autoverkeer is beperkt mogelijk. Deels wordt dit door bollards voorkomen. Autoverkeer van en naar de Benschopperstraat kan wel vanaf de Hogebiezen over het plein rijden. • Fietsers en brommers: In alle richtingen rijden fietsers en brommers over het plein. • Voetgangers kunnen in alle richtingen over het plein. Aan het plein is naast het stadhuis ook een theater en een bioscoop gevestigd. Het plein wordt deels gebruikt voor marktkramen/-wagens tijdens de wekelijkse markt. Het plein wordt ook gebruikt tijdens evenementen in de binnenstad. Aangrenzende verhogingen worden gebruikt als zitplaats. Al met al vinden veel verschillende functies op en rond het plein hun plek. Er komen veel klachten over de verkeersveiligheid op de Overtoom. Vanaf 2016 tot nu zijn er 7 ongevallen geregistreerd in de ongevallendatabase.

Er gebeuren echter meer ongevallen die onderling worden opgelost en niet worden geregistreerd. De subjectieve verkeersveiligheid op het plein is slecht. In een inventarisatie van onveilige verkeerssituaties door RTV Utrecht kwam de Overtoom naar voren als locatie met veel klachten over de verkeerssituatie en ook de gemeente ontvangt regelmatig klachten over deze locatie.

1.2

UW VRAAG AAN XTNT Gevraagd wordt om met één of meer oplossingsmogelijkheden te komen om de verkeerssituatie te verbeteren met behoud van de huidige functies van het plein. Hierbij moet minimaal een oplossing zitten die max 40.000 euro kost. De oplossingen moeten in een rapport op een aantrekkelijke wijze visueel worden gemaakt. Daarnaast wordt gevraagd om een presentatie van de uitkomsten van het onderzoek in de commissie ruimte te geven. In verband met (ver)bouwwerkzaamheden binnen de singel is er een tijdelijk brug aangelegd tussen de Schuttersgracht en de Hogebiezen. XTNT wordt tevens gevraagd te kijken naar de functie van deze brug in het licht van het verkeer op en rond de Overtoom en advies uit brengen over een mogelijk blijvend karakter.

4

1.3

ONZE AANPAK XTNT zal met een combinatie van verkeerskundige en psychologische kennis verbeteringen in de situatie voorstellen. Daarvoor gebruiken we de Gedragsscan veilige Infrastructuur (GVI). We analyseren de verkeerssituatie zowel op basis van de inrichting van de weg, als vanuit het gedrag dat verkeersdeelnemers hier vertonen. Voor dit laatste gebruiken we een Human Factors-benadering. Dit houdt in dat we de inrichting van de weg en de gedragingen van verkeerdeelnemers ter plaatse (en de relatie daartussen) observeren op basis van de cognities waarnemen, begrijpen, kunnen en willen. Met andere woorden; we brengen in beeld: 1 Wat nemen verkeersdeelnemers feitelijk waar als ze zich over de Overtoom begeven? 2 Begrijpen zij voldoende welk gedrag er op dit plein van hen verwacht wordt? 3 Kunnen ze het gewenste gedrag onder verschillende omstandigheden (drukte/rustig verkeer donker/licht et cetera) eenvoudig vertonen, of zijn er belemmeringen aan te wijzen voor het gewenste gedrag? 4 Mag worden aangenomen dat, gegeven de infrastructuur en de inrichting van de omgeving weggebruikers het gewenste gedrag willen vertonen? Dit wordt voor een belangrijk deel bepaald door de logica van de inrichting.

Concreet heeft XTNT de volgende stappen ondernomen: een gesprek met de opdrachtgever over de verkeerssituatie ter plekke en randvoorwaarden (met betrekking tot architectuur, toegankelijkheid, etc.), twee maal een observatie op het plein (eenmaal op een rustig en eenmaal op een drukker moment), een brainstrom over waargenomen gedrag en inrichting, een beknopte deskstudie naar achtergronden, een analyse van de verzamelde gegevens en het uitbrengen van advies over verbeteringen.

5

2. Situatieschets

2.1

DE OVERTOOM ALS SHARED SPACE De Overtoom is – net als steeds meer openbare ruimtes - ingericht als gemeenschappelijk gebied met weinig tot geen regels en nauwelijks belijning (zie figuur 1). Als shared space dus. Het idee daarachter is dat als alle hulpmiddelen en regels ontbreken, mensen zelf weer opletten en verantwoordelijkheid nemen. Verantwoordelijkheid nemen wil zeggen dat je nadenkt over de gevolgen van jouw gedrag voor anderen. In praktijk blijkt dat lastig. Als we haast hebben, of vinden dat die kortste route best door ons als fietser gebruikt mag worden ook al loopt er een groepje mensen, dan verliezen we de verantwoordelijkheid snel uit het oog. Daarnaast zijn we er goed in om mensen die hun verantwoordelijkheid niet nemen te veroordelen, terwijl we heel makkelijk onze eigen gebrek aan verantwoordelijkheid goed praten. Dat maakt een Shared Space gebied als de Overtoom tot een kwetsbare plek. Daar komt nog bij dat doordat er weinig hulpmiddelen en regels zijn, mensen zich (iets) onveiliger voelen, waardoor ze – als het goed is - beter gaan opletten. De subjectieve veiligheid zal in shared space gebieden dus afnemen, waardoor de objectieve veiligheid toeneemt. Dat er klachten zijn over de veiligheid wil dus in principe niet zeggen dat het shared space gebied niet functioneert.

Al is de kern van een shared space-gebied dat we verkeersdeelnemers niet te veel helpen hun weg te vinden, zijn er speelse manieren om ze ‘stiekem’ toch een beetje te helpen. In plaats van duidelijke wegen met belijning en stoepranden, kunnen verkeersdeelnemers door het plaatsen van objecten, bomen en/of lantaarnpalen subtiel gestuurd worden in een bepaalde richting of bepaald gebied. Ook kan er met kleuren in het wegdek de suggestie van doorgaande routes worden opgeroepen. Mensen vinden zo onbewust hun weg in een gebied zonder echte regels. Op de Overtoom ontbreken dergelijke ‘hulpmiddelen’ overwegend. De metalen geulen en ‘bollen’ in het wegdek suggereren geen speciale routes en voldoen dan ook niet als ‘hulpmiddelen’.

Figuur 1: De Overtoom is feitelijk een leeg plein met nauwelijks enige suggestie aan (doorgaande) routes. De bollen en geulen voldoen niet aan deze functie door slechte zichtbaarheid en ‘random‘ plaatsing.

6

2.2

ONZE OBSERVATIES We zijn gaan schouwen op donderdag 29 april rond 16.00 uur. Het was een regenachtige dag en het was relatief rustig op en rond het plein. Onze tweede schouw was op vrijdag 7 mei tussen 10.30 uur en 14.00 uur. Het was die dag zonnig en redelijk druk op de Overtoom. In verband met corona was de weekmarkt verplaatst naar het Podium, met uitzondering van het Grillpaleis, de Surinaamse snacks en de Vietnamese loempia’s. Deze waren wel op de Overtoom te vinden. Onze observaties leverden de volgende resultaten op: ‒ Het plein is een grote vlakte zonder duidelijke (hulp)structuur voor doorgaande stromen. Dat betekent dat iedere verkeersdeelnemer (van voetganger tot fietser tot pizzakoerier, alsmede auto’s die mensen of goederen af komen zetten bij het stadhuis) de kortste of meest aantrekkelijke weg van A naar B kiest en verwacht dat dit probleemloos kan gebeuren. ‒ Er zijn daardoor veel kriskras bewegingen. Het plein functioneert als een bijzondere ‘open en gedeelde ruimte.’ ‒ Het autoverkeer van de Benschopperstraat naar de Hogebiezen en omgekeerd, rijdt wel via een ‘vaste’ boog. Dit verkeer zwengt niet uit. ‒ Een opvallende verschijning in het shared space gebied is het stuk fietspad vanuit het Basiliekpad. Dit loopt door onder de poortconstructie van het stadhuis en eindigt dan in een punt in het shared space gebied (figuur 2).

Mede door de opvallende punt aan het uiteinde mist deze structuur een verder geleidende functie over het plein. Meteen na de poort onder het stadhuis zwermen de fieters alle kanten op.

Figuur 2: Fietspad vanuit Basiliekpad eindig in punt in shared space gebied.

‒ Op de dag met relatief weinig verkeer is met name één belangrijk knelpunt op het plein geobserveerd. Het betreft de locatie vlak bij de poort, op figuur 3 weergegeven met een rode cirkel. Fietsers en scooters vanuit de Achtersloot richting Basiliekpad (waar zich onder meer een Albert Heijn supermarkt bevindt) steken het plein diagonaal over en proberen zo dicht mogelijk langs de gevel van het stadhuis/Fulcotheater onder de poort door te gaan. Fietsers en scooters die vanuit het Basiliekpad komen en richting de Achtersloot willen, buigen al onder de poort naar links en kiezen ook vaak de route dicht langs het stadhuis/Fulcotheater. Dit zorgt voor gevaarlijke conflictsituaties.

7

Figuur 3: Belangrijkste conflictlocatie op een rustige dag

‒ Verder viel het op dat fiets- en scooterverkeer dat doorrijdt van Hogebiezen naar Achtersloot en vice versa overwegend een hoge snelheid aanneemt. Elektrische fietsen en pizzakoeriers spannen de kroon en vormen echt een gevoelsmatige bedreiging voor rustig flanerende voetgangers. ‒ Er kwam met enige regelmaat een auto over de brug uit de Benschopperstraat of begaf zich juist in die richting naar de Benschopperstraat. Op rustige dagen hindert dit het overige verkeer niet in ernstige mate, maar het verstoort wel het rustige beeld van het plein. ‒ Op de drukkere dag met enige marktkrampjes was er over het gehele plein een onrustiger en gestoorder verkeersbeeld. Mensen moesten duidelijk opletten en overal waren aarzelende bewegingen zichtbaar van ‘elkaar in de weg zittend’ verkeer. Er waren toen twee belangrijke potentiële conflictlocaties (zie figuur 4). De eerste conflictsituatie is opnieuw de locatie dicht bij de poort en de tweede locatie ligt bij het begin van de brug uit de Benschopperstraat.

Figuur 4: Belangrijkste conflictlocaties op drukkere dag.

8

De kraampjes staan zo opgesteld dat er een ruimte overblijft tussen de gevel van het stadhuis/Fulcotheater en het dichtstbijstaande kraampje. Dit ‘gat’ wordt volop gebruikt door fietsers om tussendoor te schieten, wat het conflict dat op rustige ‘marktloze’ dagen al aanwezig is verder versterkt (zie figuur 5).

Figuur 5. Fietsers richting Basiliekpad steken door tussen kraam en stadhuistheater. Fietsers uit het Basiliekpad proberen dit ook en dit levert gevaarlijke situaties op.

Een tweede conflictpunt treedt op drukkere dagen op bij de brug. De nu grotere stroom verkeer die zich rechtdoor tussen Achtersloot en Hogebiezen begeeft komt hier in conflict met een veel grotere stroom voetgangers over de brug (in beide richtingen), de fietsers vanuit Basiliekpad richting Benschopperstraat en de auto’s over de brug. Mensen moeten hier constant stoppen, opletten en anderen voor laten gaan. Tot echte botsingen of zichtbare irritaties leidde het niet, maar het verhoogt zonder twijfel een gevoel van onveiligheid.

Figuur 6. Drukte op het plein. Zolang er weinig fietsers en gen auto’s zijn, voelt de voetganger zich goed op het gemak.

9

Figuur 7. Als er zich veel fietsers en autoverkeer op het plein begeven is de locatie bij de brug een potentieel knelpunt.

‒ Vanuit alle richtingen vanaf het plein rijden fietsers met hoge snelheid onder de poort dicht langs de gevel van het stadhuis richting de fietsparkeerplaatsen bij de Albert Heijn (in de richting van de rode pijl op figuur 8). Dit zorgt voor gevaarlijke situaties met zich daar bevindende voetgangers. Deze worden met hoge snelheden gepasseerd en vaak bijna aangereden.

Figuur 8. Fietsers op weg naar de Albert Heijn nemen de kortste (maar gevaarlijke) route.

‒ De tijdelijke brug tussen de Schuttersgracht en de Hogebiezen (figuur 9) is aangelegd op een overzichtelijk punt waardoor de verkeersafwikkeling goed verloopt. Omdat de Molenstraat momenteel is afgesloten voor verkeer in verband met bouwwerkzaamheden, rijdt al het verkeer uit en naar de Sint Nicolaasstraat en het bezorgend verkeer uit de Benschopperstraat over de Benschopperbrug. Daarmee wordt de Overtoom dus niet ontlast.

10

Figuur 9. Tijdelijke brug Schuttersgracht – Hogebiezen. .

2.3

IN TERMEN VAN HUMAN FACTORS Hoewel shared space functioneert bij de gratie van een licht gevoel van onveiligheid onder verkeersdeelnemers (waardoor ze beter gaan opletten), ontbreekt het bij de situatie op de Overtoom toch aan eenduidigheid en bevinden zich er een aantal potentieel onveilige plekken op het plein. We beschrijven hieronder de verkeerssituatie op de Overtoom in termen van onze Human Factor aanpak (zie bladzijde 4). Verkeersdeelnemers nemen een open plein waar waarop geen verkeerstekens of rijbanen zijn aangegeven, maar metalen watergeulen en bollen in het wegdek suggereren bepaalde routes, zonder dat echt duidelijk wordt wat er precies mee bedoeld wordt. Het vreemde in een punt uitlopende fietspad vanuit het Basiliekpad leidt tot verwarring en maakt het onduidelijk waar het shared space gebied nu precies begint of eindigt. Op deze manier valt de situatie niet goed te begrijpen: wat wordt nu precies van de verkeerdeelnemers verwacht? In principe is het plein autovrij. Dat verwachten gebruikers dan ook, maar vanuit de Benschopperstraat (evenals incidenteel bezorgend verkeer voor het stadhuis of theater) verschijnen toch met enige regelmaat auto’s. Sommige auto’s rijden rechts het plein op, om dan te keren en alsnog richting Hogebiezen te gaan (in de relatief korte tijd dat wij observeerden is dit twee keer voorgekomen).

Fietsers kenmerken zich veelal door het feit dat waar zij kunnen, zij de kortste weg nemen. Op het plein geeft dat vooral een conflictsituatie dicht bij de gevel van het theater bij de aansluiting op het Basiliekpad. Dit wordt nog versterkt als er marktkraampjes op het plein staan. De afwateringsgeulen kunnen bij fietsers de angst oproepen dat ze met hun wiel hier op uitglijden of vast komen te zitten, waardoor ze onzeker kunnen worden en mogelijk voor anderen onverwacht gedrag gaan vertonen (afremmen, slingeren). Samengevat: Waarnemen. Verkeersdeelnemers nemen een verkeerssituatie waar die (sterk) afwijkt van wat ze in de stad gewend zijn. Ze zijn ineens aan hun eigen inschatting overgeleverd en worden niet meer geholpen door eenduidige verkeerstekens. Begrijpen. Ook krijgen verkeersdeelnemers hier tegenstrijdige signalen (een fietspad dat in een punt uitloopt en dan plots ophoudt, metalen geulen en bollen die wel of niet routes suggereren) en fietsers die ineens overal lijken te fietsen). Dit zorgt niet voor begrip van de (verkeers)situatie. Kunnen. Verkeersdeelnemers worden sterk teruggeworpen op hun eigen inschattings- en beoordelingsvermogen. Verkeersgeleidingstekens ontbreken immers. Niet iedereen is hier even goed

11

toe in staat. Ervaringen met shared space gebieden elders wijzen uit dat vooral ouderen en mensen met een (visuele) functiebeperking dit heel lastig vinden. Soms gaan zij hierdoor deze gebieden zelfs mijden. Willen. Een shared space gebied zoals op de Overtoom nodigt verkeersdeelnemers erg uit om de kortste weg van A naar B te kiezen. Omdat veel verkeersdeelnemers dit doen levert dit irritatie en conflictsituaties op.

2.4

ALGEMENE CONCLUSIE EN UITGANGSPUNTEN NA OBSERVATIES Voor de situatie op de Overtoom betekent dit dat deze op hoofdlijnen op twee manieren te verbeteren is. De eerste optie is het shared space karakter (grotendeels) opheffen. Door de verschillende vervoersstromen (fietsers, voetgangers en auto’s) beter te scheiden en verkeersgeleidingsstructuren aan te brengen, wordt de plek van de verschillende verkeersdeelnemers duidelijk en stemt de situatie meer overeen met wat men in de rest van de stad gewend is. De tweede optie is het shared space karakter (grotendeels) behouden, maar dan wel een aantal tegenstrijdige signalen en potentiële conflictpunten uit de huidige situatie wegnemen. In deze tweede optie blijft het mengen van verkeer in stand en zal er dus altijd een zeker gevoel van onveiligheid blijven bestaan. Binnen beide opties kunnen verschillende keuzes gemaakt worden. Hierover gaat het volgende hoofdstuk. Binnen deze opties staan twee uitgangspunten centraal: • De Overtoom heeft een meervoudige verblijfsfunctie. Er wordt soms markt gehouden, er vinden evenementen plaats en in de zomer kunnen mensen er samenkomen, kletsen en verblijven. Deze functies dienen zoveel mogelijk behouden te blijven. • Hulpdiensten dienen zoveel mogelijk ongehinderd doorgang te ondervinden bij het passeren of bereiken van het plein.

Vaste obstakels die dit lastig of onmogelijk maken zijn daarom ongewenst.

12

3. Advies

Om een duidelijker beeld te schetsen voor verkeerdeelnemers op de Overtoom, stellen wij een aantal opties voor. Daarna geven we onze voorkeur weer over welke optie ons inziens het meest wenselijk is. Tevens geven we aan of de beschreven optie onder de € 40.000 te realiseren is. We beginnen met twee basisaanpassingen die ons inziens in alle opties/varianten moeten worden toegepast.

3.1

BASISAANPASSINGEN Snelle ongewenste doorgang blokkeren Om te voorkomen dat fietsers (en scooters) dicht langs de gevel onder de tunnel vanaf het plein doorrijden naar de fietsparkeerplaats van de Albert Heijn en daarmee – zoals wij hebben gezien – voetgangers ernstig hinderen, raden wij aan om de doorgang tussen het fietspad en de gevel te blokkeren met een verspringend hekje op de locatie zoals aangegeven in figuur 10. Momenteel staat er dichter bij de supermarkt wel een hekje, maar de huidige locatie voorkomt het snel onder de tunnel doorfietsen naast het fietspad niet. Breng in plaats daarvan deze hekjes (net) vóór de onderdoorgang aan. Nog dichter bij het plein is af te raden, omdat fietsers vanaf het plein uit richting Achtersloot dan te zeer verrast kunnen worden en er tegenop kunnen rijden (zie figuur 10, de zwarte strepen zijn de hekjes, aangeduid met de rode pijl).

Figuur 10. Snelle doorgang fietsers naar AH blokkeren. Door met verspringende hekjes te werken, wordt het voor fietsers zeer onaantrekkelijk om deze snelle doorgang te gebruiken en blijft het voor voetgangers mogelijk om tussen Overtoom en Basiliekpad te bewegen, De punt waarin het fietspad vanuit het Basiliekpad eindigt op de Overtoom wordt weggehaald (zwarte pijl).

13

De punt waarin het fietspad uit Basiliekpad eindigt verwijderen Tevens adviseren we in alle opties de punt waarin het fietspad vanuit het Basiliekpad eindigt op de Overtoom weg te halen. Het op deze aparte wijze eindigen van het fietspad in een shared space gebied geeft onduidelijkheid voor fietsers en voetgangers. De kosten van het plaatsen van dit verspringend hekje in combinatie met het verwijderen van de punt waarin het fietspad vanuit Basiliekpad eindigt (hetgeen wij in al onze voorstellen aanraden, wordt geschat tussen de €10.000 en € 20.000. De afwateringsgeulen en bollen verwijderen Idealiter zouden ook de afwateringsgeulen en bollen op het plein verwijderd dienen te worden omdat deze verwarring oproepen over gewenste routes en omdat zij voor fietsers de angst voor uitglijden of vast komen te zitten kunnen oproepen. De kosten hiervoor kunnen hoog zijn (wij missen voldoende informatie op dit specifieke gebied om hiervan een inschatting te kunnen geven).

14

3.2

OPTIE 1. POSITIE RIJDEND VERKEER VERDUIDELIJKEN Door de gewenste rijrichtingen in het straatbeeld aan te brengen met bijvoorbeeld een andere kleur stenen, worden (snelle) fietsers en scooters, alsmede de auto’s over het plein beter geleid. Dit kan door: a) Een andere kleur bestrating aan te brengen (zie figuur 11) waarmee een onderscheid gemaakt wordt tussen een duidlelijke plaats voor fietsers en voetgangers. Het blijft dan voor fietsers mogelijk om diagonaal over het plein te fietsen, maar omdat er nu heel duidelijk een rijrichting wordt gesuggereerd, zal dit gedrag (sterk) afnemen. b) Obstakels plaatsen. De gewenste rijrichting en locatie van fietsers kan ook met een rij plantenbakken of bomen worden gesuggereerd in plaats van dit te doen door gekleurde bestrating. Het nadeel van deze optie ten opzichte van deeloptie 1a is dat het de fietsers en de voetgangers minder duidelijkheid geeft (er zijn namelijk nog steeds geen duidelijke fietsstroken). Omdat er fysieke obstakels zijn heeft deze optie als voordeel ten opzichte van 1a dat het voor fietsers wel iets lastiger wordt om alsnog diagonaal over het plein te fietsen. Om het plein geschikt te houden voor evenementen en markt en om hulpdiensten makkelijk doorgang te verlenen, verdient het sterk de voorkeur plantenbakken verplaatsbaar te maken (met wieltjes). Bomen zouden dan in verplaatsbare potten dienen te worden geplaatst.

Waar de obstakels (plantenbakken of bomen) precies worden geplaatst kan – indien zij verplaatsbaar zijn – het beste bepaald worden na realisatie. Door het gedrag van de verkeersdeelnemers te observeren kunnen de precieze (meest optimale) locaties worden vastgesteld. Een andere mogelijkheid om een niet permanent obstakel te plaatsen is door gebruik te maken van een fontein uit de grond die aan en uit kan worden gezet (zie hiervoor verder optie 4). De locatie hiervan dient wel vooraf te worden vastgesteld, aangezien deze niet verplaatsbaar is. c) Een combinatie van deelopties a) en b). Een combinatie heeft als voordeel dat er duidelijke fietsroutes worden aangegeven én er fysieke barrières voor fietsers zijn om diagonaal het plein over te steken. Bij de keuze voor optie 1 (vooral bij de mogelijkheden a) en c) hierboven), verdwijnt voor een belangrijk deel de shared space inrichting van het plein. Indien uitsluitend wordt gekozen om de rijrichting met objecten te suggereren (deeloptie 1b), zonder deze heel expliciet te maken, blijft de shared space gedachte nog wel bestaan. Fietsers en scooters zullen dan naar alle waarschijnlijkheid tussen de objecten door hun snelste route blijven kiezen, waarmee het effect van 1b minder is dan van 1a en zeker dan dat van 1c. Het fietspad vanuit het Basiliekpad dient te worden aangepast. De punt die uitloopt tot op het plein verdwijnt.

In het geval van gekleurde bestrating van de rijrichting sluit zij aan op de doorgaande route Hogebiezen – Achtersloot. In het geval van uitsluitend objecten die de rijroutes suggereren (deeloptie b), stopt zij net voor de tunnel die gecreëerd wordt door het overlopende deel van het stadhuis. Daarbij stopt zij niet in een punt, maar in een rechte lijn. Objecten als plantenbakken suggereren het vervolg van de rijroute.

15

Figuur 11. Impressie van optie 1 met gekleurde bestrating van bovenaf., voetgangers hebben ‘zebra’s’ Enkele plantenbakken (of elementen) om fietsers te geleiden. Deze verplaatsbaar maken i.v.m. route hulpdiensten.

We kunnen de rijloper (Hogebiezen - Achtersloot) versmallen tot 4 meter (zie afbeelding 11a en 11b), of er kunnen twee ‘zebra’s’ worden gemaakt aan weerskanten van de oversteek basiliekpadbesnchopperstraat. Dit laatste kan door stroken natuursteen van 50 cm breed van de oorspronkelijke bestrating te laten liggen, afgewisseld met stroken van 50 cm rood asfalt. Zie figuur 12.

Figuur 11a. Variant van figuur 11 met 4 meter brede rijloper, abrupte overgang.

De rijloper is op de Achtersloot en Hoge Biezen 8,50 m breed. Op de Benschopperstraat is deze 6,50 m en op Basiliekpad (4 m). Bij een variant van een 4 meter brede rijloper over de Overtoom kan de overgang van de wegen naar de rijloper op twee manieren worden vormgegeven:

16

een vloeiend verloop vanaf de huidige grens shared spacegebied (figuur 11b), of abrupt, waarbij de rijloper van 4 meter begint op de huidige grens van het shared spacegebied, dus voor de bollards (figuur 11a). Dit gaat dan als een soort fietsstraat functioneren, waarbij fietsers de snelheid bepalen.

Figuur 11b. Variant van figuur 11 met 4 meter brede rijloper, vloeiende overgang.

Deze optie is bij gebruik van natuursteen of asfalt niet onder de € 40.000 te realiseren. Worden de routes alleen met verf aangegeven, dan is het wel onder de € 40,000 te realiseren. De laatste optie is echter minder duurzaam (vatbaar voor slijtage en vuil).

Figuur 12. Impressie ‘aangeven plaats rijdend verkeer’, in het verlengde van de Hoge Biezen/Achtersloot. Het alternatief is een 4 meter brede rijloper.

17

OPTIE 1. POSITIE RIJDEND VERKEER VERDUIDELIJKEN Kenmerk: Shared space gedachte Overtoom verdwijnt deels Te combineren met optie 4 Wat lost deze optie op?

Wat lost het niet op?

Door het voetgangershek op het Basiliekpad wordt voorkomen dat scooters en fietsers langs de gevel hard richting Albert Heijn crossen.

Fietsers uit de Achtersloot zouden nog tussen plantenpakken of fonteinen diagonaal over plein kunnen gaan op weg naar Basiliekpad (v.v.), maar dit wordt erg onaantrekkelijk.

De onduidelijkheid over waar het loopgebied is en waar het doorgaande (fiets)verkeer zich bevindt) wordt sterk verminderd.

Het blijft opletten voor verkeersdeelnemers, met name bij de overgang Overtoom – Benschopperbrug. Men weet nu echter wel beter waar men als fietser of voetganger aan toe is.

De neiging van fietsers/scooters om vanuit de Achtersloot diagonaal het plein over te steken om dicht bij de gevel het Basiliekpad in te gaan (v.v.) wordt grotendeels tegengegaan.

Automobilisten tussen Benschopperbrug en Hogebiezen zullen geneigd zijn voetgangers voorrang te geven op het zebrapad. Of dit zebrapad ook de juridische status van een zebrapad heeft, dient nader te worden uitgezocht.

Het conflictpunt op de Overtoom bij de Benschopperbrug wordt nu veel beter gestructureerd.

Het doorgaande verkeer Achtersloot – Hogebiezen wordt weliswaar iets afgeremd door zebrapaden, maar kan nog steeds flinke vaart maken in de rechte doorgaande lijn.

18

3.3

OPTIE 2. RIJRICHTING SUGGEREREN Deze optie is een variant van optie 1 waarbij het shared space karakter meer behouden blijft en toch de rijrichting meer wordt gesuggereerd dan in de huidige situatie. De punt aan het uiteinde van het fietspad op de Overtoom wordt weggehaald en vanaf daar houdt het fietspad niet op, maar wordt de plaats van het rijdend verkeer aangegeven met een natuurstenen band of thermoplast. Losse verrijdbare plantenbakken accentueren de ‘driehoek’ Basiliekpad en wegkanten. De metalen afwateringsgeulen en bollen worden idealiter weggehaald, omdat zij verkeersdeelnemers kunnen misleiden. Er worden andere/meer routes gesuggereerd als men op de geulen of bollen let. Aangezien het kostbaar is deze te verwijderen, kunnen deze ook gehandhaafd blijven, mits de belijning die in deze optie wordt aangebracht maar heel duidelijk contrasteert met het verdere plein.

Figuur 13. Impressie van optie 2 met natuurstenen band en plantenbakken van bovenaf en zijaanzicht.

Deze optie is relatief goedkoop en onder de € 40.000 te realiseren.

19

OPTIE 2. RIJRICHTING SUGGEREREN Kenmerk: Shared space gedachte Overtoom blijft redelijk in tact Te combineren met optie 4 Wat lost deze optie op?

Wat lost het niet op?

Door het voetgangershek op het Basiliekpad wordt voorkomen dat scooters en fietsers langs de gevel hard richting Albert Heijn crossen.

Fietsers uit de Achtersloot zouden nog tussen plantenpakken of fonteinen diagonaal over plein kunnen gaan op weg naar Basiliekpad (v.v.), maar dit wordt onaantrekkelijker.

De onduidelijkheid over waar het loopgebied is en waar het doorgaande (fiets)verkeer zich bevindt) wordt enigszins verminderd (niet zo sterk als in optie 1).

Het blijft opletten voor verkeersdeelnemers, met name bij de overgang Overtoom – Benschopperbrug. Men weet nu iets beter waar men als fietser of voetganger aan toe is (maar niet zo sterk als in optie 1)

De neiging van fietsers/scooters om vanuit de Achtersloot diagonaal het plein over te steken om dicht bij de gevel het Basiliekpad in te gaan (v.v.) wordt verminderd (maar niet zo sterk als in optie 1).

Het doorgaande verkeer Achtersloot – Hogebiezen kan nog steeds flinke vaart maken in de rechte doorgaande lijn.

Het conflictpunt op de Overtoom bij de Benschopperbrug wordt nu iets beter gestructureerd (maar niet veel).

20

3.4

OPTIE 3. DOORBREKEN DOORGAANDE LIJN HOGEBIEZEN – ACHTERSLOOT De doorgaande route Achtersloot – Hogebiezen kan enigszins worden doorbroken door het fietspad vanuit het Basiliekpad door te trekken naar de Benschopperstraat (figuur 14). Fietsers op de route Achtersloot – Hogebiezen zullen zich dan meer bewust zijn van kruisend verkeer. De overige conflictpunten worden hiermee echter niet opgelost en daardoor blijft het een balans van relatief onveilig voelen op het plein om daarmee echte conflicten te voorkomen. Deze variant is in een uitvoering met natuursteen of asfalt waarschijnlijk duurder dan €40.000. Indien gekozen wordt om de verbinding tussen Benschopperstraat en Basiliekpad met verf uit te voeren is het wel goedkoper, maar minder duurzaam.

Figuur 14. Doortrekken fietspad Basiliekpad – Benschpoperstraat.

21

OPTIE 3. DOORBREKEN DOORGAANDE LIJN HOGEBIEZEN – ACHTERSLOOT Kenmerk: Shared space gedachte Overtoom blijft grotendeel in tact Te combineren met optie 4 Wat lost deze optie op?

Wat lost het niet op?

Door het voetgangershek op het Basiliekpad wordt voorkomen dat scooters en fietsers langs de gevel hard richting Albert Heijn crossen.

Fietsers uit de Achtersloot kunnen diagonaal het plein blijven oversteken.

De onduidelijkheid over waar het loopgebied is en waar het doorgaande (fiets)verkeer zich bevindt) wordt verminderd voor de route BasiliekpadBenschopperstraat.

Op de rest van het plein blijft shared space bestaan en zal het onveiligheidsgevoel van voetgangers niet (veel) verbeteren.

Indien gecombineerd met optie 4 zal de neiging van fietsers/scooters om vanuit de Achtersloot diagonaal het plein over te steken om dicht bij de gevel het Basiliekpad in te gaan (v.v.) verminderen.

Fietsers tussen Basiliekpad en Benschpperstraat zullen waarschijnlijk een soort van voorrang opeisen, aangezien zij een doorgaand fietspad ervaren.

Het conflictpunt op de Overtoom bij de Benschopperbrug wordt nu beter gestructureerd.

Het doorgaande verkeer Achtersloot – Hogebiezen zal iets meer inhouden bij aansluiting Benschopperbrug, maar kan daarna (vanuit Hogebiezen) of daarvoor (vanuit Achtersloot) wel vaart maken.

22

3.5

OPTIE 4. DOORBREKEN AFBUIGENDE ROUTE ACHTERSLOOT BASILIEKPAD In deze optie kiezen we voor een fontein die uit de grond komt en uit te zetten is als er hulpdiensten over het plein moeten of als er markt is. Met deze optie wordt het indien de fontein in werking is voor verkeersdeelnemers duidelijker dat er een doorgaande route tussen Achtersloot en Hogebiezen is en wordt de afbuigende, meer verwarrende en conflicterende route over het plein vanuit de Achtersloot naar het Basiliekpad onaantrekkelijk gemaakt. De laatste route is echter nog steeds mogelijk, dus of het voldoende is om deze potentiële conflictlocatie te vermijden is niet zeker. Het shared space gebied begint ook hier al voordat men de tunnel onderdoor rijdt vanuit het Basiliekpad; het in een punt uitlopende fietspad op het plein verdwijnt.

Figuur 15. Impressie van optie 4, doorbroken rijrichting Achtersloot – Basilliekpad met behulp van fonteinen uit de grond, bovenanzicht.

23

OPTIE 4. DOORBREKEN AFBUIGENDE ROUTE ACHTERSLOOT – BASILIEKPAD Kenmerk: Shared space gedachte Overtoom blijft in tact. Deze optie is met name interessant in combinatie met een van de andere opties. Hieronder wordt beschreven wat deze optie op zichzelf (dus niet in combinatie met andere opties) oplost. Wat lost deze optie op?

Wat lost het niet op?

Door het voetgangershek op het Basiliekpad wordt voorkomen dat scooters en fietsers langs de gevel hard richting Albert Heijn crossen.

Fietsers uit de Achtersloot zouden nog tussen fonteinen diagonaal over plein kunnen gaan op weg naar Basiliekpad (v.v.), maar dit wordt onaantrekkelijk.

De onduidelijkheid over waar het loopgebied is en waar het doorgaande (fiets)verkeer zich bevindt) wordt iets verminderd. Fietsers zullen nu grotendeels om de fonteinen heen rijden.

Op de rest van het plein blijft shared space bestaan en zal het onveiligheidsgevoel van voetgangers niet (veel) verbeteren.

De neiging van fietsers/scooters om vanuit de Achtersloot diagonaal het plein over te steken om dicht bij de gevel het Basiliekpad in te gaan (v.v.) zal verminderen.

Het doorgaande verkeer Achtersloot – Hogebiezen kan nog steeds flink vaart maken. Dit wordt misschien zelfs licht gestimuleerd doordat de rijbaan rechtdoor wordt geaccentueerd. De fonteinen moeten functioneren om effect te hebben. Op het moment dat de fonteinen uit staan (om wat voor reden dan ook), verandert er niets ten opzichte van de huidige situatie.

24

3.6

OPTIE 5. VERKLEINEN SHARED SPACE GEBIED Momenteel is het gehele plein (met uitzondering van het in een punt uitlopend fietspad vanuit het Basiliekpad) shared space. In deze optie verkleinen we het shared space gebied tot het deel van het plein dat voor het stadhuis gelegen is. Daarmee worden rijrichtingen beter gesuggereerd en is het duidelijker dat op een gedeelte van het gebied prioriteit is voor voetgangers. Voetgangers zullen op de rijroutes beter op hun hoede zijn. Over de Benschopperbrug worden twee voetgangersstroken aangebracht in dezelfde kleur als de bestrating op de Overtoom. Hierbij is geen hoogteverschil tussen de voetgangersloper en het overige deel van de brug (geen stoeprand dus; alleen kleur betrating verschilt). Deze ‘loopbanden’ vormen de overgang naar het shared space gebied van de Overtoom. De loopstroken zijn 1 meter breed, de rijbaan nog 4,50 m breed. Elkaar tegenkomende automobilisten wijken dan deels uit over de loopstrook. Zie figuur 16 en 16a.

Figuur 16. Optie 5. Verkleinen shared space gebied tot middenstuk plein, bovenaanzicht. Over de Benschopperbrug worden 2 voetgangersstroken aangebracht in dezelfde kleur als de bestrating op de Overtoom..

Figuur 16a. Impressie van hoe de indeling op brug dan wordt. Op deze foto zijn de loopstroken iets breder dan 1 meter.

Deze variant is in een uitvoering met natuursteen of asfalt duurder dan €40.000. Indien gekozen wordt om het gekleurde wegdek met verf uit te voeren is het wel goedkoper, maar minder duurzaam.

25

OPTIE 5. VERKLEINEN SHARED SPACE GEBIED Kenmerk: Shared space gedachte Overtoom blijft voor kleiner deel van het plein in tact Te combineren met optie 4 Wat lost deze optie op?

Wat lost het niet op?

Door het voetgangershek op het Basiliekpad wordt voorkomen dat scooters en fietsers langs de gevel hard richting Albert Heijn crossen.

Fietsers uit de Achtersloot kunnen nog diagonaal over plein gaan op weg naar Basiliekpad (v.v.). Als deze optie gecombineerd wordt met optie 4 wordt dit onaantrekkelijker en minder waarschijnlijk.

De onduidelijkheid over waar het loopgebied is en waar het doorgaande (fiets)verkeer zich bevindt) wordt teruggebracht tot kleiner gebied. Verminderd.

Het blijft opletten voor verkeersdeelnemers, maar minder op conflictpunten en dat men opletten is inherent aan shared space.

Indien deze optie gecombineerd wordt met optie 4 zal de neiging van fietsers/scooters om vanuit de Achtersloot diagonaal het plein over te steken om dicht bij de gevel het Basiliekpad in te gaan (v.v.) worden verminderd (maar niet zo sterk als in optie 1).

Het doorgaande verkeer Achtersloot – Hogebiezen kan nog steeds vaart maken in de rechte doorgaande lijn. Wellicht neemt dit wel af nu men een kleiner stuk krijgt waar zij niet het idee hebben op een doorgaande route te rijden.

Het conflictpunt op de Overtoom bij de Benschopperbrug wordt beter gestructureerd. Er komt een beter overgang van het winkelgebied Benschopperstraat en het shared space gebied op de Overtoom door de wandelloper over de brug. Vanuit het Basiliekpad zullen fietsers zich nu beter houden aan in een rechte lijn doorfietsen en pas in de buurt van de Benschopperbrug de keuze maken over hoe men de route vervolgt.

26

3.7

BOUWBRUG WEL OF NIET BEHOUDEN? Het behouden van de huidige bouwbrug (waarbij het ontwerp wel wordt aangepast naar een ‘blijvende vorm’) heeft veel voordelen. Het ontlast de Overtoom van verkeer, zo gauw de Molenstraat weer open is. De locatie van deze extra brug is gunstig vanwege goede aansluiting met Hogebiezen en een goede overzichtelijkheid. Het enige echte nadeel is dat het niet past in het historische stadsbeeld. De bruggen aan de zuidoost- en noordwestzijde dateren echter ook uit de tweede helft van de 20e eeuw en er is door de komst van de auto al erg veel aan het straatbeeld in de binnenstad veranderd. Karakteristieke historische elementen behouden is een belangrijk streven, maar tegelijkertijd moet ook – tenzij de gehele binnenstad in historische conditie (lees: zonder auto’s) wordt gebracht (zoals bijvoorbeeld bij primair toeristische stadjes als Carcassonne in Frankrijk) – meegegaan worden met de wensen van de huidige tijd. De brug permanent maken zorgt ervoor dat het bestemmingsverkeer binnenstad (parkerend verkeer) de Overtoom en Benschopperpoort niet belast. Maar omleiden van logistiek verkeer en kerkbezoek via Molenstraat en Sint Nicolaasstraat kan voor conflicten zorgen doordat het uitzicht vanuit de Benschopperstraat beperkt is. In de huidige situatie zie je dit verkeer over de brug aankomen.

Voor logistiek verkeer geldt dat nader uitgezocht moet worden of dit de bocht van Molenstraat naar Benschopperstraat (rechtsaf) en v.v. kan nemen. Aan de andere kant schept het openhouden van de Benschopperpoort richting Overtoom voor logistiek en kerk-verkeer wel onduidelijkheid. De ene auto mag dan wel (bezorgend verkeer), de andere niet (geen bezorgend verkeer) gebruik van de doorgang. Dit is slecht handhaafbaar. Voorkeur is dus om al het verkeer om te leiden en het kruispunt zo te herinrichten dat de Benschopperstraat voorrang heeft op Molenstraat en sint Nicolaasstraat. (op een plateau, en de bestrating uit de Benschopperstraat (winkeldeel) door laten lopen). De kosten van het permanent maken van de brug zijn in geen van onze opties meegenomen.

3.8

CONCLUDEREND Op basis van de voor- en nadelen die bij iedere optie in de tabellen zijn weergegeven, komen wij tot de volgende eindconclusies. Hierbij maken we onderscheid tussen het wel of niet behouden van het shared space karakter van het plein. De uiteindelijke keuze hiervoor dient door de gemeente gemaakt te worden. A. Shared space behouden Inden de gemeente een voorkeur heeft om het shared space karakter op de Overtoom (deels) te behouden, raden wij vanuit verkeersveiligheidsperspectief het volgende aan: •

•

Realiseer de basisaanpassingen. Dit betekent: verwijder de punt op plein waarin het fietspad uit de richting Basiliekpad eindigt en breng een hekje aan om snelle fietsers/scooters richting Albert Heijn te weren. Idealiter zouden ook de afwateringsgeulen en bollen op het plein weggehaald worden. Accentueer de doorgaande rijrichtingen duidelijker door het gebruik van (verplaatsbare) objecten (bomen, plantenbakken, een fontein uit de grond, etc.).

Door het fietspad tussen Basiiliekpad en Benschopperbrug door te trekken, wordt het shared space karakter behouden, maar wel verkleind tot het deel van het plein dat recht voor het stadhuis ligt (optie 5 paragraaf 3.6). Het op deze wijze verkleinen van het shared space gebied heeft onze voorkeur boven het gebied van de huidige shared space, omdat het de algehele situatie voor de verkeersdeelnemers minder complex en minder onoverzichtelijk maakt. Deze optie is niet uit te voeren onder de € 40.000.

27

Figuur 17. Bovenaanzicht van de variant die wij de voorkeur geven bij deels handhaven shared space karakter op de Overtoom. Zie voor verdere details optie 5, paragraaf 3.6.

B. Shared space karakter niet behouden Als het mogelijk/wenselijk is om het shared space karakter van de Overtoom (in belangrijke mate) op te heffen, stellen wij het volgende voor: •

•

•

Realiseer de basisaanpassingen. Dit betekent: verwijder de punt op plein waarin het fietspad uit de richting Basiliekpad eindigt en breng een hekje aan om snelle fietsers/scooters richting Albert Heijn te weren. Idealiter zouden ook de afwateringsgeulen en bollen op het plein weggehaald worden. Realiseer een inrichting zoals wij beschreven hebben in optie 1 (paragraaf 3.2). Maak alle doorgaande verbindingen zichtbaar door afwijkend gekleurde bestrating en accentueer dat met objecten als verplaatsbare bloembakken of fonteinen uit de grond. Daarmee worden kriskrasbewegingen van fietsers niet geheel onmogelijk gemaakt, maar wel sterk verminderd. Dit schept duidelijkheid voor alle gebruikers van het plein. Kies daarbij voor de optie om de fiets-rijloper over de Overtoom te versmallen tot 4 meter. Hierbij is een lichte voorkeur (in verband met beter begrijpelijkheid voor fietsers) voor een abrupte overgang, maar een geleidelijke overgang kan ook.

28

Figuur 18. Bovenaanzicht van de variant die wij de voorkeur geven bij opgeven shared space karakter op de Overtoom. Zie voor verdere details optie 1, paragraaf 3.2.

Gezien de grote hoeveelheid klachten over onveiligheid van gebruikers van de Overtoom, adviseren wij om het shared space karakter los te laten en voor mogelijkheid B te gaan. Deze optie is bij uitvoering met gekleurde stenen (wat wij aanraden) niet uit te voeren onder de € 40.000. Als er voor wordt gekozen de doorgaande routes met geverfde stroken op het huidige wegdek aan te geven, of alleen met het aangeven van de lijnen van de stroken (zie figuur 13) dan is deze wél te realiseren onder de € 40.000.1

1 Om hier onder de € 40.000 te blijven kunnen de afwateringsgoten en bollen niet verwijderd worden, hetgeen mogelijk een

rommelig straatbeeld geeft.

29

COLOFON

© XTNT EXPERTS IN TRAFFIC AND TRANSPORT | Utrecht 2020 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, scan, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van XTNT.

Titel

Overtoom IJsselstein, advies veiliger inrichting, Eindrapportage

Samengesteld door

Gerard Tertoolen Joep Lax

Projectnaam

Herinrichting Overtoom IJsselstein

Projectnummer

243-125

Datum

23 juli 2021

Bestandsnaam

Eindrapportage

Contactadres voor deze publicatie

XTNT Experts in Traffic and Transport Daalseplein 101 Postbus 51 3500 AB UTRECHT

Gaan waar anderen niet gaan XTNT Experts in Traffic and Transport is een ambitieus adviesbureau, dat opereert op het brede terrein van verkeer en vervoer. Wij geven inhoudelijk advies en begeleiden het proces om tot dat advies te komen. Het liefst doen wij dat in een bestuurlijk en/of maatschappelijk bewogen omgeving, zodat onze kennis en vaardigheden op het gebied van communicatie volledig tot hun recht komen.

Onze adviseurs gaan voor uitmuntende service en topkwaliteit. Zij zijn oprecht geïnteresseerd in mensen en durven te gaan waar anderen niet gaan. Een spraakmakende en vernieuwende aanpak heeft voor hen de voorkeur boven de platgereden paden.

Door met u een partnership te vormen, komen wij gezamenlijk tot het gewenste resultaat. Wat dat resultaat is, spreken wij bij de start van het project. Wij visualiseren dit in de vorm van het waardebod. Uw feedback op onze prestaties en onze manier van werken zien wij als kansen om onze dienstverlening te verbeteren.