RIB.24.062 Kasteel Huys ter Horst

Stuknummer: 24.0004284

RIB.24.062

raadsinformatiebrief van

: Burgemeester en wethouders

portefeuillehouder

: E. Joosten

aan

: De leden van de gemeenteraad

datum

: 12/08/2024

status

: Actieve informatie

openbaar

: Ja

Onderwerp Rib Voortgang consolidatie Kasteel Huys ter Horst

Aanleiding Toegezegd is dat de raad actief geïnformeerd wordt over de afhandeling van de consolidatie Kasteel Huys ter Horst.

Inleiding Stichting Huys ter Horst heeft subsidie aangevraagd ten behoeve van de consolidatie van de kasteelruïne. Uw raad heeft in februari 2020 een krediet van €150.000 beschikbaar gesteld voor de consolidatie. In Rib.22.066 bent u geïnformeerd over geconstateerde afwijkingen ten tijde van de uitvoering van de werkzaamheden en de hieruit voortvloeiende maatregelen en afspraken. Met deze RIB berichten wij u over het vervolg van dit traject.

Ontwikkelingen en besluiten In februari 2023 heeft een overleg met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE), de provincie Limburg en de gemeente Horst aan de Maas plaatsgevonden. Tijdens dit overleg zijn de acties vastgelegd, die noodzakelijk zijn om de consolidatie van Kasteel Huys ter Horst af te kunnen ronden, zie bijlage 1. De werkzaamheden zoals beschreven in het verslag zijn inmiddels afgerond en gerapporteerd. Het definitief Adviesdocument van archeologisch onderzoeksbureau RAAP, versie 22-12-2023, is als bijlage 2 toegevoegd aan deze Rib. De RCE en de provincie zijn hiervan op de hoogte gebracht en stemmen in met de rapportage. Op grond hiervan heeft Provincie Limburg de definitieve subsidiebeschikking vastgesteld en daarbij besloten tot een korting van 10% op het totale subsidiebedrag (GS 2 juli 2024).

Bezoekadres: Wilhelminaplein 6, Horst

Postbus 6005 / 5960 AA Horst

T 077 – 477 97 77

F 077 – 477 97 50

Pag. 2 van 2

Subsidie gemeente voor consolidatie Het afronden van de aanvullende werkzaamheden en akkoord van RCE en provincie heeft tot resultaat dat we nu als gemeente ook over kunnen gaan tot het “besluit tot vaststelling van de subsidie”. Dit besluit staat gepland voor september 2024. Bij het bepalen van de hoogte van de subsidie voor de uitgevoerde consolidatiewerkzaamheden zullen wij controleren of de ontvanger zich aan de subsidie voorwaarden heeft gehouden. Wanneer niet aan alle voorwaarden is voldaan, zal er dienovereenkomstig gekort worden op de subsidie.

Waardering erfgoedwaarden kasteelruïne De gemeente heeft aan een onafhankelijke derde opdracht gegeven tot een volledige waardering van de kasteelruïne. Deze waardering fungeert als redengevende omschrijving* en zal als uitgangspunt en toetsingskader gebruikt worden bij mogelijke initiatieven in de toekomst. De aanwezige waarden zullen daarbij behouden of versterkt worden. Het resultaat van de waardering dient tevens als input voor de gebiedsvisie op het kasteelpark als geheel. De gebiedsvisie zal mede richting geven aan mogelijk nieuwe functies op de kasteelruïne. * De redengevende omschrijving is het instrument dat gebruikt wordt als basis voor de bescherming van een monument. Het is een letterlijke beschrijving van de uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname. Het (vermoedelijke) bouwjaar wordt vermeld, net als de bouwstijl en bekende historische gegevens.

Thema-avond Erfgoed 27 augustus is er een themasessie Erfgoed waar uw raad geïnformeerd wordt over de voortgang van het gemeentelijke erfgoedbeleid. Wij maken graag van de gelegenheid gebruik u op dat moment ook nader te informeren over de consolidatie Kasteel Huys ter Horst.

Bijlagen 1. Verslag overleg met RCE en provincie 2. RAAP Adviesdocument 1310, versie 22-12-2023

2

Verslag vergadering Afronding consolidatie Kasteel Ter Horst

datum 7 februari 2023

locatie Gemeentehuis Horst

behandeld door J. van Melick

onderwerp Afronding consolidatie Kasteel ter Horst aanwezig RCE: Angelina Valleau (adviseur bouwkunde) Alwin van Hees (adviseur architectuurhistorie) Fred Brounen (adviseur archeologie) Jan van Doesburg (adviseur archeologie) Provincie Limburg: Anita Janssen (beleidsadviseur erfgoed) Bart Moonen (beleidsadviseur archeologie)

Raap: André Viersen Xavier van Dijk

(bouwhistoricus) (archeoloog)

Gemeente Horst a/d Maas: Driss Ahlalouch (adviseur erfgoed) Jacqueline van Melick (planoloog)

kopie verstrekt aan

Het overleg heeft als doel een gezamenlijk standpunt in te nemen over de acties die nog uitgevoerd moeten worden om de consolidatie van Kasteel ter Horst af te ronden. Tijdens de nulmeting (mei 2021) is het terrein waar de afgraving voor bestrating heeft plaatsgevonden in beeld gebracht. Het terrein is vervolgens vrijgegeven en bedekt door een zandpakket van ca. 20-30 cm. Nadien is door de bouwhistoricus (Raap) geconstateerd dat de fundering van een muur is weggehaald en de bovenzijde van een andere muur en mogelijk een tweede muur is gesloopt. Tevens is een regenwaterafvoer die op enige diepte in de waterput uitkomt niet onder toezicht is geslagen (juni 2021). Dat roept vragen op of er meer schade is aangebracht ten opzichte van wat in de aanvulling op de nulmeting (november 2022) is vastgesteld. In deze aanvulling is ook de mate van verstoring niet onderzocht. Gediscussieerd wordt of het op dit moment noodzakelijk is om de mate van verstoring vast te stellen. Daarnaast wordt gesproken over de verschillende fasen die doorlopen moeten worden om tot een herontwikkeling van het kasteel te komen. Tot nog toe wordt gesproken over 2 fasen (consolidatie en herbouw vergeten burcht) Dit zouden echter 3 fasen moeten zijn (consolidatie, onderzoek&visie, herontwikkeling)

Bezoekadres: Wilhelminaplein 6, Horst

Postbus 6005 / 5960 AA Horst

T 077 - 477 97 77

F 077 - 477 97 50

Pag. 2 van 2

vervolg verslag vergadering Afronding consolidatie Kasteel ter Horst

Er is nog onvoldoende vertrouwen dat er in de toekomst geen ongewenste ontwikkelingen plaats gaan vinden. Een cultuur van 20 jaar verandert niet zomaar. De gemeente zou de regie terug moeten pakken. Ook inzet van Monumentenwerk Limburg wordt gezien als een kans voor verandering bij de vrijwilligers.

Afspraken Fase 1: Consolidatie Iedereen is het erover eens dat consolidatiefase op korte termijn afgerondafgerond moet worden. Om dat te bereiken is het volgende nodig:  De nulmeting (rapport) aanvullen met de laatste wijzigingen. In beeld brengen waar verstoring (2021) heeft plaatsgevonden. De mate van verstoring zal onderzocht worden wanneer er voor een volgende fase weer gegraven moet worden;  Afmaken van de consolidatiefase volgens het advies van Raap. Het betreft het consolideren van het gewelf in ridderzaal en de fundering van de voorpoort waar de geiten gelopen hebben. Bij onderdelen die vervallen een opofferingslaag aanbrengen;  Illegale aangebrachte bouwkundige onderdelen (waarvoor geen omgevingsvergunning is verleend) verwijderen zoals bijvoorbeeld de noodtrap. Als deze acties zijn afgerond kan gemeente en provincie het subsidietraject afsluiten waarmee de fase consolidatie formeel kan worden afgesloten. Fase 2: Een visie met erfgoedwaarden als uitgangspunt Er wordt een totaalvisie op ruïne opgesteld met inzicht in bouwhistorie/ geschiedenis (inclusief Renaud). Toekomstige ontwikkelingen alleen plaatsvinden nadat een goed archeologisch en bouwhistorisch onderzoek is uitgevoerd. Op basis van dit onderzoek wordt een totaalvisie op het kasteel ontwikkeld.

Fase 3: Herontwikkeling Kasteel ter Horst De in fase 2 opgestelde visie is het uitgangspunt voor een bouwkundige doorontwikkeling van het kasteel. Daarbij is behoud en herstel van de erfgoedwaarden het uitgangspunt. Hierbij is afgesproken om een kwalitatief goede restauratiearchitect in te schakelen.

Acties 1. Aanvullen van 0-meting en PvA 2. Afronden consolidatie volgens PvA 3. Verwijderen trap (niet conform vergunning)

Gemeente - Raap Stichting Kasteel Huys ter Horst Stichting Kasteel Huys ter Horst

(De gemeente ziet erop toe dat actie 2 en 3 uitgevoerd worden.)

RAAP Adviesdocument 1310

Type onderzoek

:

adviesdocument

Toponiem plangebied

:

Kasteel Huys ter Horst

Plaats

:

Horst

Gemeente

:

Horst aan de Maas

Provincie

:

Limburg

Opdrachtgever

gemeente Horst aan de Maas

RAAP-projectcode

:

HORKA5

Auteur(s)

:

ir. A. Viersen & drs. X.C.C. van Dijk

Versie

:

22-12-2023

1 Inleiding In het voorjaar van 2021 zijn in het kader van de consolidatie op ondeskundige wijze, en nadien tegen de gemaakte afspraken in, graafwerkzaamheden uitgevoerd binnen de kasteelruïne van Horst, waarbij archeologische resten en historische bouwsubstantie verloren zijn gegaan. In opdracht van de gemeente Horst aan de Maas is in de zomer van 2021 een nulmeting uitgevoerd, waarbij de toenmalige stand van zaken in kaart is gebracht (Van Dijk & Viersen, 2022). Op verzoek van de gemeente Horst aan de Maas is onderhavig overzicht opgesteld van de vóór, tijdens en na de nulmeting van 2021 uitgevoerde ingrepen. Het overzicht betreft uitsluitend de ruimten waar tijdens de werkzaamheden in 2021 de archeologische ondergrond is verstoord: het binnenplein, de ridderzaal en de putruimte. In hoeverre tijdens de recente werkzaamheden elders metselwerk is verwijderd of aangepast, wordt hier buiten beschouwing gelaten. Deze informatie is slechts gedeeltelijk in kaart gebracht en gerapporteerd 1, maar valt buiten de strekking van deze rapportage. Hieronder wordt in hoofdstuk 2 per ruimte de aantasting aan de historische bouwsubstantie en archeologische resten aangegeven, gevolgd door een bijbehorend advies.

Hoewel het niet mogelijk is om de aantastingen te niet te doen, behoort het wel tot de mogelijkheden om de verdwenen cultuurhistorische waarden herkenbaar te maken door bijvoorbeeld reconstructie. Per ruimte wordt daarom in hoofdstuk 3 een voorstel gedaan wat eventueel mogelijk is. Uiteraard zijn er ook andere mogelijkheden. Het is echter wenselijk om alleen te handelen binnen het kader van een totaalvisie over de toekomst van de ruïne en de daarin aanwezige cultuurhistorische waarden. Hoewel voorafgaand aan de nulmeting 2 duidelijke afspraken tussen de Stichting kasteel Huys ter Horst en de gemeente Horst aan de Maas waren gemaakt over het tijdig en structureel inseinen van de gemeente over bouwwerkzaamheden en bodemingrepen, is dit niet gebeurd. Daardoor is, ook na afronding van het veldwerk (de nulmeting), opnieuw archeologische en bouwhistorische informatie van het kasteel ongedocumenteerd en ongezien verloren gegaan. Daardoor is de cultuurhistorische waarde van het Rijksmonument verder achteruit gegaan. Hierdoor is het beeld dat in de nulmeting is gegeven niet meer correct.

Op verzoek van de gemeente Horst aan de Maas, de provincie Limburg en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is getracht in het voorliggende adviesdocument een overzicht te geven van de omvang van de aantasting van het kasteel ná afronding van het veldwerk in het kader van de nulmeting in de zomer van 2021. Hoofdstuk 4 betreft het overzicht van de ná de nulmeting van 2021 uitgevoerde ingrepen. Ir. A. Viersen (Viersen, Bureau voor Bouwhistorie) & drs. X.C.C. van Dijk (RAAP)

1 2

Zie hoofdstuk 5 van Van Dijk & Viersen, 2022. De afspraken zijn niet schriftelijk vastgelegd.

Adviesdocument plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst in de gemeente Horst aan de Maas

Figuur 1. Plattegrond van het kasteel met de drie vertrekken waar het onderzoek heeft plaatsgevonden. De pijlen verwijzen naar de in de tekst genoemde locaties. (Herkomst: Tekening RAAP, bewerking A. Viersen). De kleur van de pijlen verwijst naar specifieke onderdelen zoals beschreven in de tekst.

RAAP adviesdocument 1310 / versie 22-12-2022

[3]

2 Verdwenen resten 2.1 Het binnenplein Verdwenen archeologische resten Door de graafwerkzaamheden is het onmogelijk geworden om de gehele stratigrafische opbouw (de natuurlijke bodemontwikkeling en antropogene ingrepen/lagen met het exacte oude pleinniveau en bestratingswijze), op het binnenplein te onderzoeken, ook niet met de modernste onderzoeksmethoden zoals bijvoorbeeld micromorfologisch onderzoek of moderne dateermethoden middels laboratoriumonderzoek. Ondiepe grondsporen zullen verdwenen zijn, zowel archeologische als nietarcheologische (recente). Het is onduidelijk of tijdens de opgraving onder leiding van professor J.G.N. Renaud in de jaren 1970 grondsporen zijn aangetroffen - omdat niet alle documentatie daarvan bekend is/bewaard is gebleven. Daarmee is het ongewis of bij de voornoemde graafwerkzaamheden grondsporen - die door Renaud kunnen zijn gedocumenteerd en deels intact bleven - nu voorgoed zijn verdwenen. Daarnaast is het zeer waarschijnlijk dat een grote hoeveelheid archeologische vondsten is verdwenen, omdat de (top van) de cultuurlaag op de gehele hoofdburcht is ontgraven en afgevoerd. Bovendien heeft tijdens de opgraving onder leiding van professor J.G.N. Renaud geen inzet van metaaldetectieonderzoek plaatsgevonden.

Door deze facetten is ook het gedegen inventariseren en in beeld brengen van de materiële cultuur - met name anorganische resten zoals keramiek, natuursteen, glas, metaal – en daaruit af te leiden zaken, zoals bijvoorbeeld activiteitengebieden op het binnenplein, handelscontacten en de bewoningsgeschiedenis, van het belangrijkste en oudste deel van het kasteelterrein zeer ernstig bemoeilijkt en voor een flink deel onmogelijk gemaakt.

Verwijderd metselwerk Ter plaatse van het binnenplein blijkt bij de vergelijking van de documentatie (voor zover bewaard gebleven) van de opgraving onder leiding van professor J.G.N. Renaud en de aangetroffen situatie in 2021 dat bij de recente ontgraving het bovenste deel van de trap naar de broodovens is verwijderd (onderdeel van spoor nummer 4, rode pijl op figuur 1). Aan de bovenzijde van het vrijgelegde metselwerk zijn op diverse plaatsen verse sporen aangetroffen, die aangeven dat aan de bovenzijde van de muren metselwerk is verwijderd. Dit zal plaatselijk een geringe verlaging van het metselwerk betreffen. Na afronding van het onderzoek (de nulmeting) is aan de westzijde in ieder geval het bovenste deel van de muren, spoor 13 (licht groene pijl op figuur 1) en mogelijk ook van spoor 14 (donkergroene pijl) verwijderd tot aan het ontgravingsoppervlak. Het is niet uit te sluiten dat meer van de muren is verwijderd.

Adviesdocument plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst in de gemeente Horst aan de Maas

Figuur 2. Overzicht van het binnenplein, gezien vanuit het noordwesten (vanuit de toegangspoort). Links op de foto is een klein deel van één van de beide door Renaud opgegraven ovens zichtbaar. De fundering rechts ervan maakt deel uit van het ovencomplex. Bij de ontgraving in 2021 is hierbij metselwerk verwijderd (bij de rode pijl op de plattegrond). Dit is te zien aan de licht gekleurde bovenzijde bij de gele pijlen. De onderste pijl geeft de plaats van de trap aan. De bovenste pijl geeft die van het aansluitende muurwerk aan, waarvan de afgebikte bovenzijde aangeeft dat er metselwerk is verwijderd.

Figuur 3. Het metselwerk aan de westzijde van het binnenplein (bij de beide groene pijlen op de plattegrond) bij het begin van de nulmeting. De linker muur is verwijderd en vermoedelijk ook een deel van de rechter muur.

RAAP adviesdocument 1310 / versie 22-12-2022

[5]

2.2 De ridderzaal Om verwarring over de gebruikte benamingen en vertrekken te voorkomen, wordt benadrukt dat Stichting kasteel Huys ter Horst de moderne keuken in de zuidvleugel van de hoofdburcht aanduidt als ‘ridderzaal’ en zij de in onderhavig rapport genoemde ridderzaal aanduidt als ‘gewelfkelder’. Verdwenen archeologische resten Door de graafwerkzaamheden in dit oudste keldergedeelte is (de top van) de volledige cultuurlaag in de gehele ridderzaal verdwenen, waardoor het onmogelijk is geworden om de complete stratigrafische opbouw (eventuele oude vloerniveau’s) te onderzoeken, specifieke onderzoeksvragen daaraan te stellen en bepaalde onderzoeksmethoden toe te passen. Het is onduidelijk of tijdens de opgraving onder leiding van professor Renaud grondsporen zijn aangetroffen. Het is om voornoemde redenen wel zeker dat oude, lemen vloerniveau’s volledig zijn verdwenen, omdat deze tijdens een booronderzoek enkele weken voorafgaand aan de graafwerkzaamheden nog zijn vastgesteld. Met zeer grote waarschijnlijkheid kan worden gesteld dat een grote hoeveelheid archeologische vondsten uit dit deel van het kasteelterrein is verdwenen, omdat de verwijderde grond de (top van) de cultuurlaag in dit oudste keldergedeelte betrof. Een sprekend voorbeeld is de slechte verzamelwijze van de kacheltegels, waardoor nu onduidelijk is waar de haard(en) gereconstrueerd moeten worden.

Bovendien heeft tijdens de oude opgravingen onder leiding van professor Renaud geen metaaldetectieonderzoek plaatsgevonden. Door deze facetten is het gedegen inventariseren en in beeld brengen van de materiële cultuur – zowel organische als anorganische resten – niet meer mogelijk. Dat had bij een juiste wijze van opgraven nog steeds kunnen gebeuren en daarmee was relevante archeologische informatie alsnog geborgd geweest. Interpretaties op basis van de materiële resten, zoals bijvoorbeeld het reconstrueren van activiteitengebieden in de kelders én de bovengelegen ruimtes/vertrekken (kachel), aanwijzingen voor handelscontacten en de bewoningsgeschiedenis worden nu voor dit deel van het kasteelterrein ernstig bemoeilijkt, zo niet ten dele onmogelijk gemaakt.

Figuur 4. Foto van de het westelijke deel van het vertrek vóór het begin van de werkzaamheden. In het midden van de foto is het gras verwijderd. Zichtbaar is dat onder het gras op deze plaats nog een oude vloer van plavuizen aanwezig is. Deze vloer is bij de ontgraving zonder nader onderzoek of documentatie verwijderd. Zie ook de volgende afbeelding. (Herkomst: Hermans G.L.J. Consolidatie Kasteel Huys ter Horst d,d. 12 december 2022).

Adviesdocument plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst in de gemeente Horst aan de Maas

Figuur 5. Detail van de vorige afbeelding met de vloer van rode plavuizen. Aangezien deze vloer zonder verdere documentatie is verwijderd, kunnen er geen uitspraken worden gedaan over de ouderdom ervan. Ook is niet bekend in hoeveel van de vloer bewaard was. (Herkomst: Hermans G.L.J. Consolidatie Kasteel Huys ter Horst, Horst 12 december 2022)

Verwijderd metselwerk In de zaal is het fundament van de scheidingsmuur, spoor 26a en 34 (blauwe pijl op figuur 1), verwijderd, terwijl de bovenzijden van de nog resterende delen van de kolommen ontdaan zijn van het loszittende metselwerk. Behalve dat oorspronkelijk metselwerk hiermee verloren is gegaan, is het nog aanwezige metselwerk nu aan de weersinvloeden blootgesteld. Versneld verval is hier dus te verwachten. De voorheen beschermende laag van bovenliggende bakstenen is immers verwijderd.

RAAP adviesdocument 1310 / versie 22-12-2022

[7]

Figuur 6. Links de situatie ten tijde van de nulmeting. Met in het midden de fundering van een scheidingsmuur. De donkere vlek op de muur boven de pilaar (aangegeven met de gele pijl) geeft de plaats van het van de pilaar reeds illegaal verwijderde metselwerk aan. Rechts is de situatie kort na de nulmeting. Te zien is dat het metselwerk van de scheidingsmuur, die zich tussen de kolommen bevond, is verwijderd. Bij de pilaren is te zien dat de bovenzijde van het originele metselwerk is blootgesteld aan de elementen. De wortels van de begroeiing op de kolom tasten het metselwerk aan.

2.3 De putruimte Verdwenen archeologische resten Door de graafwerkzaamheden is (de top van) de volledige cultuurlaag in de putruimte verdwenen, waardoor het onmogelijk is geworden om de gehele stratigrafische opbouw (eventuele oude vloerniveau’s) en bodemkundige ontwikkeling te onderzoeken en specifieke onderzoeksvragen daaraan te stellen en te beantwoorden. Het is onduidelijk of tijdens de opgraving onder leiding van professor J.G.N. Renaud grondsporen zijn aangetroffen, omdat niet alle documentatie daarvan bekend is/bewaard is gebleven. De kans is groot dat ook hier ondiepe grondsporen inclusief oude vloerniveau’s voor altijd verloren zullen zijn gegaan. Het is erg waarschijnlijk dat een grote hoeveelheid archeologische vondsten uit dit deel van het kasteelterrein is verdwenen, omdat de verwijderde grond bestond uit (de top van) de cultuurlaag in deze putruimte. Bovendien heeft tijdens de opgraving onder leiding van professor Renaud geen metaaldetectie-onderzoek plaatsgevonden. Daardoor is ook het gedegen inventariseren en in beeld brengen van de materiële cultuur - met name anorganische resten - en daaruit af te leiden zaken, zoals bijvoorbeeld activiteitengebieden in deze ruimte én de bovengelegen ruimtes/vertrekken, handelscontacten en de bewoningsgeschiedenis, van dit deel van het kasteelterrein zeer ernstig bemoeilijkt en voor een flink deel onmogelijk geworden.

Verwijderd metselwerk In de putruimte is bij de recent uitgevoerde werkzaamheden de zuidwesthoek van de ruimte, aansluitend op de doorgang naar de zuidwestelijke hoektoren het metselwerk vervangen (gele pijl op figuur 1), zonder dat onderzoek heeft plaatsgevonden. Het herstelde metselwerk is deels zonder herkenbaar metselverband en deels in een slordig uitgevoerd kruisverband opgetrokken. Hierdoor is het herkennen van het vervangen metselwerk ten opzichte van het oorspronkelijke metselwerk niet

Adviesdocument plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst in de gemeente Horst aan de Maas

goed mogelijk. Er is geen poging gedaan om het feit dat het om een recente vervanging gaat voor de beschouwer zichtbaar te maken. In het midden van het vertrek is bij de werkzaamheden een put vrijgelegd (oranje pijl op figuur 1). De werkzaamheden zijn op geen enkele wijze gedocumenteerd. Het is daarom niet bekend hoe het toen bestaande metselwerk van de put en het afdekkende gewelf bij de herinrichting van deze ruimte is behandeld.

Overig De situatie zoals omschreven bij de zuidwesthoek van de putruimte is op meerdere plaatsen op de ruïne aangetroffen. Dit is doorgaans op plekken waar in het verleden metselwerk is gereconstrueerd en de aantasting van authentiek metselwerk beperkt is gebleven. Wel wordt hier het beeld van de lappendeken aan metselwerk versterkt. Aan de oostzijde van de ruïne is na de nulmeting een noodtrap toegevoegd. Deze verstoort het beeld van de ruïne aan die zijde. Er is voor deze trap geen vergunning verleend en deze is inmiddels ook verwijderd. Het effect van de bouw van de noodtrap op de archeologie is onbekend.

Figuur 7. De zuidoostelijke hoektoren met de daartegen geplaatste noodtrap.

RAAP adviesdocument 1310 / versie 22-12-2022

[9]

3 Advies 3.1 Algemeen Het doorvoeren van reconstructies en/of het weer zichtbaar maken van bepaalde bouwelementen is alleen zinvol als sprake is van een visie met betrekking tot de ruïne en hoe de geschiedenis ervan gevisualiseerd zal worden. Om een zinvol advies te geven met betrekking de bestaande ruïne en zijn bouwhistorie moet men beschikken over een visie ten aanzien van restauratie, en onderhoud. Het is daarom ten zeerste aan te bevelen om nu eerst een visie over het beoogde totaalbeeld te ontwikkelen en daarbij in overleg met de betrokken instanties heldere uitgangspunten op te stellen hoe met de ruïne is om te gaan. Dit, omdat hiermee een maximum aan archeologische resten en cultuurhistorisch waardevolle bouwsubstantie behouden kan blijven, waarbij toevoegingen en restauraties voor iedereen als zodanig herkenbaar zijn. Dit advies is van toepassing op de gehele kasteelruïne.

3.2 Advies per ruimte Wat hersteld kan worden op het binnenplein Verdwenen of ongezien vergraven archeologische sporen zijn niet te herstellen. De verdwenen vondsten zijn voor altijd verloren, omdat de ontgraven grond van het terrein is verwijderd. Een deel van de grond die bij de consolidatie van de ruïne is verwijderd, is buiten de slotgracht in depot gezet. Op advies van de archeologisch adviseur van de gemeente is deze grond in de winter van 2019/2020 onderzocht en de vondsten daaruit zijn verzameld, waarbij ook metaaldetectie heeft plaatsgevonden. Bij het verwijderde deel van de trap naar de broodovens kan mogelijk gedacht worden aan de reconstructie van het verwijderde deel (eventueel als zodanig herkenbaar). Hierdoor kan het totaalbeeld van het functioneren van die ovens meer inzichtelijk worden gemaakt. Over de verwijderde delen aan de westzijde van het binnenplein kan zonder nader onderzoek niets worden medegedeeld; deze delen zijn zonder nader onderzoek niet te interpreteren. Wat hersteld kan worden in de ridderzaal Archeologische grondsporen zijn niet te herstellen. Ook de verdwenen vondsten zijn voor altijd verloren, omdat de ontgraven grond van het kasteelterrein is verwijderd. Bij een deel van het metselwerk van de kolommen is door het verwijderen van het loszittende deel het onderliggende metselwerk blootgesteld aan de weerselementen.

Hierdoor zal versneld verval op treden. Aan te bevelen is om op korte termijn de bovenzijde van die kolommen van een goede afdekking te voorzien en deze in geconsolideerde staat terugbrengen zoals het bijvoorbeeld rond 2010 nog aanwezig was. Dit advies heeft geen betrekking op de gereconstrueerde delen van de kolommen. Om de geschiedenis weer beter afleesbaar te maken is het aan te bevelen om de plaats van de gesloopte scheidingwand weer terug te brengen in de oorspronkelijke (2010) staat. Aangezien de bakstenen van de muur door de stichting voor hergebruik zijn verzameld kunnen de oorspronkelijke bakstenen voor dit doel worden gebruikt.

Adviesdocument plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst in de gemeente Horst aan de Maas

Wat hersteld kan worden in de putruimte Archeologische grondsporen zijn niet te herstellen. De verdwenen vondsten zijn voor altijd verloren, omdat de ontgraven grond is verwijderd. De huidige toestand van de waterput is ons niet bekend, zodat hierover geen aanbevelingen kunnen worden gegeven. Hiervoor is aanvullend onderzoek nodig. Over het ingeboete metselwerk is het op dit moment niet zinvol een advies te geven, omdat er geen visie bestaat over de omgang met de ruïne en hoe de geschiedenis ervan zal worden gevisualiseerd. Wat elders hersteld kan worden Voor het nu ingeboete metselwerk is het aan te bevelen om hier aandacht aan te geven op het moment dat er een integrale visie op de ruïne is. De noodtrap zou verwijderd moeten worden. Dit is inmiddels uitgevoerd.

RAAP adviesdocument 1310 / versie 22-12-2022

[11]

4 Aantastingen na de nulmeting 4.1 Inleiding Nadat eind maart 2021 duidelijke afspraken tussen de Stichting kasteel Huys ter Horst en de gemeente Horst aan de Maas zijn gemaakt (waarbij Driss Ahlalouch en Wilfried Hessing aanwezig zijn geweest) over het tijdig en structureel inseinen van de gemeente over bouwwerkzaamheden en bodemingrepen, is dit wederom niet gebeurd. 3 Op verzoek van de gemeente Horst aan de Maas, de provincie Limburg en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is getracht een overzicht te geven van de omvang van de aantasting van het kasteel ná afronding van het veldwerk in het kader van de nulmeting in de zomer van 2021. Omdat de werkzaamheden inmiddels afgerond zijn, en de bestrating etc. is aangelegd, is het niet meer mogelijk om de omvang van de aantasting exact vast te stellen. Derhalve is in het navolgende overzicht aangegeven waar met zekerheid aantastingen hebben plaatsgevonden en waar aantastingen hebben plaatsgevonden, maar waarvan zonder aanvullend graafwerk de omvang ervan niet is zonder aanvullend onderzoek vast te stellen. Om de mate van verstoring vast te kunnen stellen is aanvullend onderzoek nodig. Met de RCE en de provincie is overeengekomen dat dit aanvullende onderzoek geen deel uitmaakt van deze 0-meting (zie verslag van 7-2-2023).

Hieronder wordt per ruimte de aantasting aan de historische bouwsubstantie en archeologische resten na voltooiing van de nulmeting aangegeven. Hoewel het niet mogelijk is om de aantastingen te niet te doen, behoort het wel tot de mogelijkheden om de verdwenen cultuurhistorische waarden herkenbaar te maken door bijvoorbeeld reconstructie. Per ruimte wordt daarom een voorstel gedaan wat eventueel mogelijk is. Uiteraard zijn er ook andere mogelijkheden. Het is echter wenselijk om alleen te handelen binnen het kader van een totaalvisie over de toekomst van de ruïne en de daarin aanwezige cultuurhistorische waarden.

3

Daarmee is het niet langer een overtreding maar gaat het om een misdrijf: willens en wetens een tweede keer illegaal vernielen.

4.2 Het binnenplein

Figuur 8. Plattegrond van het kasteel met de drie vertrekken waar het onderzoek heeft plaatsgevonden. De nummers verwijzen naar de in de tekst genoemde locaties. (Herkomst: Tekening RAAP, bewerking A. Viersen).

4.2.1 Verdwenen archeologische resten Voor de hemelwaterafvoer van het bestrate binnenplein zijn twee afvoergoten aangebracht. Bij het aanleggen van die aan de westzijde is een afvoerleiding op de bestaande waterput aan de noordwestzijde van het binnenplein aangesloten (nr. 1 op figuur 8). Daarbij heeft men de putwand doorbroken. Tevens is zonder enige vorm van archeologische en bouwhistorische begeleiding een sleuf gegraven, die dieper is aangelegd dan het tijdens de nulmeting gedocumenteerde niveau. De mate waarin de ondergrond is verstoord, kan men zonder ontgraving niet vaststellen. Aan de oostzijde is een tweede afvoergoot geplaatst. Deze is op een bestaand afvoerleiding aangesloten.

Figuur 9. Revisietekening met daarop het verloop van de afvoerleidingen is aangegeven. Aangegeven zijn de leidingen die in de periode 2005 tot en met 2021 zijn aangelegd. In 2021 is bij A de afvoer van het binnenplein naar de put aangelegd. Bij B de tweede hemelwaterafvoer van het binnenplein, Bij C de afvoeren van de ridderzaal en bij D de afvoer van het vertrek met de waterput. (Herkomst: Stichting kasteel Huys ter Horst)

Figuur 10. Overzicht van het binnenplein, gezien in westelijke richting. Op de voorgrond bij A de oostelijke afvoergoot, die op de gracht aan de oostzijde van het kasteel loost. De westelijke afvoer, bij B, loost via een nieuw aangelegde leiding rechtstreeks op de waterput bij C. Zie hiervoor ook het deel over de bouwkundige aantastingen.

Het is niet bekend of bij de werkzaamheden na de nulmeting nog meer metselwerk bij de trap naar de broodovens is verwijderd. Zie nr. 2 op figuur 8.

4.2.2 Aantastingen metselwerk na afronding veldwerk nulmeting De waterput: nr. 1 op figuur 8 Bij het doorvoeren van de afvoerleiding is een deel van de putwand verwijderd en vervangen door baksteen.

Figuur 11. De binnenzijde van de waterput, die zich aan de noordwestzijde van het binnenplein bevindt. Er lozen twee afvoeren op de waterput. Bij A een reeds bestaand exemplaar dat enige jaren geleden zal zijn geplaatst. Bij B is de nieuw geplaatst afvoer zichtbaar. De daarvoor ingehakte opening is aanzienlijk groter dat de pijp zelf, de opening is hersteld met baksteen (C). Voor de aanleg ervan zal na de oorspronkelijke nulmeting een sleuf zijn gegraven, die enige decimeters dieper is aangelegd dan het niveau ten tijde van de nulmeting. Bij het dichten van de aangebrachte opening heeft men passend bouwmateriaal ('mergel') gebruikt.

Na afronding van het onderzoek is aan de westzijde in ieder geval het bovenste deel van de beide muren (bij nr. 2 op figuur 8) - spoor 13 spoor 19/22 en mogelijk ook van spoor 14 - verwijderd tot aan het ontgravingsoppervlak. Het is niet uit te sluiten dat meer van de muren is verwijderd.

Bovenzijde metselwerk trap bij ovens: nr. 2 op figuur 8 Na afronding van het onderzoek is aan de westzijde in ieder geval het bovenste deel van de muren, spoor 3 (gele pijlen op figuur 12) en mogelijk ook van spoor 4 (groene pijl op figuur 12) verwijderd tot aan het ontgravingsoppervlak. Het is niet uit te sluiten dat meer van de muren is verwijderd.

Figuur 12. Overzicht van het binnenplein, gezien vanuit het noordwesten (vanuit de toegangspoort). Links op de foto is een klein deel van één van de beide door Renaud opgegraven ovens zichtbaar. De fundering rechts ervan maakt deel uit van het ovencomplex. Bij de ontgraving in 2021 is hierbij metselwerk verwijderd (nr. 2 op de figuur 8). Dit is te zien aan de licht gekleurde bovenzijde bij de gele pijlen. Onbekend is of na het voltooiing van de nulmeting nog meer metselwerk is verwijderd. Vermoedelijk is dit het geval bij het metselwerk bij de groene pijl.

Bovenzijde muren aan de westzijde: nr. 3 op figuur 8

Figuur 13. De westzijde van het binnenplein op 26 april 2021, met de funderingen van een drietal muren. Na het einde van de nulmeting is het zand dat enige weken eerder was aangebracht, teruggestort en heeft men het binnenplein bestraat. De gele lijn geeft globaal de bovenzijde van de huidige bestrating aan (zie ook volgende afbeelding). De dikte van de straatstenen is niet aangegeven. Het niveau van het verwijderde metselwerk is dus lagergelegen dan hier met de gele lijn is aangeduid. Te zien is dat een deel van de funderingen boven het hier aangegeven bestratingsniveau uit zou moeten steken. Maar aangezien dat niet het geval is moet het verwijderd zijn tot op een vooralsnog onbekende diepte. Er zijn minimaal 5 baksteenlagen uitgebroken.

Figuur 14. De westzijde nadat de bestrating is aangelegd. De gele pijl geeft het restant van de middelste fundering op de vorige afbeelding.

4.3 De ridderzaal

Figuur 15. Plattegrond van het kasteel met de drie vertrekken waar het onderzoek heeft plaatsgevonden. Het nummer verwijst naar de in de tekst genoemde locaties. (Herkomst: Tekening RAAP, bewerking A. Viersen)

Aantastingen archeologie na afronding veldwerk nulmeting Door het aanbrengen van afvoergoten, -putjes en -goten zijn er ingrepen uitgevoerd, die een deel van het grondpakket hebben aangetast.

Figuur 16. Overzicht van het westelijke deel van de ruimte. Aan de bovenzijde het vrijgelegde restant van de middelste kolom. Erboven en eronder zijn de afvoergoten met bijbehorende afvoerputjes zichtbaar (A).

Aantastingen metselwerk na afronding veldwerk nulmeting In de zaal is het fundament van de scheidingsmuur, spoor 26a en 34 (nr 4 op figuur 15), verwijderd. Ook zal men bij het plaatsen van de afvoergoot delen van de versnijding van kolomfundatie hebben verwijderd.

Figuur 17. Links de situatie ten tijde van de nulmeting op 3 mei 2021. Met in het midden de fundering van een scheidingsmuur. Rechts is de situatie op 18 juni 2021. Te zien is dat het metselwerk van de scheidingsmuur, die zich tussen de kolommen bevond, is verwijderd. Bij de pilaren is te zien dat de bovenzijde van het originele metselwerk is blootgesteld aan de elementen.

Figuur 18. Detail van de plaats waar het metselwerk aanwezig was. Links met het prikijzer enige cm, in de grond gestoken en rechts volledig in de grond.

4.4 De putruimte

Figuur 19. Plattegrond van het kasteel met de drie vertrekken waar het onderzoek heeft plaatsgevonden. De nummers verwijzen naar de in de tekst genoemde locaties (Herkomst: Tekening RAAP, bewerking A. Viersen).

Aantastingen archeologie na afronding veldwerk nulmeting Door het aanbrengen van een afvoergoot met put zijn er ingrepen uitgevoerd, die een deel van het grondpakket hebben aangetast. De mate waarin is niet bekend.

Figuur 20. Overzicht van de putruimte in noordwestelijke richting na het bestraten ervan. In de voorgrond geeft de bakstenen bestrating de plaats aan waar zich de waterput bevindt (nr. 5 op figuur 19). De afvoergoot met afvoerputje bevindt zich bij A (nr. 6 op figuur 19). Rechts de trap die toegang geeft tot het podium.

Aantastingen metselwerk na afronding veldwerk nulmeting In het midden van het vertrek is bij de werkzaamheden zonder vergunning of certificaat een put vrijgelegd (nr. 5 op figuur 19). Het is niet bekend hoe het toen bestaande metselwerk van de put en het afdekkende gewelf bij de herinrichting van deze ruimte is behandeld.

Literatuur Dijk, X.C.C. van & A. Viersen, 2022. Archeologische nulmeting op kasteel Huys ter Horst te Horst, gemeente Horst aan de Maas. RAAP-rapport 5299. RAAP, Weesp.