PPT Erfgoed

Beleid erfgoed 27 augustus 2024

Inhoudsopgave Inleiding Aanleiding Aanpak en proces Vervolg Inhoudelijke toelichting • Archeologie • Cultuurlandschap • Historische bouwkunst & stedenbouw

Inleiding

Omgevingsvisie (in ontwikkeling): de hoofdlijnen van het te voeren beleid ten aanzien van erfgoed. Tegelijkertijd: thematische beleidsuitwerking erfgoed (niveau programma)

Programma: Uitwerking en uitvoering van/ maatregelen bij het beleid voor bescherming, beheer, ontwikkeling, gebruik en het behoud van de fysieke leefomgeving

Inleiding

Omgevingsvisie (in ontwikkeling): de hoofdlijnen van het te voeren beleid ten aanzien van erfgoed. Tegelijkertijd: thematische beleidsuitwerking erfgoed (niveau programma)

Beslaat drie erfgoedaspecten, te weten: Archeologie

Gebouwd erfgoed

Cultuurlandschap

Programma: Uitwerking en uitvoering van/ maatregelen bij het beleid voor bescherming, beheer, ontwikkeling, gebruik en het behoud van de fysieke leefomgeving

Waarom Aantrekkelijke landelijke en bebouwde omgeving - Recreatieve en economische meerwaarde Gemeenschapsgevoel, brede welvaart: kennis over het verleden, bron van inspiratie

Wettelijke taak: borgen van zorgvuldige omgang met erfgoed (via omgevingsvisie, beleid en omgevingsplan)

Wat is zorgvuldige omgang

Beschermende deken, geen stolp Ontwikkelingen blijven mogelijk Vooraan in de planvorming de waarde betrekken: voorkomen van conflicten, ter inspiratie van het ontwerp

Daarvoor nodig om goed in beeld te hebben wat er is aan: Erfgoed in de volle breedte En over de gehele gemeente

Per aspect: archeologie Wat is er al: HadM heeft een verwachtingen- en waardenkaart. In 2014 is de beleidslaag voor het laatst technisch herzien.

De omgang met archeologie bij initiatieven is verankerd in een aantal bestemmingsplannen en in de Erfgoedverordening 2023. Daardoor veel waardevolle archeologie behouden en onderzocht! Wat is er nodig:

Technische en inhoudelijke herziening volgens laatste standaarden, met de inzichten uit onderzoek en volgens wettelijke vereisten (aantoonbaar te verwachten archeologie) 7

Per aspect: cultuurlandschap Wat is er al: Met veel partijen opgestelde inventarisatie en publicatie ‘Van erfgoed naar omgevingswaarden’ van Bolhuis Waardering van een deel van het landschap Wat is er nodig: Kwalitatieve verbetering (GIS)data Eenduidige ‘te reproduceren’ waardering Gemeentedekkend beeld voor alle landschapstypen en elementen

8

Per aspect: gebouwd erfgoed Wat is er al: HadM kent lange geschiedenis van monumentenzorg • Lijst rijksmonumenten & rijksbeschermd gezicht Griendtsveen • Lijst gemeentelijke monumenten • Lijst karakteristieke panden • Inventarisaties, w.o. Bolhuis Wat is er nodig:

Alle perioden inventariseren (o.a. wederopbouw, Post65) Inventarisatie (stedenbouwkundige) ensembles Eenduidige ‘te reproduceren’ waardering en consequente beschrijvingen 9

Aanpak

Opdracht aan adviesbureaus RAAP en MAB opstellen erfgoedbeleid: Nu: inventarisatie van het erfgoed in Horst aan de Maas en opstellen waardering conform de nieuwste standaarden. Hiermee wordt de basis gelegd voor het op te stellen erfgoedbeleid.

4/2023

i: Archeologie i: Landschap i: Bouwkunst Beleid Verbeelding

1/2024

2/2024

3/2024

Module I Module II Module III Module IV Module V opstart van de werkzaamheden uitvoering van de werkzaamheden uitloop (afhankelijk van bestuurlijke proces)

4/2024

1/2025

2/2025

Vervolgstappen Q3/4: afronding inventarisatie en waardering 4 september: avond erfgoedorganisaties, mogelijkheid tot bestuderen en reageren 17 september: ambtelijke bespreking eerste contouren erfgoedbeleid Q4: uitwerking beleid Q1: advies aan college ter inzage legging

Beleidsafwegingen:​ Werken met vrijstellingsgrenzen archeologie​ Afweging lijsten gemeentelijke monumenten, karakteristieke panden en ensembles Ondersteuning eigenaren bijv. via subsidieregeling​ Gewenste maatregelen cultuurlandschap

Daarna: voorbereiden juridische verankering en uitvoeringsagenda 11

RAAD Bespreken ambitieniveau Besluitvorming juridische maatregelen (erfgoedverordening, wijziging omgevingsplan)

Ambitieniveau voorbeelden:​ Investering in waardevolle cultuurlandschappen Ondersteuning eigenaren via stimuleringsregelingen Publiekscommunicatie (Verdrag van Faro)

Raad

College

Bespreken Beleid ter ambitieniveau inzage en besluit

Raad Voorbereiding juridische Besluitvorming regeling, uitvoeringsplan juridische regeling overige maatregelen

Van vorige generaties gekregen Naar een nieuw erfgoedbeleid voor de gemeente Horst aan de Maas

ir. Luuk Keunen, met input van ir. Reinier Ellenkamp en drs. CeesJan Frank 27 augustus 2024

• [openingsfilmpje, nog te produceren m.b.v. drone]

14

Archeologie • Wat is archeologie? Onze geschiedenis: zorgvuldig mee omgaan

• Alles onderzoeken? Nee, want te voorspellen (belangenafweging)

Archeologie voorspellen Is: • Het (prehistorisch) landschap kennen • Weten hoe men dat landschap gebruikte • En wat daarvan de weerslag is (aard van de resten)

Landschap

Landvormen

Landschap

Ontwikkeling

De mens Gebruik van het landschap en de weerslag daarvan • Wetenschappelijke kennis • Resultaten archeologisch onderzoek

De mens Gebruik van het landschap en de weerslag daarvan • Vindplaatsen uit actualisatie – Structuren – Wegen/routes

•

Statistische vindplaats analyse

Inzichten • Landschappelijke vijfindeling Bijzondere combinatie van oude landschappen

• Voorkeur voor de dalen “Heuvelland model”

• Ligging dorpen in Maasvallei

• Inzichten Maasdal • Verschillende perioden • Verschillend gebruik • Gedicteerd door het landschap • En eisen die de mens stelde

Verwachtingskaart Voorbeeld (andere gemeente)

Cultuurlandschap - wat is het • Ook wel ‘historische geografie’ genoemd • “Het zichtbare, niet-gebouwde landschap zoals dat door de mens in wisselwerking met natuur en ondergrond gemaakt is” • Overlap met de beleidsvelden ‘natuur’ en ‘landschap’ – maar focus op het erfgoedaspect • Sinds 2012 wettelijk verplicht onderdeel van ruimtelijke afwegingen, stevig verankerd in Omgevingswet > gemeentelijke onderzoeksplicht 23

Cultuurlandschap • Opbouwen van een systematische en gedetailleerde inventarisatie-kaart • Cultuurlandschappen • Landschapselementen

• Vertaald naar waarderingskaart o.b.v. herleidbare criteria en toelichting • Alles in Geografisch Informatie Systeem (GIS), volgens de datamodeloverheidsstandaard ERS (= Erfgoed Registratie Systeem) 24

Cultuurlandschappen • Drie schaalniveaus:

• Aardkunde of fysische geografie • Ontginning • Cultuurlandschap

• Aardkunde: hoe zag het landschap er ooit uit • Indeling:

• Veenlandschappen, • Dekzandlandschappen • Rivierterraslandschappen • Water

25

Cultuurlandschappen: iets verder inzoomen • Hoe heeft de mens die landschappen ontgonnen: • Kampontginningen met plaatselijk velden • Beekdal- of broekontginningen • Jonge heideontginningen • Jonge hoogveenontginningen • Landgoederen en buitenplaatsen • etc.

26

En nog verder ingezoomd Hoe heeft de mens die ontginningen ingericht • Vertelt een verhaal over de landschapsgeschiedenis en de gelaagdheid in het landschap • Wat nu hetzelfde lijkt, heeft toch een verschillende achtergrond

27

Horster Highlights: bijzondere landschappen De Peel: in elkaar grijpende verveningen van verschillende maatschappijen, variatie in latere ontwikkeling, overgaand in heideontginningen

Intacte velden van Sevenum – in Horst grotendeels bebouwd

28

Bijzondere landschappen

Bijzonder gave heideontginning en ouder veld van Houthuizen (b. Lottum)

29

Bijzondere landschappen Forse restgeul van de Maas in rivierterras, met daarin gave landschappelijke (broek)structuur en herkenbare steilranden rond geul en aan Maasdal.

30

Landschapselementen Naar thema: • verkeer en vervoer (w.o. laanbeplanting) • waterstaat • landbouw en bosbouw (w.o. bossen en houtsingels) • oorlog en defensie • begraven • delfstoffenwinning • industrie en ambacht • wonen

• Kartering op gemeentelijk schaalniveau: • wél wegen, geen paden • wél lanen, geen erfbeplanting • Breed palet aan bronnen: historische kaarten, literatuur, archieven, lokale experts, online databases, expert judgement • Structuren/objecten, in enkele gevallen ook ‘plekken met een verhaal’ • Gebruik Erfgoed Registratie Standaard

31

Landschapselementen Verkeer en vervoer

Wegen vóór 1841

1841 - 1958 32

Landschapselementen

Waterstaat

33

Landschapselementen • Werkkampen – op de grens van ontginning en oorlog > Het verhaal van de plek

34

Historische bouwkunst en stedenbouw Wat is het “De panden, objecten en patronen in de stedelijke omgeving, of de panden en objecten in hun samenhang in de landelijke omgeving” Hieronder disciplines als architectuurhistorie, bouwhistorie en historische stedenbouw Sinds 2012 wettelijke verplichting om bij ruimtelijke ontwikkelingen gebouwd erfgoed - in den brede - mee te wegen

35

Historische bouwkunst • Gebruik Erfgoed Registratie Standaard • Uniforme database met gegevens voor álle panden • Kartering van de objecten als nauwkeurig begrensde contour in GIS • Informatie over bouwhistorische verwachting • Voorlopig resultaat aan opgenomen panden:

• 83 rijksmonumenten • 146 gemeentelijke monumenten • 848 gemeentelijke karakteristieke panden • 407 nieuwe inventarisaties 36

Horster Highlights • Rijk en gevarieerd boerderijenbestand van Limburgse, Maaslandse en Brabantse typen, incl. wederopbouwboerderijen • Weg- en veldkapellen, kruisen etc. 18e-20e eeuw • Bijzondere naoorlogse kerken

37

• Gaaf bewaard gebleven Maasdorpen • Karakteristieke naoorlogse windmotoren bij Horst en Sevenum • Naoorlogse stedenbouwkundige uitbreiding Horst rond Gebr. van Doornelaan met Norbertuskerk en winkelcentrum • Werk van architect Lei Martens 38

Historische bouwkunst – landbouw en bosbouw

39

Historische bouwkunst - wonen

40

Historische bouwkunst – overige thema’s Industrie

Horeca, sport en recreatie Zorg en welzijn

Religie

Religie 41

Waardering • Waardering op basis van 6 criteria

• Indeling: hoog, positief, basis • Ook de aangewezen monumenten worden opnieuw gewaardeerd • Uitkomst: • • • •

Hoog: 485 Positief: 899 Basis: 60 Nog te waarderen: 41

• Hoog gewaardeerd: • •

108 panden zonder bescherming 160 panden met aanduiding karakteristiek

Maar ook: • onder ‘basis’ groot aantal karakteristieke panden, géén monumenten • onder ‘positief’ 2 rijksmonumenten en 9 gemeentelijke monumenten 42

Historische stedenbouw Naast objecten ook ensembles: Combinatie van objecten met bijzondere stedenbouwkundige structuur (verkaveling, groen, wegen) • 22 ensembles met een hoge waarde, waarvan één beschermd • 9 ensembles positieve waarde 43

Enkele voorbeelden Tienray: hoge waarde

Sevenum: hoge waarde

Melderslo: positieve waarde

44

Verdere vragen? Luuk Keunen l.keunen@raap.nl

Paal tussen Broemeer en Soemeer, historisch grenspunt tussen Horst, Sevenum en Deurne

45