Bijlage 2 - Gebiedspaspoort Cluster 1 Utrecht Zuid-Zuidoost
Tekst van het document
Datum van oplevering: 8 januari 2025
Gebiedspaspoort
1. UTRECHT ZUID-ZUIDOOST Toekomstvisie 2040 Recreatieschap Stichtse Groenlanden en (aanliggend) Staatsbosbeheer
Gebiedspaspoort
ept c n o C UTRECHT ZUID-ZUIDOOST CLUSTER 1
DIT DOCUMENT IS INTERACTIEF
Doel Het gebiedspaspoort beschrijft het cluster Utrecht ZuidZuidoost met daarin de deelgebieden drie Utrechtse forten (fort Rhijnauwen, fort bij Vechten en fort ‘t Hemeltje), recreatiebos Nieuw Wulven, de Laagravense plassen, het Regiowout, Golfterrein Houten, Heemstede en de Cluster 1 - Utrecht Zuid-Zuidoost
Waijensedijk. Het doel van het gebiedspaspoort is het inzichtelijk maken van de kenmerken, functies, kansen en knelpunten, eigendom en beheer voor de deelgebieden. Dit wordt gedaan aan de hand van een ruimtelijke analyse, recreatieve analyse en een financiële analyse. Het gebiedspaspoort dient als opstap voor de Toekomstvisie 2040 van Stichtse Groenlanden en Staatsbosbeheer.
Inhoudsopgave 1. Ruimtelijke analyse 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
Ontstaansgeschiedenis van het gebied Structuurdragers Ruimtelijke samenhang Planologische kaders en ontwikkelingen Klimaat Kansen en knelpunten
2. Recreatieve analyse 2.1 2.2 2.3 2.4
Huidig gebruik Doelgroepen Impact van trends en ontwikkelingen Kansen en knelpunten
3. Eigendom en beheer 3.1 3.2 3.3
Beheerverantwoordelijkheden van recreatieve voorzieningen Financiële analyse Kansen en knelpunten
4. Richtinggevende uitspraken Bronnen Bijlage
Inhoudsopgave
1. Ruimtelijke analyse Ligging Utrecht Zuid-Zuidoost is een hoogdynamisch gebied, gelegen tussen Utrecht, Houten, Bunnik en Nieuwegein. Het gebied ligt ingeklemd tussen infrastructuur, bedrijvigheid en woonwijken.
Fort Rhijnauwen
In oost-west richting loopt de A12 en in noord-zuid richting de A27 met knooppunt Lunetten als infracluster. Aan de wordt het gebied begrensd door het Amsterdam Rijnkanaal. De Vaartsche Rijn vormt de westelijke grens van het gebied. Bedrijventerein Laagraven en de Liesbosch vormen bepalende bebouwing in het gebied, net als de universiteitscampus de Uithof, aan de noordzijde. Het gebied wordt gekenmerkt door een ring van Nieuwe Hollandse Waterlinie forten en het kent een markant landgoed: kasteel Heemstede.
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
noordzijde loopt watergang de Krommerijn en aan de zuidzijde
Fort Vechten
H3. Eigendom en beheer
Laagraven noordplas Waijensedijk
Laagraven zuidplas
Regiowout
uitspraken
H4. Richtinggevende
Heemstede noord
Bronnen en Bijlagen
golfclub de Utrechtse
Luchtfoto van de A12 ten zuiden van Utrecht (Het Utrechts Archief, 1989)
4
Fort ‘t Hemeltje Nieuw Wulven
Inhoudsopgave
1.1 Ontstaansgeschiedenis van het gebied tot 1000 | De Kromme Rijn en haar stroomruggen
1600 -1800 | Landgoederen en Buitenplaatsen
De Kromme Rijn maakt een belangrijk onderdeel uit van
In de 17e en 18e eeuw werden diverse ridderhofsteden
de ontstaansgeschiedenis van dit gebied. Door de eeuwen
omgevormd tot buitenplaatsen. Deze ontstonden
heen heeft de rivier talloze keren haar bedding verlegd. Dit
voornamelijk op de gradientzone richting de Utrechtse
heeft geresulteerd in een wirwar van stroomruggen.
Heuvelrug. Het buitenplaatsensemble van Amelisweerd,
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Rhijnauwen en Heemstede maken onderdeel uit van het De Kromme Rijn markeerde in de Romeinse tijd de
gebied. Kasteel Heemstede laat nog steeds een mooi
noordgrens van het Romeinse Rijk. Het Castellum
voorbeeld zien van een na 1680 aangelegede grootste
Fectio herrinnert aan deze periode. In de Middeleeuwen
tuin in symmetrische Franse classicistische trant.
vormde de watergang een belangrijke transportroute van het bisschop Utrecht. Tussen de 8e en 11e eeuw
1800-1900 | Spoorlijn en kanalisatie Kromme Rijn
ontstonden in de binnenbochten van de Kromme Rijn veel
In 1845 werd de spoorlijn Utrecht-Arnhem aangelegd,
brinkdorpen zoals Bunnik en Houten.
een zeer structurele ingreep in het gebied. Een andere belangrijke ingreep vond plaats rond 1870 toen werd
1000 - 1600 | Vroege ontginningen
besloten tot het moderniseren van de Oude Hollandse
Het zandige karakter van de stroomruggen rond de
Waterlinie. Met deze Nieuwe Hollandse Waterlinie werd
Kromme Rijn maakte deze uitermate geschikt voor
er een ‘tweede fortenring’ rond Utrecht aangelegd. Fort
agrarisch gebruik, resulterend in het kenmerkende
Rhijnauwen, Fort bij Vechten en Fort ’t Hemeltje de 4
hoevenlandschap met blokverkavelingen. Vanaf de elfde
Lunetten in Utrecht en in Nieuwegein de batterij aan de
eeuw vond ook in het Kromme Rijngebied ontginning
Overeindse weg met het inundatiekanaal richting Lunetten
plaats van de lager gelegen veengronden. De Wulfse
en de Plofsluis in het Amsterdam Rijnkanaal, herinneren
Dijk en de Wayese Dijk markeren de oorspronkelijke
aan deze tijd.
Middeleeuwse ontginningen in het Kromme Rijngebied (Regionaal Archief Zuid-Utrecht, 2022)
ontginningsassen van waaruit de gronden in cultuur
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
werden gebracht.
Landschap in het Kromme Rijngebied omstreeks 1000 (van Bemmel, Renes en Vonk, 2022)
6
1600-1800 - ontstaan van buitenplaatsensembles zoals Amelisweerd, Rhijnauwen en Heemstede (Topotijdreis, 2024)
1800-1900 - De spoorlijn Arnhem-Utrecht werd aangelegd en rond 1870 werd er een tweede fortenring aangelegd (Topotijdreis, 2024)
Inhoudsopgave H1. Ruimtelijke analyse
1900 - 2000 | grootschalige verstedelijking
2000 - nu | recreatielandschappen
Rond de periode van de Tweede Wereldoorlog vonden
Met de aankoop van landgoed Amelisweerd, Rhijnauwe
er een aantal zeer ingrijpende ontwikkelingen plaats
en Nieuw Wulven voorkwam de gemeente Utrecht een
in het gebied. Zo werd de A12 aangelegd en werd het
verdere stadsuitbreiding richting het oosten. Ook werden
Amsterdam-Rijnkanaal gegraven. Ook werden er diverse
de landgoederen opengesteld voor publiek en kregen
wegen verhard en verbreed. Het benodigde zand hiervoor
ze een recreatieve functie. Tot de dag van vandaag is
werd gewonnen met de aanleg van de Laagravense
dit gebied een van de meest bekende en gekoesterde
plassen.
recreatiegebieden van de stad Utrecht. Het in 2015 geopende Waterliniemuseum in Fort bij
Met de afschaffing van de Kringenwet (voorheen
Vechten maakte het waterlinielandschap beleefbaar voor
mocht er niet worden gebouwd in de verboden kringen
het grote publiek.
rond de forten) breidde Utrecht in rap tempo uit. Zo
Ook het gebied rond de zandwinplassen Laagraven
ontwikkelde zich een typische stadsrand met woonwijken,
werden opengesteld voor publiek. Zo is de zuidelijke plas
volkstuincomplexen, sportvelden. Woonwijk Lunetten is
momenteel in gebruik als gebied voor waterrecreatie.
Johannapolder verrees universiteitscentrum De Uithof en kantoorpark Rijnsweerd. In 1986 werd de A27 aangelegd. Deze weg vormt nog altijd de oostelijke begrenzing van de stad Utrecht. In de jaren zeventig werd Houten aangewezen als groeikern waarna ook hier een grootschalige uitbreiding heeft plaatsgevonden (Provincie Utrecht, 2005). 1950 - de A12 worden aangelegd (Topotijdreis, 2024)
1965 - Het Amsterdam Rijnkanaal is aangelegd en de stad Utrecht breid uit (Hoograven) (Topotijdreis, 2024)
1985 - De A27 wordt aangelegd en de contouren van Lunetten worden gevormd (Topotijdreis, 2024)
1995 - de A27 is aangelegd, Lunetten is gebouwd en Houten is als groeikern flink uitgebreid (Topotijdreis, 2024)
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
de meest oostelijke stadsuitbreiding. In de voormalige
Luchtfoto vanuit het zuiden richting de noordplas Laagraven met Lunetten en Utrecht op de achtergrond (Utrechts Archief, 1981-1983)
8
Een belangrijke structuurdrager van dit cluster is de
De landgoedensembles van Kasteel Heemstede, landgoed
Kromme Rijn als meanderende, onbedijkte rivier met
Rhijnauwen en landgoed Amelisweerd vormen een
belangrijke historische functie als Romeinse grens en
belangrijk onderdeel van de landgoedgordel Utrechtse
transportroute. Het brede stroomruggenlandschap rond
Heuvelrug. De Romeinse Limes en fortenrand Nieuwe
de Kromme Rijn wordt gekenmerkt door onregelmatige
Hollandse Waterlinie maken een belangrijk onderdeel uit
blok- en strookverkavelingen, brinkdorpen en gebogen
van de historische landverdediging en dragen daarmee
restgeulen zoals de Oud Wulfse wetering. De lager
een waardevolle cultuurhistorische structuur.
gelegen delen worden gemarkeerd door ontginningsdijken en langgerekte verkaveling.
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Inhoudsopgave
1.2 Structuurdragers
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
Landhuis Oud Amelisweerd met de Kromme Rijn op de voorgrond (Het Utrechts Archief, 1965-1975)
10
Luchtfoto van kasteel Heemstede, het accent van de formele aanleg ligt op de hoofdas van het huis, deze liep helemaal door tot aan de Utrechtseweg,
Luchtfoto van de Kromme Rijn met Utrecht op de Horizon (Het Utrechts Archief, 1982) We zien de structuurdragers van het brede stroomruggenlandschap
maar is verstoord door de A27 (Tastbare Tijd, 2005)
rond de Kromme Rijn met onregelmatige blok en strookverkaveling.
Inhoudsopgave
1.3 Ruimtelijke samenhang Het cluster Utrecht Zuid-Zuidoost bestaat uit de zandige stroomruggen van de Krommerijn met daarop een typerende blokverkaveling. De lager gelegen delen werden rond de Middeleeuwen ontgonnen in een rechtlijnige orientatie, vanuit een hoger gelegen dijkje, de ontginningsas. Deze landschappelijke structuur is in de
H1. Ruimtelijke analyse
huidige situatie nog lastig te herkennen. Grote woonwijken aan de rand van Utrecht en Houten, samen met het infracluster van de A27 en de A12 hebben het gebied versnipperd en maken de ruimtelijke samenhang lastig leesbaar. Met de komst van het Amsterdam Rijnkanaal heeft er bovendien veel groei van bedrijventerreinen plaatsgevonden, waardoor het gebied soms industrieel en rommelig aanvoelt. Deze ontwikkelingen benadrukken des tussen deze hoogstedelijke bebouwing. De verschillende recreatiegebieden zouden gebaat zijn bij een betere onderlinge verbinding, dat zou bovendien een impuls geven aan ecologie. De belangrijkste opgave daarbij is om de grote lijnvormige barriers van de A12, A27 en het Amsterdam Rijnkanaal te overbruggen.
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
te meer hoe waardevol het ‘overgebleven’ landschap is
Ruimtelijke analyse
12
Inhoudsopgave H1. Ruimtelijke analyse H2. Recreatieve analyse
Laagravense plassen | noordelijke plas met grote lege grasvlaktes en fiets-, wandel- en ruiterpaden
Bosgebied Nieuw Wulven | waterrijk karakter en diverse aanplant van bos
Omgeving Heemstede | open graslanden met wilgenrijen
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
Utrechtse Forten | Amelisweerd als druk bezocht uitloopgebied voor de omgeving Utrecht
14
Inhoudsopgave
Planologische kaders en ontwikkelingen - natuur en water Huidig ruimtelijk beleid Het landschap rond het cluster Utrecht Zuid-Zuidoost
Er wordt gezocht naar een natuurlijke verbinding tussen
kent verschillende beschermingscategorieën voor natuur,
Fort bij Vechten en Amelisweerd. Hierbij moet de barriere
en waterkwaliteit. Onderstaande kaarten geeft op een
A12 worden overbrugd.
en hoe deze mogelijk van toepassing kunnen zijn op de
Het gebied aan de Waijensedijk is aangewezen als
(recreatie)gebieden in de omgeving.
potentieel waterbergingsgebied, mogelijk in combinatie met de noordplas van Laagraven.
Een deel van het cluster maakt onderdeel uit van Natuurnetwerk Nederland. Dit omvat onder andere de
Het regiowoutbosje ligt geïsoleerd ten noorden van fort
forten (Rhijnauwen, Vechten en ‘t Hemeltje), maar ook
De Batterijen. Ook vanaf het westelijke langs het bosje
het noordwestelijk deel van bosgebied Nieuw Wulven.
stromende inundatiekanaal is het regiowoutbosje niet
De waterkaart laat mooi zien waar de laagtes in het
voor wandelen of als koelteplek toegankelijk. In de
gebied liggen. Een deel van deze laagtes maakt onderdeel
pilot GGM is het idee voorgesteld met een brug over het
uit van grondwaterbeschermingsgebied. Een stuk van
inundatiekanaal en een verbinding tussen fruitgaarden
kasteel Heemstede en de golfbaan vallen onder deze
door het regiowoutbosje te verbinden met het open
zonering. Bosgebied Nieuw Wulven valt onder de zonering
landschap ten noorden van kasteel Heemstede.
kwetsbare strategische grondwatervoorraad. Dit betekent dat het waterpeil hier relatief hoog gehouden moet worden. Dit is terug te zien in het waterrijke karakter van het gebied. Bos Nieuw Wulven biedt plek aan bijzondere diersoorten zoals de ringslang
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
beknopte wijze weer waar deze waarden te vinden zijn
Planologische natuurkaders (Provincie Utrecht, 2024)
16
Planologische waterkaders (Provincie Utrecht, 2024)
Waijensedijk met op de achtergrond een veld met kazematten. Dit gebied is aangewezen als waterbergingsgebied in combinatie met een robuuste verbinding voor natuur en recreatie naar de zuidzijde van de Waijensedijk
Huidig ruimtelijk beleid
toegankelijk fort dat regelmatig wordt gebruikt voor
Het landschap rond het cluster Utrecht Zuid-Zuidoost kent
evenementen, vergaderingen, bruiloften en festivals. Je
ook beschermingscategorieën voor cultuurhistorische
vindt hier bovendien het Waterlinie museum waar je aan
waarden in het gebied. Naastgelegen kaart geeft op een
de hand van tentoonstellingen en rondleidingen op een
beknopte wijze weer waar deze waarden te vinden zijn
interactieve manier leert over de werking van dit stelsel
en hoe deze mogelijk van toepassing kunnen zijn op de
(fortvechten.nl, 2024). Fort ‘t Hemeltje is het minst
(recreatie)gebieden in de omgeving.
toegankelijke fort van de drie in dit cluster. De gebouwen zijn niet toegankelijk voor publiek maar het fortterrein
Het gehele cluster valt onder de dubbele UNESCO
wel. Hier kun je doordeweeks een spionnenroute lopen
Werelderfgoed De Hollandse Waterlinies en Neder-
(Staatsbosbeheer, 2024). Fort De Batterijen wordt
Germaanse Limes status. Delen van de verdedigingslinie
geëxploiteerd door een ondernemer en men kan er diverse
van de NHW zijn nog altijd goed te herkennen in het
activiteiten doen. De Plofsluis is een uniek onderdeel
landschap zoals de forten. Andere onderdelen zijn
van de Hollandse waterlinies. Het vormt samen met de
minder goed zichtbaar zoals de verboden kringen en
Heemsteedse brug een fiets-/wandelverbinding over het
de inundatievlaktes. Het document Gebiedsanalyse
Amsterdam Rijnkanaal.
kernkwaliteiten Hollandse Waterlinies Utrecht Oost geeft uitgangspunten en ontwikkelrichtingen om deze beleving
Naast de structuur van de Nieuwe Hollandse Waterlinie
te versterken alsook te beschermen (Provincie Utrecht,
vindt je in dit cluster ook een deel van de voormalige
2021).
Romeinse noordgrens; de Limes. Het restant hiervan, het Castellum Fectio is in de ondergrond bewaard gebleven
Een aantal opmerkelijke elementen in het gebied zijn
en is beschermd als archeologische Rijksmonument.
hoofdweerstandslijn de Marsdijk, Fort bij Rhijnauwen,
Een kunstwerk verbeeld het fort vlak tegen Fort Vechten
fort bij Vechten, Fort ‘t Hemeltje, de Plofsluis over het
aan. Vanaf Fort Vechten loopt door het landschap een
Amsterdam Rijnkanaal en het fort de Batterijen met
voormalige tankgracht tot aan Fort ‘t Hemeltje. De
het inundatiekanaal naar de 4 Lunetten in Utrecht. Fort
tankgracht is zichtbaar als een brede sloot en is mogelijk
bij Rhijnauwen is het grootste en groenste fort van de
interessant om de Hollandse Waterlinie op een bijzondere
Nieuwe Hollandse Waterlinie met veel beschermde
manier beleefbaar te maken. In de ondergrond bewaard
planten en dieren. Om deze te beschermen is het fort
en beschermd als archeologische Rijksmonument. Een
enkel onder begeleiding te bezoeken, daarnaast wordt het
kunstwerk verbeeld het fort vlak tegen Fort Vechten aan.
Fietsstraat de Marsdijk is de oude hoofdweerstandslijn van Planologische cultuurhistorische kaders (Provincie Utrecht, 2024)
de Nieuwe Hollandse Waterlinie (plofsluis)
fort soms ingezet voor zakelijke of privé bijeenkomsten (Staatsbosbeheer, 2024). Fort bij Vechten is een zeer
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Inhoudsopgave
Planologische kaders en ontwikkelingen - cultuurhistorie
De Romeinse Limes is onderdeel van dit cluster, met het Castellum Fectio als grootste en oudste Romeinse fort van Nederland, nu te zien als relict in het landschap. 18
Vogelvlucht van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Op de kaart zijn de hoofdweerstandslijn, forten met schootskringen, acccessen, inundatievelden, sluizen en andere bestaande kernelementen van de NHW Utrecht Oost nadrukkelijk weergegeven (Provincie Utrecht, 2021)
Inhoudsopgave
1.4 Planologische kaders en ontwikkelingen - Utrechts Programma Landelijk gebied
Planologische kaders en ontwikkelingen - Groen Groeit Mee in Kromme Rijn Linie Landschap
Ruimtelijke ontwikkelingen
•
minder stikstofuitstoot
In 2023 is er door de Provincie Utrecht,
Vanuit Groen Groei Mee worden drie hoofddoelen gesteld
Onderstaand overzicht geeft op een globale wijze inzicht in
•
duurzame landbouw
Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden (HDSR) en
voor dit gebied:
de belangrijkste ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied
•
minder broeikasgassen uit veehouderij (methaan)
gemeenten Bunnik, Houten, Nieuwegein, Utrecht en Zeist
•
en de wijze waarop deze een raakvlak kunnen hebben
•
aansluiten bij andere projecten van de provincie
H1. Ruimtelijke analyse
met de doorontwikkeling van de (recreatie) gebieden in dit cluster. Voor verdere informatie zie ook de bronnenlijst in
Om recht te doen aan de diversiteit van landschappen in
de bijlage.
de provincie Utrecht is er een onderverdeling gemaakt. Dit cluster valt onder deelgebied De Kromme Rijnstreek.
Vanuit het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG)
Het gebied wordt gekenmerkt als landbouwgebied dichtbij
wordt er gewerkt aan grote vraagstukken zoals het
de stad Utrecht. Het gebied is van waarde voor stad-land
verminderen van stikstof, het verbeteren van de bodem-
recreatie. In toekomst wordt er ingezet op:
en waterkwaliteit, het versterken van de natuur en het
•
versterken stad-land relatie
toekomstbestendig inrichten van ons landelijk gebied.
•
stimuleren duurzame landbouw
Momenteel wordt er gewerkt aan een integrale aanpak
•
klimaatadaptieve maatregelen zoals wateropvang en
Mee in Kromme Rijn Linie Landschap (Pilot KRLL). Hiermee
met de regionale stedelijke opgave •
Zorg voor een gezond, recreatief toegankelijk en
is het gebied een van de vier voorbeeldgebieden van
kwalitatief hoogwaardig landschap waarbij nieuwe
Groen Groeit Mee.
verbindingen voor langzaamaanverkeer en natuur nodig zijn over de grote infrastructurele barrières
Vanuit dit programma wordt gesteld dat het gebied momenteel erg versnipperd is door verschillende grote barrières zoals de spoorlijn en de snelwegen A12 en
(waterwegen, snelwegen en spoorwegen). •
Streef naar een duurzame toekomst voor het landelijk gebied
A27. Dit zorgt ervoor dat zowel dieren als mensen zich niet makkelijk door het gebied kunnen verplaatsen en
Eind 2024 wordt er een ontwikkelperspectief verwacht
resulteert in heel drukke en heel rustige gebieden. Er is
met een uitvoeringsagenda voor de komende tien jaar.
betere waterkwaliteit (Provincie Utrecht, 2023)
behoefte aan robuuste verbindingen voor natuur en
Dit document dient als waardevolle bouwsteen voor deze
recreatie en beleving Hollandse waterlinie en daardoor
agenda.
waterschappen, gemeenten en buurprovincies. In 2025
Vanuit de werkgroep Kromme Rijncorridor is er een
een betere spreiding van drukte. Daarnaast staat het
wordt er een definitief plan verwacht.
inspiratiekaart gemaakt die de positieve kanten van het
waarbij verschillende partijen worden meegenomen, denk aan agrariërs, inwoners, natuurorganisaties,
gebied belicht. De kaart heeft als missie om een aanzet In het concept UPLG zijn een aantal structurerende
te geven voor een gezamelijke visie en zou als bouwsteen
principes opgesteld die leidend zijn:
kunnen dienen voor de gebiedsprocessen die zijn gestart
•
voldoende en schoon water
vanuit het UPLG (Wijknieuws, 2023).
•
inspelen op klimaatverandering
•
kwaliteit van de natuur verbeteren
gebied onder grote druk als het gaat om regionale verstedelijkingsambities zoals de Metropoolpoorten Lunetten-Koningsweg en de A12-zone en regiopoort Houten en Nieuwegein.
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
een gebiedsgerichte samenwerking gestart: Groen Groeit
Verbindt de landschappelijke opgave onlosmakelijk
Landschappelijke deelgebieden uit het concept Utrechts Programma Landelijk Gebied (Provincie Utrecht, 2023)
20
Gesprekskaart ontwikkelperspectief Kromme Rijn-Linielandschap_CONCEPT (bron: Groen Groeit Mee, december 2023)
Inhoudsopgave
Planologische kaders en ontwikkelingen - Deelgebied Nieuw Wulven Bos Nieuw Wulven in tussen 2000 en 2007 aangelegd.
Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies en loopt er een
Om het gebied aantrekkelijker en gevarieerder te maken
Voorafgaand aan de bosaanleg heeft een langdurig proces
oude rivierarm van de Kromme Rijn door het bos. De
en om recreatief ondernemerschap te stimuleren
van ruilverkaveling en grondverwerving plaatsgevonden
veelheid aan sloten herinneren aan de tijd van ontginning
wordt er momenteel gebouwd aan een nieuwe
door de Dienst Landelijk Gebied, in samenwerking
omstreeks 1300 (groengroeitmee.nl, 2024) (Gemeente
horecagelegenheid: de Wereld van Weelde. Het wordt
met regionale partners. Het project viel onder de
Houten, 2019).
een zelfvoorzienend gebouw met naast horeca, ruimte voor vergader- en workshopruimtes. Rond het gebouw
gebied een groene impuls te geven en de recreatiedruk
Bos Nieuw Wulven is opgedeeld in zes onderdelen:
worden noten-en fruitgaarden en een moestuin aangelegd
op Amelisweerd en omgeving te verminderen. Na de
•
(wereldvanweelde.nl, 2024).
realisatie is Nieuw Wulven bij Staatsbosbeheer in beheer en eigendom genomen. Het gebied is in totaal zo’n 110 hectare groot en maakt
entreebos; gelegen op de oude landbouwgrond van de Romeinen
•
drasbos; laag en nat gedeelte met elzen en wilgen
Vanuit Groen Groeit Mee - Kromme Rijn Linie landschap
•
dwaalbos; vochtig essenbos met kronkelpaden
ligt er een ambitie om Nieuw Wulven verder te versterken
•
boogbos; droog-vochtig eiken- en essenbos met
als recreatiegebied door uitbreiding van het bosgebied
ronde paden
met 15-20 ha in de komende 5 jaar en versterking
onderdeel uit van de gemeente Bunnik en Houten. Watergang de Zijlgraaf markeert de gemeentegrens. Het
•
kamerbos
van de recreatieve benutting in samenwerking tussen
noordelijk deel, onderdeel van de gemeente Bunnik is
•
speelbos Het Grote Fort
Staatsbosbeheer en de ondernemer van Wereld van
rond 2000 aangelegd en het zuidelijk deel, onderdeel
Weelde. Nieuw Wulven is ook in beeld bij HDSR als locatie
van de gemeente Houten, wat later, rond 2007. Het
Aangrenzend aan bos Nieuw Wulven wordt er
om water vast te houden bij extreme regenval. Dit zou
gebied is bestempeld als recreatiegebied met natuur als
samengewerkt met agrariërs. Zo is een deel van de
hand in hand moeten gaan met verbeteren van de huidige
nevenfunctie. Zo maakt een deel van het bos onderdeel
landerijen opgesteld als klompenpad en wordt er gewerkt
waterhuishouding in het toch al natte gebied. Ook is er
uit van Natuurnetwerk Nederland en vind je er bijzondere
met boerderijwinkels, bijvoorbeeld bij Boerderij Nieuw
de wens Nieuw Wulven sterker recreatief te verbinden
plant- en diersoorten. Het natte karkater van het gebied
Slagmaat (nieuwslagmaat.nl, 2024).
met Fort Vechten en Castellum Fectio en in het gebied
(komgrond) is erg waardevol voor bijzondere orchideeën,
de beleving van de Werelderfgoederen de Hollandse
amfibieën en reptielen zoals de ringslang. Ook vind je er
Waterlinies en Nedergermaanse Limes te versterken,
een veelheid aan vogelsoorten zoals de blauwborst, de
bijvoorbeeld door inrichting van beefplekken zoals bij de
tjiftjaf, grasmus en de spotvogel.
anti-tankgracht die door het gebied loopt.
Artist Impression van Wereld van Weelde (wereldvanweelde.nl, 2024)
In Nieuw Wulven vind je naast waardevolle natuur ook een aantal bijzondere cultuurhistorie relicten. Zo loopt de Romeinse Limes door het gebied, maakt het onderdeel uit van het UNESCO Werelderfgoed De Hollandse Waterlinies
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Herinrichting Groenraven Oost en had als doel om het
Kaart met de diverse delen van het bos (Gemeente Houten, 2019)
22
Nabij de noordgrens van Nieuw Wulven vindt je klompenpaden die het gebied verbinden met aangrenzende agarische gronden
Inhoudsopgave
Planologische kaders en ontwikkelingen - Deelgebied Laagravense plassen, Waijensedijk, Regiowout, Golfterrein Houten en Heemstede Ten zuiden van de N409 heeft het recreatieschap
Waijenseijk
Heemstede
In het Ontwikkelperspectief Kromme Rijn Linie Landschap
de percelen Heemstede-Noord in eigendom met
Het gebied aan de Waijensedijk is aangewezen als
De stukken grond rond kasteel Heemstede zijn momenteel
is de ambitie opgenomen om Laagraven te ontwikkelen
als doel deze met een ondernemer te ontwikkelen
potentieel waterbergingsgebied, mogelijk in combinatie
in agrarisch gebruik. Vanuit het programma Groen Groeit
tot een Landschapspark dat een belangrijke functie krijgt
tot een recreatieve trekpleister. Vanuit het
met de noordplas van Laagraven.
Mee wordt er verkend of hier mogelijkheden liggen
in het opvangen van de sterk toenemende recreatiedruk
ontwikkelperspectief is hier ook de wens om
vanuit de omringende stedelijke kernen. Enerzijds wordt
te komen tot meer groenblauwe dooradering.
Regiowout
omgeving biedt bovendien mogelijkheden voor wandel- en
in de komende periode gewerkt aan een visie op dit
Heemstede-Noord is, vanwege de deels relatief lage
Het regiowoutbosje ligt geïsoleerd ten noorden van fort
fietsroutes om andere gebieden te ontlasten/stedelijke
Landschapspark, dat nog een verdiepingsslag vraagt
ligging daarnaast, net als de Noordplas, ook in beeld
De Batterijen. Ook vanaf het westelijke langs het bosje
inwoners te faciliteren in hun recreatiebehoefte en om
t.o.v. het ontwikkelperspectief. Daarnaast zijn er twee
als mogelijke locatie om water vast te houden, waarbij
stromende inundatiekanaal is het regiowoutbosje niet
Kasteel Heemstede als bijzijondere trekpleister op de
concrete ontwikkelingen waarbij in het recreatieschap een
dit vooral passend lijkt als het ook kan bijdragen aan
voor wandelen of als koelteplek toegankelijk. In de
kaart te zetten. In 2023 is een deel van het voormalige
belangrijke rol heeft:
de recreatieve ontwikkeling. Aanvullend is er de wens
pilot GGM is het idee voorgesteld met een brug over het
kasteelterrein opgekocht door stichting Land van Ons.
om vanaf Heemstede-Noord een doorsteek voor
inundatiekanaal en een verbinding tussen fruitgaarden
Het doel van LVO is om het stuk grond landschappelijk
De directe omgeving van de Noordplas moet meer
wandelaars te maken naar het Regiowoutbosje en
door het regiowoutbosje te verbinden met het open
te verbeteren en natuur en cultuurhistorische waardes
recreatief benut worden met een steviger recreatief
vanaf daar naar het 2e Veld via een wandelbrug over
landschap ten noorden van kasteel Heemstede.
te herstellen. Momenteel wordt er samen met
programma. Tegelijkertijd heeft Hoogheemraadschap
het inundatiekanaal. Ook voor deze ontwikkelingen
de Stichtse Rijnlanden (HDSR) de Noordplas in
is een samenwerking met HDSR passend vanwege
Golfterrein Houten
van Ons, 2024). De grootste uitdaging in dit gebied ligt in
beeld als locatie om bij extreme regenval en een
de mogelijke wateropgave bij Heemstede-Noord en
Het cluster omvat twee golfterreinen. Driving Range de
het slechten van de A27 barriere, zowel voor recreatie,
maalstop op het Amsterdam Rijnkanaal water vast
de voorziene realisatie van natuurvriendelijke oevers
Utrechtse ligt haaks op het Amsterdam Rijnkanaal en
cultuurhistorie (de weg doorkruist een historische
te kunnen houden. Het lijkt logisch de recreatieve
langs het Amsterdam-Rijnkanaal.
iets zuidelijker ligt een tweede terrein met daarop de
eikenlaan) en natuur.
•
•
ontwikkelingen en de wateropgave in samenhang met elkaar nader te onderzoeken en (waar mogelijk
•
In heel Laagraven willen we zorgen voor meer
en haalbaar voor de wateropgave) tot uitvoering te
groen-blauwe dooradering en verbetering van het
brengen.
recreatieve netwerk voor wandelaars en fietsers.
uitspraken
H4. Richtinggevende
Bronnen en Bijlagen Gesprekskaart ontwikkelperspectief A12-zone Laagraven_CONCEPT (bron: Groen Groeit Mee, december 2023)
24
voor natuurinclusieve landbouw en waterberging. De
gebiedspartners gewerkt aan een concreet plan (Land
Utrechtse - en Nieuwegeinse golfclub.
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Laagravense plassen
Inhoudsopgave
1.5 Klimaat Om inzicht te krijgen in de grote uitdagingen die door klimaatverandering op de clustergebieden afkomen is gebruik gemaakt van de Klimaateffectatlas. De kaartbeelden laten zien waar de effecten van wateroverlast-hitte-droogte-overstroming in de komende decennia de meeste impact zullen hebben, en waar
H1. Ruimtelijke analyse
mogelijk maatregelen nodig zullen zijn: De steden die dit cluster begrenzen kampen in de zomer steeds vaker met hittestress. Dit resulteert in gevoelstemperaturen die kunnen oplopen tot meer dan 40 graden. Deze trend pleit des te meer voor het behouden van een groen en waterrijk (recreatie)landschap waar mensen verkoeling kunnen vinden. Door de lage ligging van het gebied rond Nieuw Wulven, Laagraven en een toekomstbestendige invulling is het van belang dat hier plek voor waterberging wordt gereserveerd.
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
Heemstede kampt dit gebied met lokale wateroverlast. Bij
Klimaateffecten op kaart (Provincie Utrecht, 2024)
26
Inhoudsopgave
1.6 Kansen en knelpunten - Ruimtelijk Op basis van de landschappelijke analyse, gebiedsbezoeken en huidig beleid kunnen er een aantal
•
kansen en knelpunten worden geformuleerd.
Zorg voor heldere en uitnodigende entrees naar de verschillende gebieden. Vooral in het gebied rondom Heemstede liggen kansen voor een heldere toegang
Kansen & Knelpunten:
tot het gebied. De carpoolplaats nabij de A27 kan
•
hiervoor een mooie aanleiding bieden.
Er liggen kansen om een meer onderscheidende identiteit voor de verschillende deelgebieden te
H1. Ruimtelijke analyse
versterken en/of te ontwikkelen;
richting beter te verbinden en daarmee de spoorlijn
waar het verhaal van de waterlinie wordt verteld
Houten als barrière slechten en om zo ook recreatie
(hoofdweerstandslijn, inundatie, forten) en recreatie
tussen deze twee gebieden te versterken (eco-/
samengaat met natuur en erfgoed. Hier ligt specifiek
recreaduct).
een kans voor het recreatief verbinden van de forten.
H2. Recreatieve analyse
- Nieuw Wulven als toekomstbestendig bos met
uitspraken
Ook voor natuur liggen er kansen om de grote
ruimte voor waterberging en natuurontwikkeling.
infrastructuur-barrieres te slechten (A27 en A12).
Denk bijvoorbeeld aan ecologisch bermbeheer,
De plannen voor een wildtunnel onder de A12 biedt
natuurvriendelijke oevers en meer soortenrijkdom.
kansen voor een waardevolle ecologische verbinding
Recreatie gaat hier samen met natuur en een
met met Fort bij Vechten als ecologische stapsteen.
geeft meer aanleiding om het gebied te bezoeken.
H3. Eigendom en beheer H4. Richtinggevende
•
avontuurlijke identiteit. De nieuwe horeca voorziening •
Het deelgebied nabij buurtschap Wayen biedt kansen
- De Laagravense plassen als plek voor sportieve
voor (tijdelijke) waterberging waarbij een robuuste
outdoor recreatie (voornamlijk de zuidelijke plas).
verbinding voor natuur/wandelen de reeënpopulatie
- Het gebied rond Heemstede, Wayen, Regiowout en
nabij dit buurtschap een beter verspreidingsgebied
de golfbaan als belangrijk gebied voor waterberging.
kan bieden.
Bos Nieuw Wulven | er liggen kansen voor natuurlinclusieve bosontwikkeling met ruimte voor meer soorten
Daarnaast heeft dit gebied behoefte aan een sterkere identiteit en daarmee trekker van (nieuwe)
•
Het Regiowout biedt mogelijkheden voor een concreet
recreatie. Het verhaal van kasteel Heemstede kan
programma met verblijfsplek. Door het met een
een impuls geven op het gebied van cultuurhistorie
recreatieve route te koppelen aan het Amsterdam-
(herontwikkeling van oude landgoed structuren
Rijnkanaal en Laagraven ontstaat er bovendien een
zoals de vijver en moestuin). Een beter fiets- en
mooie noord-zuid verbinding.
wandelnetwerk zorgen bovendien voor betere •
Bronnen en Bijlagen
Er ligt een kans om groen en recreatie in oost-west
- De forten als bijzonder cultuurhistorisch landschap
bereikbaarheid.
•
In het gebied rondom Laagraven en Heemstede
De TOP bij de A27 biedt kansen voor het ontwikkelen
liggen kansen voor een uitbreiding van het fiets- en
van een meer onderscheidende identiteit.
wandelnetwerk om de beleefbaarheid van het gebied te vergroten.
•
Er ligt een kans om recreatie beter te spreiden door te werken aan een intensiteit-zonering. Naast
•
Stimuleer duurzame landbouw en koppel deze
het versterken van de aantrekkingskracht door
waar mogelijk aan recreatieve hotspots en routes
gebiedsidentiteiten te verbeteren vraagt dit om het
(op bezoek bij de boer, streekwinkel et.). Dit speelt
versterken van recreatieve verbindingen. Enerzijds
vooral rondom de forten en de kavels nabij Wayen en
door nieuwe tunnels/bruggen toe te voegen. Zo ligt
Heemstede.
er een kans om Houten te verbinden met Laagraven en het recreatiegebied rond Heemstede (de oude
•
entreelaan van het kasteel biedt hiervoor een mooie
Koppel recreatieve ontwikkelingen met groenblauwe dooradering (vanuit opgaven UPLG).
kans). Ook moeten huidige verbindingen worden versterkt en kan er gewerkt worden met heldere
•
Vertel ook het verhaal van de Romeinse Limes. Zoek
bebording (route en informatie). Hierbij is het van
naar mogelijkheden om bv het Castellum Fectio beter
belang dat de schakel met bestaande en nieuwe
beleefbaar te maken.
woongebieden wordt gemaakt, bv met Lunetten en 28
•
studentencomplexen op de Uithof.
Heemstede | De A27 vormt een natuurlijke en recreatieve barriere tussen Kasteel Heemstede en Houten. Zo wordt de oorspronkelijke eiken-entreelaan van het kasteel abrupt verbroken door de snelweg.
Inhoudsopgave
2. Recreatieve analyse 2.1 Huidig gebruik Om inzicht te krijgen in welke recreatieve waarde de
Bezoekerscapaciteit: Aan de Laagravense plas is
gebieden hebben, is per gebied de gebruikswaarde,
ruimte voor ca. 5.000 bezoekers, waarvan maximaal
belevingswaarde en attractiewaarde bepaald:
3.000 strandgasten tegelijkertijd. Er zijn circa 650
•
parkeerplaatsen.
Gebruikswaarde: wat voor activiteiten zijn er mogelijk?
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
• •
Belevingswaarde: welke belevingssferen zijn er in
Bezoekersaantallen: Laagraven - Down Under trekt
het gebied?
circa 72.000 unieke Nederlandse bezoekers en 0,5-
Attractiewaarde: wat trekt bezoekers juist naar dit
0,75 miljoen Nederlandse bezoeken per jaar (2022).
gebied?
Gemiddeld zorgt dit voor 12.000 bezoeken per hectare Dit is een hoge bezoekersdichtheid.
Laagravense Polder en Plassen Gebruikswaarde: 2 plassen met in het midden een grote
Waardering: Bezoekers beoordelen het gebied met
parkeerplaats met TOP Laagraven.
een 7,2. Dit is lager dan het gemiddelde 7,9 (bron:
Noordplas: geen voorzieningen, ruimte voor bijv.
bezoekersonderzoek recreatiegebieden Utrecht 2022).
groepsactiviteiten of evenementen. Omdat er sprake is van verontreinigingen in de waterbodem van de plas
Regiowout
ishet niet toegestaan daar te zwemmen.
Belevingswaarde/gebruikswaarde: Regiowout is een
Zuidplas: zwemlocatie, strand, speelvoorzieningen
dichtbegroeid bos ten zuiden van de Laagravense
en picknicktafels, Down Under met (water)
Polder en Plassen. Er zijn hier geen voorzieningen of
sportmogelijkheden: wakepark, indoor wavesurfer,
een entree, waardoor het gebied op dit moment niet
strand, restaurant en beach club, paintball,
recreatief toegankelijk is. Dit zorgt voor het ontbreken
bubbelvoetbal, voetgolf, terreinrijden, bootcamp en
van een belevings- en gebruikswaarde.
teambuildingactiviteiten. De omgeving is overwegend agrarisch gebied met ten
Nieuw Wulven
zuiden kasteel Heemstede en de golfbaan.
Gebruikswaarde: Faciliteiten: speelbos, geboortebos,
Honden: verboden bij de Zuidplas, aangelijnd rond de
Klompenpad (wordt veel gebruikt), activiteiten vanuit
Noordplas (niet erin).
Groen doet Goed, een restaurant, parkeerplaats, sportmogelijkheden, voedselbos zijn in ontwikkeling
Belevingswaarde: De plassen bieden een groenblauwe
(bouw horeca in augustus 2024 gestart).
omgeving waar zowel inwoner van Utrecht, NIeuwegein
Fiets- en wandelpad door het gebied heen: wordt veel
en Houtent gebruik van maken. Vooral zomers vind je
voor woon-werkverkeer gebruikt en voor wandelen.
rondom de Zuidplas veel reuring, terwijl de Noordplas
Het pad is niet breed waardoor gebruikers regelmatig
en omliggende polder juist een gebied is waar meer
voor elkaar moeten wijken. Honden: mogen los lopen
rust heerst. Hier is de natuurbeleving groter dan aan de
(behalve in het speelbos en in het broedseizoen van
Zuidplas. Vergelijkbare zwemlocaties vind je elders in
maart-juli). Ontwikkelingen: kwaliteitsimpuls (2016-
Utrecht, bijvoorbeeld bij de Maarsseveense Plassen of
2026): recreatie rond het speelbos en rustige plekken
Haarrijnse plas. Echter, voor inwoners van Nieuwegein,
verder in het gebied. Het plan bevat nieuwe horeca,
Houten en het zuiden van Utrecht is de Laagravense
versterking van de natuur, een kas voor groente en fruit
plas dichterbij en daarom een aantrekkelijk gebied om
en extra recreatievoorzieningen voor jong en oud.
Bronnen en Bijlagen
te bezoeken. Belevingswaarde: Nieuw Wulven is een gebied waarin Attractiewaarde: De Laagravense polder en plassen
bos gecombineerd wordt met een recreatiegebied. Het
trekken voornamelijk bezoekers die gebruik maken van
is grotendeels dichtbegroeid en een deel van het gebied
de voorzieningen bij Down Under, zoals de zwemplas,
maakt deel uit van Natuurnetwerk Nederland. Deze plek
de waterskibaan en de horecagelegenheid. Deze
leent zich daarom goed voor een echte natuurbeleving
combinatie is uniek voor de regio en draagt bij aan de
(al dan niet via routes).
attractiewaarde van het gebied. 30
Inhoudsopgave
2.2 Doelgroepen Attractiewaarde: Nieuw Wulven is vooral een uniek
Fort bij Vechten
De Leefstijlvinder is een manier om toeristisch-recreatieve
gebied vanwege de aanwezigheid van het speelbos en
Gebruikswaarde: Faciliteiten: Waterliniemuseum
doelgroepen te segmenteren. Het model geeft inzicht in
de groenblauwe omgeving dichtbij Houten. Dit vind je
(interactief museum voor jong en oud), evenementen,
hoe verschillende leefstijlen aankijken tegen vakantie en
op andere plekken in de omgeving niet of nauweljiks,
bruiloften, feesten en zakelijke bijeenkomsten, grote
vrije tijd en biedt handvatten om recreanten op basis van
behalve bij het Gagelbos, maar dat ligt ten noorden
parkeerplaats, wandelpaden, TOP, Klompenpad.
hun wensen te sturen. De Leefstijlvinder onderscheidt 7
van Utrecht en daarmee verder weg voor inwoners van
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
H1. Ruimtelijke analyse
Houten.
leefstijlen, elk met hun eigen wensen, gedrag en karakter. Belevingswaarde: Fort bij Vechten is een
Onderstaande afbeelding geeft een overzicht van de
cultuurhistorische locatie met een fort en monumentale
leefstijlverdeling in Nederland.
Bezoekersaantallen: Nieuw Wulven trekt circa 57.000
gebouwen. Het Castellum romeinse Limes ligt er naast,
unieke Nederlandse bezoekers en 0,5-0,75 miljoen
wat bijdraagt aan de belevingswaarde. Ook deze plek
Nederlandse bezoeken per jaar (2022). Gemiddeld
biedt, net als Fort Rhijnauwen een cultuurhistorische
zorgt dit voor 5.300 bezoeken per hectare. Dit is een
beleving op steenworp afstand van de stad Utrecht. In
hoge bezoekersdichtheid.
tegenstelling tot Fort Rhijnauwen is Fort bij Vechten wel toegankelijk en kun je onder andere een bezoek
Waardering: Bezoekers beoordelen het gebied met
brengen aan het Waterliniemuseum voor meer
een 7,8, net lager dan het gemiddelde van 7,9 (bron:
informatie over de plek en de linie. Daarnaast ligt dit op
bezoekersonderzoek recreatiegebieden Utrecht).
korte afstand van recreatiegebied Rhijnauwen, wat een natuurbeleving biedt.
Fort Rhijnauwen Gebruikswaarde: Diverse activiteiten zoals
Attractiewaarde: Deze plek trekt vooral bezoekers
rondleidingen, expedities voor gezinnen en zakelijke of
vanwege het Waterliniemuseum en grote evenementen
privébijeenkomsten.
die georganiseerd worden op het fort. Daarnaast is het
Grote parkeerplaats naast Theehuis Rhijnauwen (in
uniek omdat het zowel voor de Waterlinie als voor de
het weekend en op zomerse dagen snel vol). Twee
Romeinse Limes hoort bij UNESCO Werelderfgoed.
alternatieve parkeerplaatsen bij Stayokay en Utrecht Science Park.
Fort ‘t Hemeltje
Vanwege de vele trappen en hoogteverschillen beperkt
Gebruikswaarde: Faciliteiten: Wandelroute rond
toegankelijk voor mensen met een fysieke beperking.
het fort, een spionnenroute voor kinderen en fort is
Honden: niet toegestaan, met uitzondering van
regelmatig opengesteld voor bezoek.
hulphonden.
Honden: niet toegestaan.
Belevingswaarde: Fort Rhijnauwen is een unieke
Belevingswaarde: Fort ‘t Hemeltje ligt in een groene
cultuurhistorische plek, met een fort en monumentale
omgeving en het fortterrein is toegankelijk, het fort zelf.
gebouwen. Het fort ligt op steenworp afstand van de
Het gaat dan ook vooral om een beleving van de natuur
stad Utrecht en biedt daarmee een goede uitvalsbasis
en historie van buitenaf. Het ligt ten oosten van de
in een groene omgeving. Echter, het fort zelf is zonder
Laagravense Polder en Plassen en is onderdeel van de
rondleiding of expeditie niet openbaar toegankelijk
Nieuwe Hollandse Waterlinie, net als andere forten in
waardoor de belevingswaarde afneemt. Andere forten
de omgeving.
in de omgeving zijn wel toegankelijk (b.v. Fort Vechten).
Bronnen en Bijlagen
Attractiewaarde: Fort ‘t Hemeltje heeft geen grote Attractiewaarde: Fort Rhijnauwen is het meest groene
attractiewaarde, vanwege de beperkte toegankelijkheid
en grootste fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie
en kleinschalige opzet van het fort en terrein. Andere
wat het een unieke plek maakt met een grote
forten in de omgeving hebben in dat opzicht een
attractiewaarde. Daarnaast trekt Theehuis Rhijnauwen
grotere attractiewaarde. Maar wie opzoek is naar rust
veel bezoekers die in recreatiegebied Rhijnauwen aan
in combinatie met historie kan hier goed terecht, en zijn
het wandelen of fietsen zijn.
bezoek combineren met andere forten in de omgeving.
Leefstijlen verdeling in Nederland (bron: Leefstijlvinder)
In Utrecht wonen boven gemiddeld Avontuurzoekers (28,6%), in Nieuwegein boven gemiddeld Plezierzoekers (21,4%) en in Bunnik en Houten boven gemiddeld Stijlzoekers (ca. 25%).
Avontuurzoekers zijn creatief, avontuurlijk, eigenwijs en
het leven op nummer één. Een dag niet gelachen, is een
geïnteresseerd in anderen. Ook omschrijven ze zichzelf
dag niet geleefd! Plezierzoekers gaan graag uit, houden
als intelligent en ondernemend. Ze vinden het lekker om
van festivals en bezoeken graag plekken als casino’s,
hun eigen gang te gaan, en vinden het dan ook niet erg om
escaperooms en pretparken.
alleen te zijn. Als ze met anderen optrekken, dan zijn dat het liefst creatieve en vernieuwende denkers, of mensen
Stijlzoekers zijn gedreven, doelgerichte, ambitieuze,
die weten wat ze willen. Ze hechten veel waarde aan
ondernemende en zelfverzekerde mensen. Ze houden van
vrijheid, uniek zijn en genieten van het leven.
exclusiviteit, luxe en comfort. Tijdens hun vakantie of een dagje weg worden ze graag geprikkeld, dus er mag veel te
Plezierzoekers zijn spontane, avontuurlijke, sociale,
doen zijn. Daarnaast zijn ze sportief: ze zijn graag zelf in
vrolijke en impulsieve mensen. De naam van deze groep
beweging of bezoeken sportwedstrijden. Stijlzoekers zijn
zegt het al: Plezierzoekers zijn op zoek naar gezelligheid,
graag onder gelijkgestemden, die waarden als ambitie,
entertainment en plezier. Met andere woorden: het zijn
uitdaging en daadkracht met hen delen. Stijlzoekers
échte gezelligheidsdieren. Ze zoeken de gezelligheid het
ondernemen graag luxe(re) activiteiten als golfen, een
liefst op met een groep mensen en vinden het minder
sauna bezoeken of varen met een bootje.
fijn om alleen te zijn. Voor hen staat plezier hebben in
32
Inhoudsopgave
2.3 Impact van trends en ontwikkelingen Leefstijlvinder in Nederland
Groeiende recreatiebehoefte
Aandacht voor klimaatverandering
•
•
Toenemende druk vanuit groeiende regio Utrecht (ruim 25.000 extra bewoners en 15.000
verduurzaming van horeca (bijv. biologische
woonplekken) (verstedelijking in nabije toekomst)
producten) en gebruik van natuurlijke materialen.
vraagt om meer recreatieruimte, en voorzieningen als
•
wandelpaden en verblijfplekken en goede spreiding
H1. Ruimtelijke analyse
van bezoekers → Specifieke kansen voor oostzijde
H2. Recreatieve analyse H3. Eigendom en beheer
De energietransitie vraagt veel ruimte. Zoeken naar en/of recreatieve routes.
Vechten i.c.m. horeca/grootschalige evenementen). Recreatiegedrag leidt tot noodzaak investeringen in Toenemende belang van actief ‘buiten zijn’
recreatieve structuur
•
•
Behoefte aan een meer beweegvriendelijke inrichting
Kansen voor het recreatief verbinden van de forten.
wandel- en fietsrondjes, sport- en speeltoestellen en
landbouw te combineren, bijvoorbeeld met
•
boerderijwinkels, plukroutes etc.
Meer verschillend gebruik kan leiden tot botsingen tussen recreanten. Een fijnmazig recreatief netwerk kan botsingen tussen diverse activiteiten voorkomen.
worden bediend (op basis van type landschap, aanwezigheid van voorzieningen en functie van het
Toenemende behoefte aan beleving en betekenis
gebied).
•
Laagravense Polder en Plassen
Avontuurzoekers, Plezierzoekers en Stijlzoekers door de verschillende water(sport)mogelijkheden.
Nieuw Wulven
Harmoniezoekers, Verbindingszoekers, Stijlzoekers en Rustzoekers door de aanwezigheid van speelbos, routes (dicht bij huis), basic voorzieningen en combi van rust en reuring. Harmoniezoekers, Verbindingszoekers en Inzichtzoekers door de georganiseerde rondleidingen en expedities.
Fort bij Vechten
Avontuurzoekers, Plezierzoekers, Verbindingszoekers, en Harmoniezoekers door de combinatie van museum, horeca en evenementen.
Fort ‘t Hemeltje
Harmoniezoekers door de wandelroute en spionnenroute.
Biedt mogelijkheden om recreatie met extensievere
Diversiteit van activiteiten neemt toe
Deze tabel geeft weer welke doelgroepen per gebied
Doelgroep
Verduurzaming van de landbouw •
Aansluiting Leefstijlen vraag en aanbod
Fort Rhijnauwen
uitspraken
•
beleefbaar groen (bijv. parkachtige invulling rond fort
Bijzondere themaroutes worden binnen deze trend steeds populairder en bieden kansen voor de
H4. Richtinggevende
met koelteplekken. koppelkansen om energie te combineren met natuur
voorzieningen voor actieve kleine waterrecreatie.
Bronnen en Bijlagen
Opvang van water kan mogelijk gecombineerd worden
Lunetten: ruimte voor recreatieve voorzieningen en
Dominante leefstijl bewoners per gemeente (links) en per buurt / wijk (rechts) in gemeenten Utrecht, Nieuwegein, Bunnik en Houten (bron: Leefstijlvinder)
34
Toenemende aandacht voor duurzame mobiliteit,
deelgebieden.
Inhoudsopgave
2.4 Kansen en knelpunten - Recreatief Algemeen:
Laagravense Polder en Plassen:
Regiowout:
Forten:
Kromme Rijn Linie Landschap:
•
•
•
•
veel erfgoed is slecht zichtbaar/beleefbaar, er liggen kansen om de aantrekkelijkheid en herkenbaarheid
H1. Ruimtelijke analyse
•
•
H2. Recreatieve analyse
• •
H3. Eigendom en beheer
•
recreatief verbinden van de forten met elkaar en
deze waarden moet respecteren en/of verbeteren.
omliggende groengebieden (zie kansenkaart Groen
Het bos verbinden over het naastgelegen
Groeit Mee, 2023). Bijv. grote bezoekersstromen naar Amelisweerd en Rhijnauwen spreiden met
Evenals voorzieningen en programmering met
inundatiekanaal en naar het oosten door de
fijnmazig recreatief routenetwerk.
fruitgaarden naar het open landschap
•
Er liggen kansen om thematische routes toe te voegen
Parkeerplaats Noordplas is een ontmoetingsplek in de
•
Laagraven en omgeving Fort ’t Hemeltje: verhogen
H4. Richtinggevende
uitspraken
Nieuw Wulven: •
Tankgracht biedt kansen voor kleinschalige
Soms zijn de ecologische doelen in strijd met het recreatieve gebruik
•
Castellum Vectio krijgt nauwelijks aandacht
van de gebruiks- en belevingswaarde door in te zetten
waterrecreatie zoals kanoën. De vele duikers maken
en bezoekers. De gebruikswaarde is beperkt.
gebruik en natuurbeleving onmogelijk.
op natuurontwikkeling, stadslandbouw, vrij liggende
waterrecreatie tot nu toe lastig.
Kansen voor thematische routes en natuurlijke
Kans om natuur en recreatie te combineren waar
routes, in een parkachtige setting (bron: Utrecht
•
Koppelkansen met groenblauwe dooradering.
speelaanleidingen (bron: Utrecht Buiten, 2019). Hier
mogelijk maar ook te zoneren/beschermen waar
Buiten, 2019).
•
Hondenzonering: locatie speelbos blokkeert oost-
kan ook een gezoneerde inrichting mogelijkheden
west verbinding voor honden.
bieden, waarbij zowel de natuur voordeel heeft als
Struinnatuur en outdoorbeleving realiseren (bron:
een recreatieve route mogelijk is.
•
Extra publiekstrekker en ontmoetingsplek
Er liggen kansen in het ontwikkelen van natuur en
ontwikkelen in een parkachtige setting (inzetten op
recreatie in combinatie met waterberging (maar niet
doelgroep Down Under of Fort de Batterijen) (bron:
bij Nieuw Wulven).
Utrecht Buiten, 2019).
Kans: ontwikkeling MTB-route Utrecht Zeist en
Utrecht Buiten, 2019). •
•
Rondom Fort Vechten weinig aantrekkelijke
Cultuurhistorische elementen (bijvoorbeeld
voorzieningen of recreatieruimte. Kansen voor
Beweeglint realiseren gecombineerd met kleinschalig
Tankgracht van de Waterlinie) zichtbaar maken en
parkachtige invulling rondom het fort i.c.m. extra
‘vlakgroen’ met een recreatieve (neven)functie, zoals
koppelen aan wandelpaden (bron: Utrecht Buiten,
voorzieningen, evenementen en horeca.
Kans ten Westen van de A27: routes: fietsen over het
landschapselementen, ligweide of natuurgebied
2019).
kanaal richting het westen, wandelen langs het kanaal
(bron: Utrecht Buiten, 2019).
Kans ten oosten van A27: samenhang versterken
•
•
Utrecht Austerlitz.
•
•
Verandering van de naam van het recreatiegebied
Wulven (bron: Groen Groeit Mee, 2023).
Nieuw Wulven naar Fort Vechten worden aangelegd.
en uitbreiding NNN. Er is op dit moment nog
het naastgelegen bedrijventerrein, en daarmee lastig
Fort bij Vechten, Fort Rhijnauwen en Landgoed
onvoldoende samenhang.
het recreatiegebied als aantrekkelijk neer te zetten)
Amelisweerd versterken en verbinden (bron: Groen
(bron: Utrecht Buiten, 2019). •
Laagraven ontwikkelen als Landschapspark:
Er liggen kansen om de (ecologische) verbindingen te
intensiveren recreatie bij de Noordplas en aansluiten
versterken tussen Nieuw-Wulven en Fort Vechten, en
op bestaande recreatie bij Zuidplas: extra parkbos
tussen de andere deelgebieden en met de steden.
en ligweides (bron: Groen Groeit Mee, 2023) en
kasteel Heemstede gewandeld kan worden naar o.a. de noordplas en naar Fort De Batterijen. •
Groene kerngebieden Nieuw Wulven, Laagraven,
Groeit Mee, 2023). •
Noordelijke plas kan ingezet worden voor piekwaterberging en aanleg 60% recreatief toegankelijk waterbergingslandschap (met 50% open water en 50% moerasvegetatie) (Bron: Groen Groeit Mee, 2023).
Langs de tankgracht die ten zuiden van Fort ‘t Hemeltje ligt, kan een avontuurlijke wandelroute via
en marketing/branding (Laagraven is de naam van
•
•
Nieuw waterbergingsbos in aansluiting op Nieuw
tussen Fort Vechten, Rijnauwen, Amelisweerd
recreatie door heel Laagraven aanleggen zodat vanuit
Bronnen en Bijlagen
verbindingen naar Fort Vechten en Nieuw Wulven. •
avond, daardoor regelmatig overlast en vervuiling.
daarnaast een fijnmazig routenetwerk voor natuur en
36
•
Veel barrières in het gebied maken gewenst recreatief
nodig. •
en vastgesteld worden waarna de nieuwe inrichting
Beperkte belevingswaarde Noordplas: een meer
landschapselementen en identiteit) te versterken Kans is kruispunt van Linies ontwikkelen tot de
Spreiding van bezoekers door ecologisch en
dooradering van de polder (koppelkans) groene/ natuurinclusieve inrichting kan helpen.
als verbindende dragers van het landschap •
De natuurwaarden in dit gebied moeten onderzocht
van het landschap (o.a. cultuurhistorie,
trekpleister van het gebied •
•
Combineren van wandelen met groenblauwe
Inhoudsopgave
3. Eigendom en beheer 3.1 Beheerverantwoordelijkheden van recreatieve voorzieningen Laagravense Polder en Plassen: rond de Zuidplas zijn
Onderstaande tabel geeft inzicht in de oppervlakte (in
meer voorzieningen en behoeft daardoor intensiever
hectare) van het gehele cluster en de onderliggende
beheer. Rond de Noordplas wordt extensiever beheerd.
deelgebieden. Cluster 1 heeft een totaal oppervlakte van
Regiowout: niet in eigendom en wordt extensief beheerd.
circa 288 hectare.
Fort Rhijnauwen
Met ontwikkelingen als een wandel- en fietspad is er
H1. Ruimtelijke analyse
intensiever beheer nodig. Nieuw Wulven: intensief beheer rond de paden en het speelbos. Forten: verschillende activiteiten en voorzieningen en daardoor intensief beheer. Oppervlakten Dit cluster valt binnen de begroting van SGL A. Deze
Bronnen en Bijlagen
uitspraken
H4. Richtinggevende
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
begroting gaat in totaal over 647 hectare natuur- en
38
recreatiegebied. Dit totaal is onderverdeeld in de volgende hoofddoeltypen: •
Bos en beplanting: 48 hectare
•
Gras en open ruimte: 175 hectare
•
Water en oevers: 212 hectare
•
Wegen en paden: 35 hectare
•
Uitgifte en exploitatie: 177 hectare
Cluster 1: Zuid-zuidoost Laagraven noordplas (SGL-A) Laagraven zuidplas (SGL) Regiowout (SGL) Waijensedijk (SGL) Golfclub de Utrechtse (SGL) Heemstede Noord (SGL) Nieuw Wulven (SBB) Fort ’t Hemeltje (SBB) Fort Rhijnauwen (SBB) Fort Vechten (SBB)
oppervlakte (ha) 287,6 24,3 17,3 5,7 4,8 32,4 19,4 106,3 7,7 31,3 38,3
oppervlakte (ha) Cluster 2: Noord-noordoost 1030,0 De Leijen (SGL) 4,0 Ruigenhoekse polder (SGL) 69,1 Buitengebied Maarsseveense plas (SGL) 89,2 Strandbad Maarsseveen (SGL) 30,9 Maarsseveense kleine plas (SGL) 27,4 Fort Ruigenhoek (SBB) 7,9 Noorderpark Ruigenhoek (SBB) 165,3 Molenpolder (SBB) 129,7 Maarsseveense Zodde (SBB) 16,3 Bethunepolder (SBB) 223,4 Fort Tienhoven (SBB) 2,1 Westbroekse Zodden (SBB) 217,3 Kerkeindse polder (SBB) 47,5
Fort Vechten
Laagraven noordplas Waijensedijk
Laagraven zuidplas
Regiowout Heemstede noord
oppervlakte (ha) Cluster 3: West Strijkviertel (SGL)
73,2 20,2
Haarrijnse plas (SGL) Hampoort (SGL) De Bijleveld (SBB)
8,5 6,0 16,4
Oortjespad en plas Eend (SGL)
19,5
Grutto (SGL)
2,6
oppervlakte (ha) Cluster 4: Hollandsche IJssel en Nedereindse Plas 261,3 IJsselbos (SBB) 26,6 IJsseloevers (SBB) 1,9 Nedereindse plas (SGL)
84,6
IJsselsteinse bos zuid (SBB) IJsselsteinse bos noord (SBB)
47,9 0,0
golfclub de Utrechtse
Fort ‘t Hemeltje Nieuw Wulven
Inhoudsopgave
3.2 Financiële analyse
3.3 Kansen en Knelpunten - Eigendom en beheer
Kosten beheer en handhaving en toezicht
is voor heel Nederland even hoog, ongeacht het
De instandhouding van de gebieden brengt kosten met
gebruiksniveau, en is voor de Utrechtse gebieden te laag
zich mee waaronder regulier onderhoud, groot onderhoud
om het huidige voorzieningenniveau in stand te houden.
Algemeen: •
De financiering van 10% Groenblauwe dooradering benutten door koppelkansen met recreatieve
en handhaving & toezicht.
verbindingen te benutten. In onderstaande tabel is aangegeven welk ‘beheerregime’
In onderstaand lijstje is opgenomen wat voor onderhoud
H1. Ruimtelijke analyse
en beheer de grootste kostenposten zijn: 1.
Fietspaden asfalt (10%)
2.
Gebouwen (9%)
3.
Speel- en ligweiden (8%)
4.
Bijdrage Routebureau (5%)
5.
Bruggen (5%)
Inkomsten: Vanuit sommige gebieden komen ook inkomsten uit
H2. Recreatieve analyse
exploitaties. De belangrijkste inkomsten uit de gebieden zijn: •
Erfpachtovereenkomsten met o.a. Down Under bij Laagravense Polder en Plassen.
•
Huur- en gebruiksovereenkomsten voor verschillende activiteiten (o.a. evenementen, jacht- en visrecht en snackuitgifte).
•
SBB: in de toekomst overeenkomst horeca Nieuw
H3. Eigendom en beheer
Wulven. Voor de forten zijn ook exploitaties, en huuren pachtovereenkomsten afgesloten Financiering: Over het geheel genomen zijn voor de instandhouding van deze publieke natuur- en recreatievoorzieningen de kosten hoger dan de inkomsten. De benodigde financiering van de (resterende) kosten voor instandhouding is afhankelijk van
H4. Richtinggevende
de beheerder en een eventuele ‘status’ van het gebied als
uitspraken
RodS-gebied (Recreatie om de stad, een rijksprogramma voor aanleg en beheer van recreatiegebieden in de Randstad). De financiering van de instandhouding van de gebieden van het Recreatieschap wordt gedragen door de deelnemers in het recreatieschap. Voor de gebieden met een RodS-status is een aparte bijdrage, maar door de
Bronnen en Bijlagen
(rijks)bezuinigingen vanaf 2012 is hierop een structureel
40
tekort. De financiering van de Staatsbosbeheer-gebieden komt vanuit het Subsidiestelsel natuur en landschap (SNL). Specifiek voor de recreatievoorzieningen (zoals paden, bruggen, parkeerplaatsen) is hiervoor een voorzieningenbijdrage €48,31 per ha en toezichtbijdrage €22,43 per ha (Bij12, 2024). Deze standaardbijdrage
van toepassing is op de gebieden:
Laagravense Polder en Plassen: •
Gebiedssamenwerking en -ontwikkeling van o.a. gronden Heemstede-Noord met aansluiting op o.a. ontwikkeling van A12 zone
Nieuw Wulven: •
RodS subsidie is komen te vervallen en daardoor is Staatsbosbeheer op zoek naar nieuwe inkomsten voor beheer en onderhoud > exploitant horeca.
ε Ǥ
4. Richtinggevende uitspraken | cluster 1 - Utrecht Zuid-Zuidoost 4. Richtinggevende uitspraken | cluster 1 - Utrecht Zuid-Zuidoost
Met de richtinggevende uitspraken geven we vanuit de gebieden invulling aan deze visie en scenario’s. We gaan in op zonering en kansrijke (gebieds)entrees, identiteit en verbindingen:
Opgaven Ͷʹ
Laagravense Plassen en Polder en Regiowoud moeten, vanwege de woningbouwopgave in de omgeving, meer voor recreatie benut
Opgaven
Inhoudsopgave
De verschillende kansen en knelpunten, vatten we samen in een aantal opgaven. In de onderstaande tabel is
worden, wat intensivering van inrichting en gebruik van gebieden betekent. Hierdoor kan de groeiende vraag opgevangen worden,
weergegeven welke opgaven spelen in de verschillende gebieden. ǡǤ Ǥ
H3. Eigendom en beheer
H2. Recreatieve analyse
3.Realiseren / versnellen ambities en plannen voor de gebieden
de identiteit (belevingswaarde) van het recreatie-aanbod en als ‘stapstenen’ in de verbindingen tussen de gebieden in dit cluster.
4.Rekening houden met klimaatverandering
Vechten). Overwogen kan worden om ook in het noorden van het bos meer voorzieningen (horeca, speelgebied, kunst, educatie of
b. Klimaatadaptatiekansen
a. Beheer kostenstijgingen
d. Externe ontw
c. Achterblijvende inkomsten
b. Afhankelijkheden
a. Plannen
•
•
Intensiveer recreatiemogelijkheden bij de Laagravense noordplas en ontwikkel dit tot aantrekkelijk landschapspark met ruimte voor waterberging
•
Benut het Regiowout voor recreatie door meer voorzieningen en verbindingen te realiseren (paden, rustplekken)
•
Ontwikkel de entree met meerdere recreatievoorzieningen in Nieuw Wulven (lopend project). Overweeg een tweede entree aan de noordzijde van Nieuw Wulven.
Identiteit •
recreatieruimte. Daarnaast zijn het realiseren van verbindingen en het ontwikkelen van identiteit voor de gebieden
• •
Vertel het verhaal van de Romeinse Limes in dit gebied.
•
Ontwikkeling van Heemstede-Noord met een exploitant.
Verbindingen •
Laagravense p&p
opvangcapaciteit vergroot en de balans versterkt.
•
Zorg voor heldere en veilige fiets-, wandel- en natuurverbindingen
•
Verbindt de forten, Laagraven en Nieuw-Wulven met Lunettenpark en groen-aanbod in Maarschalkerweerd.
•
Er ligt een kans om groen en recreatie in oost-west richting bij de spoorlijn Houten te verbeteren.
Biodiversiteit •
Nieuw Wulven
ontwikkel-as
Fort ‘t Hemeltje Fort Rhijnauwen Fort Vechten
Ontwikkel Nieuw Wulven als toekomstbestendig bos met ruimte voor een piekwaterberging en natuur: extensief maaibeheer, natuurvriendelijke oevers, soortenrijkdom.
Regiowout
recreatie extensiveren
Slecht de infrastructuur-barrières van de A27 (Houten-Heemstede) en de A12 (Lunetten-Laagraven, Amelisweerd- Fort Vechten en Nieuw-Wulven).