1.2 Concept 1e Analyse Economische visie IJsselstein

ECONOMISCHE VISIE GEMEENTE IJSSELSTEIN Visie en uitvoeringsprogramma Conceptversie analyse en SWOT 1

Economische visie IJsselstein

Auteur(s): Sergej Bulterman Wouter Maat Projectnummer 1965

Visie en uitvoeringsprogramma 2e conceptversie analyse en SWOT

Aangeboden aan: Gemeente IJsselstein 17 oktober 2023

2

1 Ruimtelijk - economisch profiel IJsselstein In dit hoofdstuk presenteren we een ruimtelijk-economisch profiel van IJsselstein, waarbij we ook kijken naar de regionale context. Daarnaast komen trends en ontwikkelingen aan bod die ook op IJsselstein een grote impact hebben; deze visie bouwt hierop voort. De bevindingen uit dit hoofdstuk vatten we samen in een SWOT-analyse van de economie van IJsselstein, waarna we het DNA van IJsselstein definiëren, als opmaat voor de visie in hoofdstuk 3. Om de situatie of ontwikkeling in IJsselstein te kunnen beoordelen, vindt in de analyse waar mogelijk en relevant een vergelijking plaats met die in de U16, Lopikerwaard, andere groeikernen in Nederland en Nederland als geheel. De U16 wordt ook vaak wel aangeduid met U10 of MRU. Het zijn de 16 samenwerkende gemeenten in de regio Utrecht, waartoe ook IJsselstein behoort. Uit de hierna volgende analyse in 1.1, 1.2 en 1.3 komen de volgende belangrijkste algemene conclusies: • De economische prestaties zijn goed te noemen, ook in verhouding tot die van de economisch sterke Utrechtse regio als geheel. • Een hoge arbeidsparticipatie van de middelbare tot hoger opgeleide beroepsbevolking vertaalt zich in een hoog welvaartsniveau. • Welvaart die wel grotendeels bij werkgevers buiten IJsselstein wordt vergaard.

• • •

Voor IJsselsteinse bedrijven is met name middelbaar (vak)geschoold personeel de kritische succesfactor, waarbij de uitdaging ligt in het werven, binden en scholen. Externe factoren daarbij zijn: onderwijsinstellingen als opleider van relevant talent, toegang van personeel tot de lokale woningmarkt en bereikbaarheid voor personeel vanuit de regio. De binnenstad, het buitengebied met de Hollandse IJssel, Kromme IJssel en Lopikerwaard alsmede de nabijheid van grootstedelijke voorzieningen (topcultuur, specialistische zorg) in Utrecht en Nieuwegein zijn grote pluspunten van het leefklimaat.

Economische structuur • De diversiteit in bedrijvigheid is groot, qua activiteiten, omvang, oriëntatie en verbondenheid met IJsselstein. • Qua werkgelegenheid is IJsselstein per saldo een dienstenstad: handel, zakelijke dienstverlening en ICT zijn sterk vertegenwoordigd. • Daarnaast is veel bedrijvigheid gericht op fysieke activiteiten waarvoor veel personeel nodig is dat handwerk verricht: maakindustrie, bouw en installatie, facilitaire diensten, consumentensector (winkels en horeca). • Al met al zijn er geen duidelijke dominante sectoren of clusters die IJsselstein qua bedrijfsactiviteiten wezenlijk onderscheidend laten zijn binnen de regio.

1.1 Economische analyse Bedrijvendemografie • In 2022 zijn er in IJsselstein ruim 14.860 banen. De werkgelegenheid in IJsselstein is tussen 2012 en 2022 gegroeid met 1.860 banen (14%), en is daarmee minder hard gegroeid dan

3

•

•

gemiddeld in de provincie Utrecht maar wel harder dan gemiddeld in Nederland (figuur 2.1). De banen in IJsselstein zijn verdeeld over ruim 3.500 vestigingen, waarvan ruim 700 bedrijven met personeel en bijna 2.800 ZZPbedrijven (parttime en fulltime). Ondanks dat er relatief weinig bedrijven zijn met veel banen, zijn deze bedrijven wel goed voor een groot deel van de gemeentelijke werkgelegenheid (figuur 2.2). Het aandeel innovatieve bedrijven in IJsselstein ligt in vergelijking met haar buurtgemeenten relatief laag. Waar IJsselstein een aandeel heeft van 1,8% innovatieve bedrijven is dat in Nieuwegein 2,5%, in Houten 2,4%, in Montfoort 2,3% en in Utrecht 2% (Innovatiespotter1, 2023). Een mogelijke verklaring is een ondervertegenwoordiging van kennisdiensten en hightech.

Figuur 2.1: groeiende werkgelegenheid in IJsselstein (ontwikkeling totaal aantal banen in indexcijfers, 2012 = 100. Bron: PAR en LISA register, 2023)

Figuur 2.2: Verdeling banen in IJsselstein per grootteklasse, 2022 (bron: PAR) 5.000 4.500 4.000

3.500 3.000 2.500 2.000 1.500

1.000 500 0 Eenmanszaak Eenmanszaak Microbedrijf Kleinbedrijf Middelgroot Grootbedrijf (< 12 uur per (> 12 uur per (2-9 (10-49 (50-249 (>249 week) week) werknemers) werknemers) werknemers) werknemers)

120 115 110 105 100 95 90 85 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022

IJsselstein

1

Provincie Utrecht

Nederland

Innovatiespotter analyseert met behulp van AI alle Nederlandse bedrijven op wat ze doen. Innovatiespotter gebruikt daarvoor gegevens van de Kamer van Koophandel, kijkt naar snelgroeiende bedrijven, onderzoekt in hoeverre

Sectorstructuur De gemeente kent de meeste werkzame personen in de zakelijke dienstverlening, de groot- en detailhandel en de ICT (figuur 2.3). • Ten opzichte van Nederland zijn er relatief veel banen in de bouw (met Terberg Systeemintegratie als grootste bedrijf) en industrie. • De agrarische sector is relatief klein, hoofdzakelijk melkveehouderijen al dan niet met neveninkomsten: zorg, recreatie, directe verkoop. • IJsselstein kent een beperkt aanbod aan T&R bedrijven: enkele B&B’ s en Jachthaven Marnemoende.

bedrijven zijn aangesloten bij netwerkorganisaties en analyseert de websites van bedrijven zelf. Een combinatie van deze bronnen leidt tot een score die de mate van innovatie duidt.

4

De omvang van de zakelijke dienstverlening is enigszins vertekend doordat er ruim 1.000 banen van CSU (schoonmaakbedrijf) staan ingeschreven in IJsselstein maar geen gebruik maken van een werkplek voor 1.000 banen. Daarnaast zien we ook dat de ICT tot voor kort relatief groot was in IJsselstein2. Inmiddels omvat de sector ca. 800 in plaats van 1.350 banen dus 5,5% in plaats van 9%.

•

Figuur 2.3: Aantal banen (%) in Utrecht en IJsselstein per sector, 2022 (bron: PAR)

•

Vervoer en opslag Overige dienstverlening Openbaar bestuur Onderwijs Horeca Landbouw Informatie en communicatie Industrie en nutsbedrijven Groot- en detailhandel Gezondheidszorg Financiële dienstverlening Cultuur, sport en recreatie Bouwnijverheid Zakelijke dienstverlening

• •

•

De in IJsselstein gevestigde ondernemers zijn georganiseerd in de Vereniging voor Industrie en Handel IJsselstein (VIHIJ). De ondernemers van de IJsselsteinse binnenstad zijn verenigd in de BIZ IJsselstein, kortweg BIJ genoemd. De eigenaren van onroerend goed in de binnenstad van IJsselstein zijn verenigd in de Bedrijveninvesteringszone Eigenaren, kortweg de BIZ-E. ZZPijl is de vereniging voor zelfstandig ondernemers in de regio IJsselstein, Lopik en Krimpenerwaard. Bedrijventerrein Lagedijk beschikt over het Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO). Een KVO helpt ondernemers, hulpdiensten en de overheid om samen afspraken te maken om overlast en criminaliteit aan te pakken.

De organisatiegraad op bedrijventerreinen In IJsselstein is laag. Op goed georganiseerde bedrijventerreinen profiteren ondernemers door gezamenlijke inkoop en investeringen (kostenvoordelen), een veiliger en prettiger werkomgeving, gezamenlijke projecten rond de werving van (technisch) personeel of stagairs, promotie en evenementen.

1.2 Vestigingsklimaat 0%

5% Utrecht

10%

15%

20%

25%

IJsselstein

Organiserend vermogen Het bedrijfsleven in de gemeente IJsselstein is via verschillende verenigingen georganiseerd.

Arbeidsmarkt De beroepsbevolking van IJsselstein omvat circa 19 duizend personen, stagneert qua omvang, vergrijst maar participeert wel volop. • Een hoog aandeel van 76% van de werkgerechtigden stelt zich beschikbaar voor de arbeidsmarkt. • De werkloosheid is met 3,6% (in 2022) laag, vergelijkbaar met die in de U16 en lager dan die in Nederland (4,3%).

2

Voorheen was Centric hier gevestigd met 560 banen. Het kantoor van Centric is in 2022 echter leeg komen te staan.

5

• • • • •

De omvang van de (beroeps)bevolking stagneert, doordat de instroom van jongeren afneemt en de uitstroom van pensioengerechtigden stijgt. Hierdoor vergrijst de beroepsbevolking ook: het aandeel 45+ers is gegroeid van 33% in 2005 naar 47% in 2020. Middelbaar opgeleiden maken met 43% de grootste groep van de beroepsbevolking uit. Dit aandeel is de afgelopen jaren niet gewijzigd, terwijl in de U16 en landelijk het aandeel hoog opgeleiden (verder) is toegenomen. Het aandeel met een lage of zonder opleiding is met 21% vrij gemiddeld.

Veruit de meeste jongeren ronden hun opleiding af. Het percentage voortijdig schoolverlaters bedroeg in 2021 1,4%, rond het U16 gemiddelde en lager is dan in andere groeikernen en Nederland (ca. 2%). Het Cals College en de ROC’s in Houten en Nieuwegein zijn van groot belang voor nieuw vakpersoneel van het IJsselsteinse bedrijfsleven. (Grotere) bedrijven investeren in interne opleidingen en in samenwerking met het regionale beroepsonderwijs. Het hoge aandeel middelbaar opgeleiden sluit aan bij een groot deel van de IJsselsteinse werkgelegenheid: handel, horeca, facilitaire diensten en maakindustrie. Niettemin is er sprake van een omvangrijke in- en uitgaande pendel. Slechts 1 op de 5 werkzame IJsselsteiners werkt binnen de gemeente. Redenen zijn: • De lage werkfunctie van IJsselstein. Er zijn veel minder banen dan werkgerechtigden in de gemeente: voor elke IJsselsteiner 0,75 baan. • De nabijheid en bereikbaarheid van het stedelijk gebied van Utrecht met al zijn werkgevers. Meer IJsselsteiners werken in

•

•

Utrecht (26%) dan in IJsselstein zelf. Ook Nieuwegein is een belangrijke werkbestemming (16%). Veel banen in IJsselstein worden door mensen van buiten ingenomen. Een op de drie werkenden in IJsselstein, woont hier ook, tweederde komt van buiten. Vooral uit andere delen van de provincie, maar niet eens zozeer uit de stad Utrecht (8%). Naar schatting 5% van de inkomende pendel betreft arbeidsmigranten. Het aantal is, mede door de vestiging van Westfort, de afgelopen tien jaar toegenomen.

Figuur 2.4: Bestemming uitgaande en herkomst inkomende pendel (x1.000), 2021 (bron: CBS) Ovg Nederland Ovg Z-Holland Rijnmond Ovg prov Utrecht Ovg U16 Lopikerwaard Houten Nieuwegein Utrecht 5

4

3

2

1

0

1

2

3

x 1.000 werklocatie IJsselsteiners

woonlocatie werkzamen in IJsselstein

Veel personeel van IJsselsteinse bedrijven woont in de Lopikerwaard en randgemeenten van Utrecht. Van oudsher is de binding van bedrijven die afhankelijk zijn van praktisch opgeleiden met deze arbeidsmarktgebieden groot. En voor hoog opgeleiden (uit Utrecht) moeten IJsselsteinse bedrijven concurreren met de vele andere werkgevers in de regio.

6

Welvaart De hoge arbeidsdeelname en het midden- tot hoge opleidingsprofiel resulteren in een hoog welvaartsniveau: • Het gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner lag in 2021 op €39.300; iets hoger dan in de U16 (€39.000) en fors hoger dan landelijk (€36.000). • In tien jaar tijd is het inkomensniveau met een derde gestegen, vergelijkbaar met de regionale en landelijke ontwikkeling. De inkomensverdeling is verhoudingsgewijs vrij evenwichtig: • Vergeleken met landelijk telt IJsselstein relatief veel hoge (midden)inkomens, vergeleken met de U16 een hoog aandeel middeninkomens. • Het aandeel huishoudens met laag inkomen van ruim 4% is lager dan gemiddeld (U16: 6%, NL: 4,5%). • Sinds 2015 is, in lijn met de landelijke ontwikkeling, wel sprake van een stijging van het aandeel huishoudens met een langdurig laaginkomen: van 1,3% in 2015 naar 1,9% in 2021.

Figuur 2.5: Inkomensverdeling over 10 decielen, 2021 (bron: CBS) o.b.v. landelijke inkomensgrenzen bij onderverdeling in 10 groepen 16% 14%

12%

NL

10% 8% 6% 4% 2% 0% 1e 2e 3e 4e 5e 6e 7e 8e 9e 10e 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% Ijsselstein

U16

Lopikerwaard

Groeikernen

Bereikbaarheid IJsselstein is goed verbonden, maar toenemende verstedelijking zet de verkeersinfrastructuur wel onder druk. • IJsselstein heeft een directe aansluiting op de A2. • De N210 is de belangrijkste verbindingsweg en externe ontsluitingsweg voor de Lopikerwaard. De verkeersafwikkeling van de N210 op de A2 staat daardoor vaak onder druk. • Er is geen spoorverbinding, wel is er een sneltram en zijn er enkele busverbindingen die IJsselstein verbindt met Nieuwegein en Utrecht. • IJsselstein heeft geen directe OV-verbindingen met de nabij gelegen gemeenten Woerden, Houten en Vianen.

7

Bedrijfshuisvesting De helft van het aantal banen is gevestigd op één van de zes bedrijventerreinen (Over Oudland, Lage Dijk, Paardenveld, De Corridor, IJsseloevers en Panoven). Verder is een groot deel van de werkgelegenheid gevestigd in de binnenstad. De resterende werkgelegenheid is te vinden in de wijken en het buitengebied. • Alle bedrijventerreinen zijn volledig uitgegeven. • In totaal worden er 10 panden aangeboden met een totale omvang van 8.690 m2 (peildatum februari 2022). Hiermee komt het leegstandspercentage op bedrijventerreinen op circa 2,2% te liggen. Dit is ruim onder frictieleegstand (ca. 5%) waardoor er onvoldoende schuifruimte voor bedrijven is. De markt komt daarmee op slot te zitten: bedrijven kunnen niet uitbreiden en nieuwe bedrijven kunnen zich niet of moeilijker vestigen. • Er wordt een nieuw bedrijventerrein, De Kroon, ontwikkeld. Hier moet 9 hectare netto grond voor uitgifte beschikbaar komen. • De winkelleegstand in IJsselstein is de afgelopen 5 jaar toegenomen. In 2022 is de winkelleegstand 13%. Dat is minder dan gemiddeld in Nederland (14%) maar ten opzichte van de U16 gemeenten (12%) is dat meer (figuur 2.6). Volgens de laatste signalen stijgt de winkelleegstand dit jaar snel.

Figuur 2.6: Leegstaand winkelvloeroppervlak (%) in IJsselstein, de U16, Lopikerwaard, Groeikernen en Nederland, 2022 (bron: Locatus)

3

4

Door Atlas voor Gemeenten berekend als de latente woningvraag gedeeld door de beschikbare woningvoorraad.

18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% IJsselstein

U16

Lopikerwaard 2017

2019

Groeikernen

Nederland

2022

Woningmarkt Vanaf de jaren ‘60 en vooral sinds de jaren ‘90 is de woningvoorraad in IJsselstein fors gegroeid. Bijna de helft van de voorraad is van na 1990. Tweederde van de voorraad is koop (Nederland en U16: rond de 56%), 69% is eengezins (Nederland: 64%, U16: 59%). De druk op de woningmarkt is groot, wat onder andere blijkt uit een hoge woondrukindex3, dat wil zeggen de verhouding tussen de vraag naar woningen en de beschikbare woningvoorraad. Oorzaken zijn: • De regio Utrecht is, vanwege de aanwezige agglomeratievoordelen, als woonregio zeer in trek. Dit blijkt o.a. uit de structurele toppositie van stad Utrecht in de woonaantrekkelijkheidsindex4. • De vraag naar doelgroep-specifieke woningen neemt sterk toe: (alleenstaande) ouderen, statushouders, potentieel daklozen Door Atlas voor Gemeenten berekend op basis van diverse indicatoren die de aantrekkelijkheid bepalen: kenmerken woningvoorraad, veiligheid, bereikbaarheid, aanwezigheid/nabijheid diverse soorten voorzieningen, etc.

8

•

zoals na echtscheiding, buitenlandse studenten, expats en (andere) arbeidsmigranten. Tussen 2010 en 2019 is het aantal arbeidsmigranten dat in IJsselstein werkt gegroeid van 230 naar 765 (+140%), een relatief sterkere groei dan in de U16. Tegelijkertijd is het aantal in IJsselstein woonachtige arbeidsmigranten veel minder sterk gegroeid: van 285 naar 340 (+20%), een relatief veel minder sterke groei dan in de U16. Dit kan duiden op een grote schaarste aan vaste woonruimte, maar ook speelt mee dat het grotendeels om kort-verblijf arbeidsmigranten gaat. Er is de afgelopen jaren relatief weinig in IJsselstein gebouwd; tussen 2012 en 2021 werden jaarlijks gemiddeld 74 woningen toegevoegd.

IJsselsteiners honkvast zijn, dus relatief weinig verhuizen. De mutatiegraad van koopwoningen ligt structureel lager dan die in de U16 en Nederland. In 2021 bedroeg deze 3,8, tegenover 4,6 in de U16 en 4,3 landelijk. De bevolkingsopbouw (naar levensfase) in combinatie met de hoge woontevredenheid spelen daarbij een rol. Figuur 2.7: Mutatiegraad koopwoningen, 2018-2021 - % verhuisden van huishoudens met een koopwoning (bron: www.waarstaatjegemeente.nl) 6 5

De hoge druk op de woningmarkt heeft gevolgen voor de betaalbaarheid van zowel de huidige (huur)woning als voor de kans op het kunnen verkrijgen van een betaalbare, andere woning. • De woonlasten voor huurders in IJsselstein waren in 2021 met 35% van het besteedbaar inkomen, hoger dan regionaal en landelijk. • Tussen 2021 en 2022 steeg de gemiddelde verkoopprijs van bestaande koopwoningen van €332 duizend naar €494 duizend; bijna +50%! De huizenprijzen liggen hier nog wel lager dan in veel andere gemeenten in de U16, waaronder Houten, Woerden en stad Utrecht. De eerder genoemde vergrijzing remt de doorstroming op de woningmarkt, wat nog wordt versterkt door de zeer beperkte bouw voor doelgroepen als jongeren/starters en ouderen (levensloopbestendige woningen). Met de geplande 2.500 nieuwe woningen tot 2030 zouden zowel lokale doelgroepen moeten worden bediend als een bijdrage worden geleverd aan het voorzien in de regionale behoefte. Woningbouw wordt gerealiseerd door een combinatie van: • binnenstedelijke verdichting: o.a. Paardenveld Noord, winkelcentrum Clinckhoeff, ROBA-terrein. • bouwen aan de rand van de bebouwde kom: o.a. Europakwartier Oost, Kromme IJssel-gebied, Noord IJsseldijk, Ruimtevaartbaan.

4

Dergelijke locaties zijn daardoor niet meer beschikbaar voor het realiseren van nieuwe bedrijfsruimte. Ze worden als zuivere woningbouwlocaties of in combinatie met recreatieve of maatschappelijke voorzieningen ontwikkeld.

3 2 1 0 2018

2019 IJsselstein

2020 Nederland

2021 U16

Demografische ontwikkeling Woningbouw is economisch gezien van belang voor de lokale arbeidsmarkt: kansen vergroten voor een woning voor huidige en

9

toekomstige medewerkers van IJsselsteinse bedrijven. De bevolkingsomvang stagneert en de bevolking vergrijst. Migratie speelt daarbij een belangrijke rol: • Tussen 2013 en 2022 was sprake van een negatief (binnenlands) migratiesaldo van -4%, tegenover een positief saldo van de U16 van +5% en andere groeikernen van +4%. • Vooral het vertreksaldo onder jongeren tot 25 jaar is hoog: 1 op de 3 verhuist naar elders, terwijl dat binnen de U16 14 op de 100 is. In de Lopikerwaard is het saldo overigens met bijna 50% nog een stuk hoger! • Wel was er sprake van een fors vestigingsoverschot van 25-45 jarigen. De binding met de lokale arbeidsmarkt is echter (nog) beperkt. Figuur 2.8: Migratiesaldo als ratio van aantal vestigers vs. vertrekkers, 2013-2022 hoger dan 1 is vestigingsoverschot, lager dan 1 vertrekoverschot (bron: CBS)

Voorzieningen IJsselsteiners zijn tevreden over het voorzieningenaanbod en het aanbod van basisvoorzieningen is op orde. Utrecht en Nieuwegein bieden op overbrugbare afstand grootstedelijke voorzieningen, zoals ziekenhuis, topevenementen, etc. • In het bijzonder het aanbod van detailhandel en horeca in de binnenstad wordt gewaardeerd. • De oriëntatie op lokale voorzieningen door inwoners van IJsselstein is sterk. • Tegelijkertijd is de IJsselsteinse detailhandel en horeca ook sterk van de eigen bevolking afhankelijk. IJsselstein kent een actief verenigingsleven en telt veel evenementen. De deelname aan sportverenigingen is, met 30% van de 15+ers, hoog (U16 29% en Nederland 24%). Woningbouw is economisch gezien, behalve voor de arbeidsmarkt, ook van belang voor het draagvlak van voorzieningen en recreatie. Bouwen voor jongeren is vooral gunstig voor in het bijzonder doelgroepgerichte winkels en horeca en voor sportvoorzieningen. Bouwen voor middengroepen zorgt voor een stevige bestedingsimpuls in brede zin: winkels, horeca, cultuur, recreatie en andere vrijetijdsbesteding. Behoud van het lokale draagvlak door woningbouw en/of het aantrekken van bezoekers van buiten (meer koopkrachttoevloeiing) lijkt nodig om de eerder besproken winkelleegstand niet (verder) te laten oplopen.

1,4 1,3 1,2 1,1 1,0

0,9 0,8

1.3 Economische trends & impact op IJsselstein en de regionale economie

0,7 0,6 15-25 jaar 25-35 jaar 35-45 jaar 45-55 jaar 55-65 jaar 65-75 jaar >75 jaar

Ijsselstein

U16

Utrechtse Waarden

Groeikernen

Nederland

Actueel en anticiperend economisch beleid houdt rekening met de economische trends en ontwikkelingen van nu en van morgen. Hieronder

10

worden de voor IJsselstein relevante trends en ontwikkelingen beschreven. Digitalisering, robotisering en technologische ontwikkelingen • Digitalisering en automatisering stellen nieuwe eisen aan de omgeving. Een snelle en stabiele internetverbinding is voor steeds meer bedrijven, zowel in de binnenstad als op bedrijventerreinen en in het buitengebied, een belangrijke vestigingsvoorwaarde. • Technologische ontwikkelingen als robotisering en dataficatie zullen vooral impact hebben binnen de maakindustrie. • Innovatie is van groot belang om als regio en als land te kunnen blijven concurreren. De Nederlandse economie kan namelijk niet opboksen tegen andere economieën als het gaat om goedkope massaproductie, dus zetten we in op steeds complexere producten en diensten (hoge complexiteit, laag volume) waarbij kennis een steeds grotere rol speelt. Voor de aanwezige industrie is de relevantie van deze trend groot. Maakbedrijven, zeker de koplopers, zijn reeds actief in het robotiseren van (delen van) het productieproces. In personele zin betekent dit vooral bijscholing en behoefte aan een ander type, vaak hbo/wo-geschoold personeel. Daarnaast blijven vakmensen en personeel dat handwerk verricht wel een belangrijke rol spelen, zolang voldoende mensen beschikbaar zijn die van aanpakken weten.

Voor de vele facilitaire bedrijven (onderhoud, beveiliging, schoonmaak) zal het zoeken blijven naar een balans tussen digitalisering/zaken afhandelen op afstand en dienstverlening in de vorm van handwerk ter plekke. Digitalisering bevordert hybride werken, verzacht zo congestieproblemen en ondersteunt de grote groep kleine zelfstandigen in IJsselstein die vanuit huis werken. Inmiddels is overal in de gemeente glasvezel aangelegd.

Energietransitie en circulaire economie • De (inter)nationale klimaatagenda vereist aandacht voor energiebesparing en duurzame energieopwekking. Zo worden zonne-energie, biomassa, geothermie, windenergie en waterstof, steeds belangrijker. • Energietransitie vraagt grote investeringen in de energieinfrastructuur. Verkeer wordt steeds vaker elektrisch, wat vraagt om investeringen in de laadinfrastructuur. • De overgang van een lineaire naar een circulaire economie heeft veel impact op bedrijven. Er zal meer aandacht zijn voor reparatie en refurbishment van eindproducten, hergebruik van bewerkte of ruwe materialen ‘biobased materialen’, inzameling daarvan, veranderingen in ontwerp van (eind)producten en mogelijk meer leaseconstructies (verkopen van een service in plaats van een product). Maakindustrie, ontwerpers, bouw, winkeliers en onderhoudsbedrijven merken het meeste effect van deze transitie. Voor bouw- en installatiebedrijven bieden deze trends vooral kansen. De bouw van energie-neutrale woningen en verduurzaming van de bestaande voorraad levert voor de komende jaren een enorme werkvoorraad op. Voor de maakindustrie is het vanuit marktoptiek een kansrijke uitdaging: implementeren van duurzame materialen en produceren voor een in transitie zijnde automotive sector bijvoorbeeld.

In de bedrijfsvoering gaat het om de energievoorziening (zoals zonnepanelen) en elektrificatie van het wagenpark. Kijkend naar de situatie op de IJsselsteinse bedrijventerreinen, ligt hier nog een grote opgave. Daarnaast is de transitie naar een circulaire economie een belangrijk onderwerp in het beleidsplan economie van de provincie Utrecht.

11

Schaalvergroting en schaalverkleining • Schaalverkleining: het aandeel zzp’ers in de totale werkgelegenheid groeit al jaren en de verwachting is dat deze trend doorzet. Dit geldt ook voor de gemeente IJsselstein, waar het bedrijfsleven relatief kleinschalig is en het aantal zzp’ers relatief groot. De vraag naar kleinschalige en flexibele werkplekken en bedrijfsruimten voor zzp’ers zal naar verwachting dan ook toenemen. • Schaalvergroting: in sectoren als de industrie en de (agro)logistiek vindt een schaalvergroting van bedrijven en processen plaats onder invloed van robotisering en mondialisering, met de daarbij horende toegenomen vraag naar ruimte. Het IJsselsteinse bedrijvenprofiel is een lichtend voorbeeld van deze trend. Er zijn grote spelers gevestigd die op mondiaal niveau acteren (en tegelijkertijd een sterke band met het IJsselsteinse hebben). Een verdere schaalvergroting op de huidige locatie zal in IJsselstein vaak lastig worden. De vraag is of in geval van uitbreiding elders (in de regio of het buitenland) het kernbedrijf voor IJsselstein kan worden behouden. Tegelijkertijd groeit het aantal zzp’ers in IJsselstein relatief snel: in 2020 waren het er 64% meer dan in 2007. De centrale ligging in Nederland, de ligging bij de regio Utrecht en de woonfunctie werken daarbij bevorderend.

In de sterk vertegenwoordigde facilitaire branches, maar ook in de retail en horeca wordt doorgaans met een flexibele schil gewerkt. Maar ook grotere bedrijven richten zich op flexibilisering. De steeds snellere kennisontwikkeling en kortere innovatiecycli zijn haast onmogelijk en onverantwoord volledig zelf te organiseren. Dit gebeurt met (wisselende) strategische partners. Klimaatverandering en toekomstbestendige bedrijventerreinen • Toekomstbestendige bedrijventerreinen hebben een hoge organisatiegraad van ondernemers, zijn multimodaal en digitaal bereikbaar, zijn slim (circulair, klimaatadaptief en duurzaam)

•

ingericht en kennen een aantrekkelijk en gevarieerd functieaanbod op het terrein of in de nabije omgeving. Het worden steeds meer plekken van uitwisseling van kennis, waar ondernemers kunnen ondernemen, innoveren en het bedrijf tot groei kunnen laten komen. Nog niet alle bedrijventerreinen in IJsselstein voldoen aan dit profiel. Zo is op een aantal bedrijventerreinen in de gemeente de organisatiegraad niet erg hoog en staat de samenwerking op het gebied van energietransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie nog in de kinderschoenen. Als de organisatiegraad op een bedrijventerrein niet hoog is, is het lastig om in te spelen op de transities. Naast CO2-reductie en energiebesparing is ook omgaan met klimaatverandering van belang. Bedrijventerreinen zijn vanwege de grote mate van verstening gevoelig voor wateroverlast en hittestress.

Op de meeste bedrijventerreinen in IJsselstein spelen meerdere van de genoemde uitdagingen: verbeteren van de (OV)bereikbaarheid, verduurzamen en verzekeren van een goede energievoorziening (tegengaan van hetcongestie), verduurzamen en moderniseren van panden en de openbare ruimte, verbeteren van de (verkeers)veiligheid. Tegelijkertijd is er vanuit ondernemers op de terreinen behoefte aan initiatief, maar ontbreekt het aan samenwerking en organisatiekracht voor een collectieve aanpak. Arbeidsmarktontwikkeling • De arbeidsmarkt vergrijst. Hierdoor treden er steeds meer mensen uit en blijft de instroom van nieuw personeel achter. In tijden van hoogconjunctuur ontstaan in alle sectoren knelpunten. • Goed (passend) geschoold personeel is een van de belangrijkste vestigingsplaatsfactoren voor bedrijven. Het is van belang dat vraag en aanbod van personeel, zowel kwalitatief als kwantitatief,

12

•

•

goed op elkaar aansluiten. Een goede samenwerking tussen bedrijven en onderwijsinstellingen is daarvoor essentieel; enerzijds om nieuwe kennis in huis te halen (onderwijs richting bedrijfsleven) en anderzijds om nieuwe toepassingen te laten zien om het onderwijs actueel te houden (bedrijfsleven richting onderwijs). Een leven lang ontwikkelen wordt de toekomstige norm voor werknemers; door (om)scholing kunnen werknemers bijblijven bij veranderingen in hun eigen baan of overstappen naar een andere baan. Ook werkzoekenden kunnen hun kansen op werk vergroten met bijscholing of een leerwerktraject. Zo blijven volwassenen flexibel inzetbaar op de arbeidsmarkt. Bedrijven én hun werknemers stellen daarbij steeds hogere eisen aan werkplekken. Deze moeten multimodaal bereikbaar zijn (dus per auto, per fiets, per OV) en moeten aansprekend zijn, met voorzieningen en ruimte voor ontmoeting en interactie.

De IJsselsteinse arbeidsmarkt vergrijst snel. Het bedrijfsleven leunt sterk op vakmensen, waarvan voldoende instroom een continue uitdaging blijft. En een betaalbare woning is door (jong) vakpersoneel nauwelijks te vinden. Tevens groeit de vraag naar kenniswerkers, ook in sectoren die zich richten op fysieke activiteiten. Grote werkgevers in grote steden zijn daarbij in trek; daarmee moeten IJsselsteinse bedrijven concurreren. In IJsselstein ontbreekt een goed functionerende, multimodale ontsluiting. Auto-, OV- en fietsinfrastructuur vormen geen samenhangend geheel. Wel goede en snelle busverbinding IJsselstein – Utrecht maar de huidige sneltram kan het label ‘HOV’ niet dragen. De OV-verbindingen van IJsselsteinse werklocaties met Utrecht en zelfs met het centrum van IJsselstein vergen aandacht. Detailhandel en de binnenstad • Volwassenwording en herijking e-commerce in relatie tot fysieke detailhandel en horeca.

•

•

•

Behalve een plek om aankopen te doen, worden winkelgebieden steeds meer een plek om te ontmoeten, te beleven en te verblijven. De behoefte om te recreëren neemt toe en de vrijetijdssector in Nederland is groeiende. Daarnaast vinden consumenten het steeds belangrijker dat producten op een duurzame manier worden geproduceerd en dat er rekening wordt gehouden met eerlijke arbeidsomstandigheden, verspilling en energieverbruik. Ook dit verandert de vraag en heeft impact op de detailhandel (en andere bedrijvigheid) in de gemeente. Gezonde en lokaal geproduceerd voedsel is een trend die bijdraagt aan duurzaamheid en circulariteit, met onder andere korte ketens.

We zien dat de vitaliteit van de binnenstad van IJsselstein als gevolg van veranderend koopgedrag in de detailhandel onder druk staat. Het kernwinkelgebied wordt daarmee steeds kleiner. Voorheen vormde het profiel van de straten met detailhandel een acht en nu is dat eerder een zes. Beleven is steeds belangrijker. Toerisme, horeca en andere vrije tijdsbesteding zijn nog altijd een groeisector. Met de historische binnenstad en de avondmarkt (welke onder druk staat) heeft IJsselstein in potentie de juiste kaarten in handen om mee te liften op de groei van de vrijetijdsector en de wens van bezoekers om te ontmoeten en te beleven. Het toekomstbeeld binnenstad IJsselstein vormt een belangrijke onderlegger om de binnenstad van IJsselstein vitaal te houden. Politiek-bestuurlijk • Groeiende onzekerheid, van global economy naar economy of regions • Positie en functioneren overheid: vertrouwen, (op zoek naar) nieuwe verhouding burger-overheid. De rol van de overheid verschuift (met horten en stoten) van realiseren en sturen naar

13

faciliteren en kaders stellen. Met een grotere rol voor particuliere initiatieven. De economie van de regio Utrecht is relatief sterk op de binnenlandse markt gericht. Ontwikkelingen op de wereldmarkt raken de economie doorgaans minder direct dan die van veel andere regio’s. Uiteindelijk krijgt onrust in de wereldeconomie ook zijn weerslag op de Utrechtse en die van IJsselstein. Bovendien is de exportgerichtheid van het IJsselsteinse bedrijfsleven in verhouding tot die van de regio vrij groot. IJsselstein staat, net als veel andere gemeenten, voor grote opgaven op het gebied van onder andere ruimtelijk beleid, verduurzaming, zorg en welzijn. De gemeente ligt onder de rook van Utrecht en staat met het andere been in het Groene Hart. Nauwe samenwerking met lokale belanghebbenden (waaronder het bedrijfsleven) en buurgemeenten voor voldoende slagkracht ligt voor de hand. Dit betekent op zijn minst een verdere invulling en intensivering van de huidige samenwerking in MRU-verband en met Lopikerwaardgemeenten.

•

Brede Welvaart betekent ook een goed woon- en werkklimaat waarin werken, wonen en voorzieningen elkaar onderling versterken.

IJsselstein scoort gemiddeld op de indicatoren van de Brede Welvaart. Belangrijke thema’s om de Brede Welvaart in IJsselstein te verbeteren zijn de beschikbaarheid van voldoende betaalbare woningen, vrijetijdsvoorzieningen zoals recreatie en groen, betere bereikbaarheid en veilige mobiliteit, ook met OV en langzaam verkeer en aantrekkelijk werkgeverschap in brede zin (niet alleen primaire arbeidsvoorwaarden).

1.4 SWOT-analyse economie IJsselstein

Brede welvaart • Landelijk is er steeds meer aandacht voor het begrip Brede Welvaart. Met Brede Welvaart wordt bedoeld: de ontwikkeling van welvaart voor alle inwoners in de brede zin van het woord. Dus niet alleen oog voor inkomen, vermogen, consumptie en winstmaximalisatie, maar evenredig veel aandacht voor immateriële welvaart op het gebied van lichamelijke en geestelijke gezondheid, een schone en aantrekkelijke leefomgeving en sociaal-maatschappelijke netwerken en gemeenschapszin. Dit sluit nauw aan bij de Social Development Goals van de Verenigde Naties.

14

Sterkten • Hoge arbeidsparticipatie • Hoog welvaartsniveau, minder omvangrijke armoede • Grote diversiteit aan bedrijvigheid: groot/klein, maak/diensten, lokaal/internationaal georiënteerd • Cals College en regionaal MBO als relevante opleiders voor de lokale jeugd en werkgevers • De sneltram Utrecht-Nieuwegein-IJsselstein en snelle busverbinding • Directe aansluiting op de A2 • Aantrekkelijke, compacte en levendige binnenstad • De avondmarkt • Tevredenheid over en sterke gerichtheid van IJsselsteiners op het voorzieningenaanbod. Veel zelfstandig eigenaren en weinig ketens • Grote honkvastheid, sterke binding met woning en IJsselstein • Aantrekkelijk buitengebied, qua landschap (polders) en natuur (Kromme en Hollandse IJssel) • Organisatiegraad ondernemers IJsselsteinse binnenstad via een BIZ

Zwakten • Lage binding beroepsbevolking aan lokale arbeidsmarkt, omvangrijke in- en uitgaande pendel • Geen helder economisch profiel, IJsselstein staat niet op het netvlies van talent en bedrijven van buiten • Vrijwel geen voorraad uitgeefbaar bedrijventerrein meer • Veroudering van en netcongestie op bepaalde bedrijventerreinen • Ontbreken van snelle, directe OV-verbindingen met de nabij gelegen gemeenten Woerden, Houten en Vianen • Ontbreken spoorverbinding/treinstation • Matige (OV en fiets-) bereikbaarheid bedrijventerreinen • Lage organisatiegraad ondernemers bedrijventerreinen • Beperkte lokale recreatieruimte en -voorzieningen, en regionaal toeristisch (arrangementen)netwerk ontbreekt • Hoog vertreksaldo van jongeren, deels door tekort aan betaalbare woningen • Beperkte ruimte voor woningbouw

15

Kansen • Verhoging organisatiegraad bedrijfsleven (op bedrijventerreinen) en intensivering samenwerking. • Intensiveren en/of herstructureren van bedrijventerreinen • Ontwikkelen van bedrijventerrein de Kroon • Klimaatadaptatie op bedrijventerreinen • Uitbouwen recreatiemogelijkheden in het buitengebied • Verbeteren van de (ondernemers)dienstverlening • Economisch beleid en sociaal beleid beter bij elkaar brengen: aanboren van stille reserves op de arbeidsmarkt • Organiseren van (collectieve) opleidingen en trainingen in het (kleinere) mkb • Landelijke woningbouw- en verduurzamingsopgave als kans voor bouw- en installatiesector • Bouw van woningen (met name voor jongeren) • Inzet op thema’s brede welvaart • Verbeteren fietsnetwerk, binnen IJsselstein en regionaal • Verbeteren regionaal openbaar vervoer en onderzoeken van een andere/snellere opzet van de sneltram naar en binnen IJsselstein. • Realisatie Rijnenburg: ventiel lokale woningmarkt, klantenpotentieel voor lokale voorzieningen, koppeling aan regionaal OV- en fietssysteem • Citymarketing verbeteren om bedrijven/winkels te trekken zich hier te vestigen

Bedreigingen • Vergrijzing en stagnatie omvang beroepsbevolking, o.a. door krapte op woningmarkt • ‘War on talent’: populariteit vakopleidingen, concurrentie om kenniswerkers met zichtbare, grote spelers in steden • Schaarste in ruimte en weinig fysieke uitbreidingsruimte: concurrentie met andere functies, m.n. woningbouw • Leegstandpercentage ruim lager dan de frictieleegstand. Nauwelijks uitgeefbaar bedrijventerrein; de markt raakt op slot • Netcongestie, wat o.a. ontwikkeling van De Kroon stagneert • Toename winkelleegstand in IJsselstein afgelopen 5 jaar • Beperkte woningbouw, hoge druk op de woningmarkt, waardoor hoge woonlasten, zeker voor jongeren/starters • Detailhandel staat steeds meer onder druk door afvloeiing naar internet en hoge huren. Risico voor verdere afkalving van de voorzieningen in de binnenstad • Uitblijven organisatiegraad bedrijfsleven om noodzakelijke transities te laten slagen • Afhankelijkheid van de N210 als externe ontsluitingsweg voor de Lopikerwaard • Steeds moeizamer verkeersafwikkeling A2/N210

16

17