AAA Bijlage 13 TOE Historisch vooronderzoek NGE
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
Sevenum Toverland
AT-140 19-03-2018
RO-210191 versie 2.0 7 april 2022
Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Vijfhuizenbaan 1b 5133 NH Riel Nederland Postbus 21 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0) 13 518 6076 F +31 (0) 13 518 6077 www.reaseuro.com info@reaseuro.com
Historisch Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
Sevenum Toverland Opdrachtgever
:
Kragten
Kenmerk
:
74283/RO-210191 versie 2.0
Plaats en datum
:
Riel, 7 april 2022
REASeuro Naam/Functie
Paraaf
Opgesteld
Datum 6 april 2022
Historicus GIS-ondersteuning
, GIS-
6 april 2022
specialist Gecontroleerd
7 april 2022 Historicus 7 april 2022 Senior Deskundige OOO
Goedgekeurd
7 april 2022 Algemeen Directeur
Kragten Geaccepteerd Vakgroephoofd Milieu
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 1 van 72
INHOUDSOPGAVE Pagina MANAGEMENTOVERZICHT........................................................................................................................... 3 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 4 PROJECTGEBIED EN ONDERZOEKSGEBIED ................................................................................................................................ 4 DOEL............................................................................................................................................................................................ 5 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 5 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 6 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 7
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ............................................................................................. 8
3
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN ................................................................................................ 16
4
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN .................................................................................................... 19 4.1 4.2
5
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................................................ 26 5.1 5.2
6
BEVRIJDING VAN SEVENUM EN OMGEVING, NOVEMBER 1944 .......................................................................................... 19 LEEMTEN IN KENNIS ................................................................................................................................................................. 25
CONCLUSIE HVO-OO ............................................................................................................................................................ 26 ADVIES....................................................................................................................................................................................... 26
BIJLAGEN ............................................................................................................................................... 27 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10
BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 28 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 31 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN....................................................................................................... 42 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................... 50 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN....................................................................................................................... 56 CARTOGRAFISCH MATERIAAL ......................................................................................................................................... 58 OVERZICHT LUCHTFOTO’S.............................................................................................................................................. 64 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE OO-BODEMONDERZOEKEN ...................................................................................
68 CHECKLIST EN VERZENDLIJST ......................................................................................................................................... 71 TEKENINGEN (LOSBLADIG) ............................................................................................................................................. 72
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 2 van 72
MANAGEMENTOVERZICHT In dit overzicht zijn de resultaten van dit Historisch Vooronderzoek-Ontplofbare Oorlogsresten (HVO-OO) samengevat. REASeuro is benaderd door de Firma Kragten, welke bezig is met de voorbereidingen van werkzaamheden voor het project ‘Sevenum Toverland’. In de voorbereiding van een project waarbij de grondbodem wordt geroerd is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende OO uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Reeds in augustus 2021 leverde REASeuro hiertoe het ‘HVO-NGE Sevenum Toverland’ (kenmerk: 74283/RO210191) op. In februari 2022 stelde de firma BeoBOM het ‘Verificatierapport vooronderzoek OO - RO210191’ (kenmerk: BB22-025-BR-01) op. In deze rapportage werden enkele op- en aanmerkingen betreffende het rapport van REASeuro geplaatst. Deze op- en aanmerkingen zijn voorliggende versie van de rapportage verwerkt. Het geraadpleegde bronmateriaal biedt geen directe aanwijzingen van oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied. Bekend is dat in de omgeving van Sevenum gedurende oktober en november 1944 gevechten tussen Britse en Duitse troepen hebben plaatsgevonden. Dit blijkt ook uit munitieruimingen uit de omgeving van het onderzoeksgebied.
Echter, binnen het onderzoeksgebied zijn geen meldingen van het plaatsvinden van beschietingen, of het ruimen van munitie aangetroffen. Bekend is dat binnen de projectlocatie naoorlogs grootschalige grondroering heeft plaatsgevonden in de vorm van de bouw van attractiepark Toverland. Ondanks deze werkzaamheden zijn geen meldingen gemaakt van het aantreffen van munitie. Hoewel niet uitgesloten kan worden dat ter plaatse van het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden, is het op basis van het geraadpleegde bronmateriaal niet mogelijk om vast te stellen of er ter plaatse van de projectlocatie OO van geschutmunitie of ‘infanteriemunitie’ is achtergebleven. Derhalve kan naar aanleiding van de bevrijding van Sevenum en omgeving geen Verwachtingsgebied OO worden afgebakend ter plaatse van de projectlocatie. Omdat er geen indicaties zijn aangetroffen dat binnen de projectlocatie OO zijn achtergebleven wordt geadviseerd wordt om de werkzaamheden regulier doorgang te laten vinden, zonder verdere maatregelen. Mocht echter tijdens werkzaamheden toch spontaan een OO aangetroffen worden, dan dient het protocol ‘Onverwachts aantreffen van OO’ gevolgd te worden. Dit protocol staat verder toegelicht in paragraaf 5.2.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 3 van 72
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch VooronderzoekOntplofbare Oorlogsresten (HVO-OO). Daarnaast zijn het onderzoeksgebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
Attractiepark Toverland in Sevenum, gemeente Horst aan de Maas, is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een volwaardig attractiepark dat deel uitmaakt van de top van de Benelux en daarbuiten. Toverland heeft de ambitie om zich de komende jaren verder te blijven door ontwikkelen en voor steeds meer bezoekers ‘magische gelukservaringen te creëren’. Een belangrijk onderdeel van deze toekomstvisie is enerzijds het uitbreiden van het themapark zelf en anderzijds het toevoegen van verblijfsaccommodaties zodat bezoekers uit een groter gebied kunnen worden aangetrokken. Om deze visie verder uit te bouwen, is het in de snel innoverende leisure industrie van belang te kunnen beschikken over een flexibel kader. Daarom wordt in de geest van de nieuwe Omgevingswet een zogenaamd bestemmingsplan met verbrede reikwijdte opgesteld. In dit bestemmingsplan verbrede reikwijdte worden de kaders vastgelegd waarbinnen Toverland zich de komende jaren flexibel kan door ontwikkelen en kan inspelen op actuele ontwikkelingen in de maatschappij en meer in het bijzonder binnen de leisure- en belevenisindustrie. Ten behoeve van de besluitvorming over dit bestemmingsplan dient tevens een Historisch VooronderzoekOntplofbare Oorlogsresten (HVO-OO) te worden opgesteld. REASeuro is benaderd door de Firma Kragten, welke bezig is met de voorbereidingen van werkzaamheden voor het project ‘Sevenum Toverland’.
In de voorbereiding van een project waarbij de grondbodem wordt geroerd is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende OO uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Om inzichtelijk te maken of er een verhoogde kans op aantreffen van OO is binnen de projectlocatie, heeft Kragten REASeuro opdracht gegeven om een HVO-OO uit te voeren voor de huidige projectlocatie. REASeuro leverde reeds in augustus 2021 versie 1.0 van de rapportage ‘HVO-NGE Sevenum Toverland’ (kenmerk: 74283/RO-210191) op. In februari 2022 stelde de firma BeoBOM een ‘Briefrapportage Ontplofbare Oorlogsresten project Toverland Sevenum’ (kenmerk: BB22-025-BR-01) op waarin enkele open aanmerkingen werden geplaatst bij het rapport van REASeuro. Deze op- en aanmerkingen zijn voorliggende versie van de rapportage verwerkt1. 1.2
PROJECTGEBIED EN ONDERZOEKSGEBIED
De projectlocatie betreft Sevenum Toverland en een gebied daaromheen. Het onderzoeksgebied betreft een straal van 250 meter rond de projectlocatie om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de omgeving van de projectlocatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.
1
In enkele gevallen is afgeweken van hetgeen door BeoBOM wordt vermeld. Wanneer dit het geval is zal dit geargumenteerd worden.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 4 van 72
Figuur 1: projectlocatie en onderzoeksgebied (Bron ondergrond: ESRI).
1.3
DOEL
Doel van het HVO-OO is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een Verwachtingsgebied OO in (gedeelten van) de projectlocatie naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede Ontplofbare Oorlogsresten (OO) kunnen worden verwacht? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden? 1.4
METHODIEK
Aan de hand van een groot aantal bronnen wordt OO-gerelateerde informatie van het onderzoeksgebied geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van OO en gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van OO uit de bodem. Uit de geraadpleegde (historische) bronnen komen oorlogshandelingen naar voren.2 Per oorlogshandeling wordt beoordeeld of deze relevant is voor het onderzoeksgebied en of voldoende historische gegevens beschikbaar zijn voor het analyseren van de oorlogshandeling. Deze beoordeling bestaat uit het beantwoorden van de volgende vragen: Vond de oorlogshandeling plaats binnen het onderzoeksgebied? Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van OO’. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1. 2
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 5 van 72
De oorlogshandeling heeft betrekking op het onderzoeksgebied. De oorlogshandeling wordt opgenomen in de oorlogshandelingenlijst. De oorlogshandeling vond buiten het onderzoeksgebied plaats. De oorlogshandeling is niet relevant en wordt niet vermeld in de oorlogshandelingenlijst.
• •
Wordt de exacte locatie van de oorlogshandeling binnen het onderzoeksgebied duidelijk uit het bronnenmateriaal? • De locatie van de oorlogshandeling kan nauwkeurig worden herleid aan de hand van het bronnenmateriaal. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. • De locatie van de oorlogshandeling kan niet met voldoende zekerheid en nauwkeurigheid worden vastgesteld. De oorlogshandeling kan niet nader worden geanalyseerd. Zijn meerdere bronnen beschikbaar, of wordt de oorlogshandeling door één betrouwbare bron vermeld? Er is sprake van één betrouwbare bron of meerdere bronnen die de oorlogshandeling bevestigen. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. Eén onvoldoende betrouwbare bron vermeldt de oorlogshandeling. De oorlogshandeling wordt gemeld in de oorlogshandelingenlijst, maar het is niet mogelijk deze te analyseren.
• •
Op basis van analyse van de relevante oorlogshandelingen wordt vastgesteld of binnen het onderzoeksgebied een aantoonbaar verhoogd risico bestaat op het aantreffen van OO. Als dat het geval is, wordt het Verwachtingsgebied OO horizontaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en, in het geval van een positief advies, een bijbehorende Verwachtingskaart OO. Bij het opstellen van het HVO-OO is gebruik gemaakt van ArcGIS Pro 2.8.03. Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de oorlogshandelingenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van Verwachtingsgebied OO, militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici, een GIS-specialist en een Senior OCE-deskundige. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
ONDERZOEKSUITSLUITINGEN
In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In dit HVOOO worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven OO. De hoeveelheid achtergebleven OO is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd. • Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden worden in dit HVO-OO niet onderzocht. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van historisch onderzoek wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een Verwachtingsgebied OO wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een Projectgebonden RisicoanalyseOntplofbare Oorlogsresten (PRA-OO) op te nemen. • Verticale afbakening. Het vaststellen van de verticale afbakening bestaat uit twee onderdelen: het bepalen van de ondergrens en de bovengrens. Binnen voorliggend HVO-OO wordt enkel bepaald wat de ondergrens is van het Verwachtingsgebied OO 4. Dit wordt vastgesteld op basis van de maximale In het vervolg aangeduid als GIS. Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal binnen een VC-OO is bepaald dat sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van OO. 3 4
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 6 van 72
penetratiediepte ten opzichte van het maaiveld gedurende de Tweede Wereldoorlog. Naoorlogse veranderingen van het maaiveld worden niet geanalyseerd. Omdat binnen het voorliggende rapport geen Verwachtingsgebied OO wordt afgebakend is het vaststellen van de Naoorlogse veranderingen van het maaiveld niet relevant. 1.6
LEESWIJZER
In hoofdstuk 2 zijn de geraadpleegde bronnen opgenomen. Op basis van deze bronnen is in hoofdstuk 3 een oorlogshandelingenlijst samengesteld. De oorlogshandelingen die als relevant zijn aangemerkt in de gebeurtenissenlijst, worden in hoofdstuk 4 geanalyseerd om vast te stelen of sprake is van een Verwachtingsgebied OO. Tot slot is in hoofdstuk 5 het advies opgenomen. Een begrippenlijst ter verduidelijking is opgenomen in bijlage 1. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 8. Bijlage 9 bevat een checklist. De tekeningen zijn opgenomen in bijlage 10.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 7 van 72
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. De bronnen die voor dit HVO-OO zijn geraadpleegd, zijn weergegeven in Tabel 1. Bron Literatuur Nederlandse archieven Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD, Amsterdam) Nationaal Archief (NA, Den Haag) Het Utrechts Archief (Utrecht) – Nederlandse Spoorwegen (NS) Generaal Maczek Museum (GMM, Breda) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD, Soesterberg) • Munitieruimrapporten EOD 2010-heden • Mijnenveldkaarten Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB, Rijswijk) • Munitieruimrapporten EOD 1971-2010 • MMOD-archief Luchtfotocollecties Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL) Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL) Haagse Beeldbank (Den Haag, NL) Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag, NL) Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (Edinburgh, VK): • The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK) Laurier Military History Archive (LMH, Waterloo, CA) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Luftbilddatenbank (LBDB, Estenfeld, DU) Internationale archieven
The National Archives (TNA, Londen, VK) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa, Freiburg, DU) Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL, Berlijn, DU) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Library and Archives Canada (LAC, Ottawa, CA) Internetbronnen Beeldbank WO2 Krantenberichten (al dan niet via Delpher) Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland Kaartmateriaal
74283/RO-210191 versie 2.0
Verplicht volgens CSVROO-01/-02 □
Geraadpleegd voor voorliggend rapport ■
□ □ □
■ ■ ■
□
■
□
■ N.v.t. N.v.t.
□ □
□ □
■ ■ ■ ■
□ □
■ ■ ■ ■
□
■
■ ■ ■ Lucht- én grondoorlog □ Aanvullende bron
HVO-OO Sevenum Toverland
Lucht- én grondoorlog ■ ■ ■ N.v.t.
□
■ ■ ■ ■
Pagina 8 van 72
Bron
Verplicht volgens CSVROO-01/-02
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) Topografische Dienst Kadaster – Stafkaartencollectie (Zwolle, NL) Topotijdreis.nl Overige bronnen DINOloket Rijkswaterstaat: Tophoogte Getuigen / locatiedeskundigen (wanneer mogelijk) Plaatselijke musea Heemkundekring In het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken-OO • REASeuro-database • VEO Bommenkaart • ProRail (mits railinfrastructuur nabijgelegen is) • Bekend bij relevante gemeenten Tabel 1: Geraadpleegde bronnen.
□
Geraadpleegd voor voorliggend rapport ■ ■ ■ ■
Aanvullende bron
□ □ □
N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t. ■ ■ N.v.t. N.v.t.
Literatuur In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor het onderzoeksgebied mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 2 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Gemeentelijk en Provinciaal Archief Het onderzoeksgebied is gelegen in de voormalige gemeente Sevenum. Het gemeentearchief van Sevenum gelegen in Gemeentearchief Horst aan de Maas (GHM), is geraadpleegd. Specifiek is gezocht naar documentatie met betrekking tot de volgende oorlogshandelingen: • Luchtbeschermingsdienst • Rapporten met betrekking tot geruimde OO • Schaderapporten • Meldingen van neergestorte vliegtuigen • Ruimingen van verdedigingswerken • Rapportages van de gemeentelijke politie • Rapportages van de gemeentelijke brandweer • Meldingen van oorlogsslachtoffers • Verslagen van ooggetuigen • Documenten met betrekking tot de bevrijding • Naoorlogs: omnummering van woningen In het provinciaal archief van Limburg, gelegen in het Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL) is onderzoek uitgevoerd naar de volgende archiefstukken: • Documentatie van het Militair Gezag • Documentatie van het Provinciaal Bestuur • Locatie specifieke dossiers, zoals documentatie over de streek, polder, dorp etc.
• Rapporten met betrekking tot geruimde OO • Meldingen van neergestorte vliegtuigen • Documenten met betrekking tot de bevrijding.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 9 van 72
In bijlage 3 is een gedetailleerd overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie (Collectie 492) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). Door REASeuro worden deze collecties standaard geraadpleegd, evenals Collectie 492. Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIMH gezocht naar aanvullende collecties met informatie over het onderzoeksgebied. De resultaten van het raadplegen van het NIMH zijn verwerkt in bijlage 3. NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. REASeuro raadpleegt standaard voor ieder HVO-OO de volgende archieftoegangen: • Toegang 216k: Collectie Departement van Justitie. • Toegang 077: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen- Höhere SS-und Polizieführer Nord-West. Beide collecties bevatten informatie over neergekomen bommen en vliegtuigen binnen Nederland.
Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIOD gezocht naar aanvullende inventarisnummers met betrekking tot het onderzoeksgebied. In het NIOD is informatie aangetroffen betreffende de gemeente Sevenum, zie bijlage 3. Nationaal Archief (NA) in Den Haag In het NA zijn de stukken geraadpleegd van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (Toegang 2.04.53.15), waarin meldingen van uitgevoerde luchtaanvallen zijn opgenomen. Wanneer er aanwijzingen zijn dat militaire infrastructuur aanwezig was binnen het onderzoeksgebied, wordt tevens het Bunkerarchief (Toegang 2.13.167) ingezien, om de specifieke locatie en doel van het object vast te stellen. Er zijn geen blokkaarten aangetroffen die de situatie rondom het onderzoeksgebied tonen. Verder is de collectie van het NA via https://www.nationaalarchief.nl doorzocht. Het raadplegen van het NA heeft informatie opgeleverd voor het onderzoeksgebied, zie bijlage 3. Het Utrechts Archief – Nederlandse Spoorwegen (NS) In Het Utrechts Archief worden de archieven van de NS bewaard. In de archieven van de NS zijn meldingen van bombardementen terug te vinden. Indien in of nabij het onderzoeksgebied een tijdens de oorlog een spoorlijn lag, zijn de archieven van de NS geraadpleegd. Aangezien binnen het onderzoeksgebied geen spoorlijn lag tijdens de oorlog, is het NS-archief voor voorliggend onderzoek niet geraadpleegd.
Generaal Maczek Museum (GMM) in Breda Nederland is voor een groot deel bevrijd door de 1e Poolse Pantserdivisie, die onder het commando van Generaal Maczek onder Britse leiding vochten. Het GMM in Breda is gewijd aan de geschiedenis van de verschillende Poolse eenheden die in Nederland aanwezig waren in 1944 en 1945. In het GMM zijn diverse gevechtsverslagen geraadpleegd door REASeuro waarin de Poolse eenheden hebben aangeduid waar zij oorlogshandelingen, zoals grondgevechten en tankbeschietingen, hebben uitgevoerd. De gevechtsverslagen zijn beschikbaar in het Pools en grotendeels vertaald in het Engels of Nederlands. Indien eenheden van de 1e Poolse Pantserdivisie binnen het onderzoeksgebied actief zijn geweest wordt de documentatie uit het GMM gebruikt. Aangezien binnen het onderzoeksgebied geen eenheden van de 1 e Poolse Pantserdivisie bij gevechtshandelingen betrokken zijn geweest, is het GMM voor voorliggend onderzoek niet geraadpleegd. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) in Soesterberg
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 10 van 72
De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 5 beschikbaar gesteld. Via de EOD zijn de munitieruimrapporten van 2010 tot heden opgevraagd. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de in het onderzoeksgebied verrichte ruimingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in het onderzoeksgebied mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd die informatie bieden over de mogelijke aanwezigheid van mijnenvelden binnen het onderzoeksgebied, zie bijlage 5 en 6. Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk Bij het SIB zijn de munitieruimrapporten van de EOD ondergebracht van 1971 tot 2010. Voor voorliggend onderzoek zijn munitieruimrapporten aangevraagd, waarbij munitie is geruimd door de EOD in of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied. Tevens is in het SIB het archief van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD) geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd.
Luchtfoto’s De volgende instanties zijn geraadpleegd voor het verkrijgen van luchtfoto’s van tijdens en vlak na de oorlog: • Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL); • Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL); • Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag, NL); • The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK); • Laurier Military History Archive (LMH, Waterloo, CA); • National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS); In bijlage 7 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van het onderzoeksgebied en is de selectie van deze luchtfoto’s gemotiveerd. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekeningen 01AB. The National Archives (TNA) in Londen, Verenigd Koninkrijk REASeuro beschikt over de Operation Record Books (ORB’s) van verschillende Britse luchtmachteenheden die actief waren boven Nederland, zoals Second Tactical Air Force, Fighter Command, Coastal Command en Bomber Command. Daarnaast beschikt REASeuro over de War Diaries van diverse geallieerde eenheden die betrokken waren bij gevechten in Nederland en het ruimen van munitie.
Deze documentatie is opgenomen in een database, waarin is gezocht op de kaartvierkanten zoals weergegeven op de stafkaart (zie bijlage 6), op de onderliggende coördinaten, op plaatsnamen en data waarop oorlogshandelingen plaatsvonden. In deze database is gezocht naar primair bronnenmateriaal uit TNA met betrekking tot oorlogshandelingen die hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied. In bijlage 4 is deze informatie en een overzicht van de door REASeuro in TNA geraadpleegde archiefstukken opgenomen. Liddell Hart Centre for Military Archives (LHCMA) in Londen, Verenigd Koninkrijk In het LHCMA zijn diverse archiefstukken in te zien met betrekking tot de bevrijding van Nederland. Zo zijn onder meer luchtfoto’s, kaartmateriaal en gevechtsverslagen beschikbaar, waarmee oorlogshandelingen binnen Nederland kunnen worden geanalyseerd. Tevens is documentatie beschikbaar in het LHCMA van oorlogshandelingen die plaatsvonden gedurende de Duitse inval in Nederland in mei 1940. Voor voorliggend HVO-OO heeft het raadplegen van het LHCMA geen relevante informatie opgeleverd. Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BaMa) in Freiburg, Duitsland
5
De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 11 van 72
REASeuro beschikt over diverse stukken uit het Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv in Freiburg. Deze afdeling van de Duitse nationale archieven bevat stukken van de Duitse krijgsmacht gedurende de Tweede Wereldoorlog. De volgende toegangen zijn door REASeuro voor het huidige onderzoek geraadpleegd: • RL 2-II Generalstab der Luftwaffe / Luftwaffenführungsstab; • RM 45-II Dienststellen und Kommandostellen der Kriegsmarine im Bereich Deutsche Bucht und Niederlande. Tevens beschikt REASeuro over krijgsdagboeken van Duitse eenheden die in Nederland hebben gevochten in mei 1940, gedurende de bevrijding in 1944 en 1945 en eenheden die in Nederland gestationeerd waren gedurende de bezettingsperiode. Overig bronnenmateriaal dat is verzameld in het BaMa betreffen kaarten, informatie over munitieopslagplaatsen, krijgsdagboeken en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor het onderzoeksgebied. Het raadplegen van het BAMA heeft relevante resultaten opgeleverd voor dit HVO-OO, zie bijlage 4. Bundesarchiv in Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn, Duitsland In het Bundesarchiv in Berlijn, locatie Lichterfelde, zijn de afdelingen Zentrale Verwaltungsangelegenheiten, Archivtechnik und zentrale fachliche Dienstleistungen, Bereitstellung en Filmarchiv ondergebracht.
Door REASeuro zijn verschillende stukken geraadpleegd met betrekking tot neergekomen bommen en locaties waar schade was ontstaan als gevolg van de Tweede Wereldoorlog. Voor voorliggend onderzoek heeft het raadplegen van het Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde relevante informatie opgeleverd, zie bijlage 4. The National Archives and Records Administration (NARA) in College Park, Maryland, Verenigde Staten REASeuro beschikt over een grote collectie archiefstukken uit de NARA. Het betreffen stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, stukken van de militaire inlichtingendienst, War Diaries van Amerikaanse grondeenheden en buitgemaakte Duitse documenten. Het raadplegen van de NARA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek. Library and Archives of Canada (LAC) in Ottawa, Canada Het LAC beheert een grote collectie kaarten en documenten van de Canadese eenheden die meevochten in het Britse leger ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Zo beschikt REASeuro over diverse Defence Overprints uit het LAC. Indien aanwijzingen worden aangetroffen dat Canadese grondeenheden binnen het onderzoeksgebied hebben gevochten dan worden de gevechtsverslagen van deze eenheden in het LAC geraadpleegd, die zijn te vinden onder Record Group 24-C-3.
Deze gevechtsverslagen bieden aanvullende informatie over locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij Canadese grondeenheden betrokken waren gedurende de bevrijding van Nederland in 1944 en 1945. De documenten kunnen overlap hebben met de gevechtsverslagen die in TNA in Londen liggen opgeslagen. Het raadplegen van het LAC heeft geen relevante informatie opgeleverd. Centrum voor Historische Documentatie Defensie (CHDD) in Evere, België De archiefdienst van het Belgisch Leger is gevestigd in het kazernekwartier in Evere, Brussel. Deze instelling bewaart de archieven van het Belgisch Leger van circa 1939 tot heden. In deze archiefinstelling zijn de verslagen van de relevante Belgische eenheden geraadpleegd die in mei 1940 actief waren in Zeeland en nabij de Belgisch-Nederlandse grens. Indien Belgische eenheden bij grondgevechten in Nederland in mei 1940 betrokken zijn geweest dan worden de gevechtsverslagen van deze eenheden in het CHDD geraadpleegd. Vanwege de ligging van het onderzoeksgebied dient het CHDD voor voorliggend HVO-OO niet te worden geraadpleegd. Le service historique de la Défense (SHD) in Vincennes, Frankrijk In het SHD zijn de documenten van de Franse krijgsmacht opgeslagen. Gedurende de meidagen van 1940 hebben verschillende Franse eenheden op Nederlands grondgebied gevochten tegen Duitse soldaten, om
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 12 van 72
de Duitse opmars te voorkomen. Indien Franse soldaten binnen het onderzoeksgebied gevechtshandelingen hebben uitgevoerd, worden door REASeuro de Franse gevechtsverslagen uit het SHD geraadpleegd. Vanwege de ligging van het onderzoeksgebied dient het SHD voor voorliggend HVO-OO niet te worden geraadpleegd. Beeldbank WO2 Het NIOD beheert een digitale database van foto’s die zijn genomen gedurende de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Via deze database kunnen foto’s worden bekeken van diverse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra, regionale archiefinstellingen en het NIOD zelf. REASeuro heeft onderzocht of voor het onderzoeksgebied relevante foto’s te vinden zijn binnen de database. Deze zoekslag heeft geen relevante informatie opgeleverd. Delpher Via de website https://www.delpher.nl/ kunnen digitaal kranten, boeken en tijdschriften worden ingezien. REASeuro heeft Delpher geraadpleegd om na te gaan of er meldingen zijn gedaan van oorlogshandelingen gedurende de Tweede Wereldoorlog binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast is onderzocht of na afloop van de Tweede Wereldoorlog informatie kan worden gevonden van ruimingen van OO binnen het onderzoeksgebied. Het raadplegen van Delpher heeft voor voorliggend onderzoek geen relevante resultaten opgeleverd. Fold3 REASeuro beschikt over een account bij de website https://www.fold3.com/.
Op deze website zijn uiteenlopende documenten met betrekking tot oorlogshandelingen te vinden gedurende de Eerste en Tweede Wereldoorlog. De website is geraadpleegd, maar heeft geen relevante informatie voor het onderzoeksgebied opgeleverd. German Docs in Russia Gedurende en na afloop van de Tweede Wereldoorlog hebben Amerikaanse en Russische eenheden diverse buitgemaakte Duitse documenten mee terug genomen naar hun vaderland. De Amerikanen hebben deze documenten ontsloten in de NARA, maar van de Russische buitgemaakte documenten was lange tijd niets bekend. Inmiddels is een groot deel van de buitgemaakte Duitse stukken via de website wwii.germandocsinrussia.org in te zien. Deze documenten bevatten ook vermeldingen van oorlogshandelingen in Nederland en worden door REASeuro voor ieder onderzoek ingezien op relevantie voor het desbetreffende onderzoeksgebied. Voor het huidige onderzoeksgebied is op de website geen relevante informatie gevonden. Lexicon der Wehrmacht De website http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/ bevat overzichten van de inrichting van de diverse Duitse legeronderdelen die actief waren gedurende de Tweede Wereldoorlog. De website biedt aanvullende informatie over gevechtsformaties, gebruikte munitie-uitrustingen en ingezette vliegtuigen door de Luftwaffe.
REASeuro heeft een deel van de website in een database ontsloten, waardoor gemakkelijk kan worden gezocht naar relevante informatie met betrekking tot het onderzoeksgebied. Het raadplegen van de website heeft geen relevante resultaten opgeleverd. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) heeft een database waarin alle bij de studiegroep bekende vliegtuigcrashes tijdens de oorlog zijn opgenomen. Deze database kan ingezien worden via de website https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/. De database bevat informatie over meer dan 6.000 neergestorte vliegtuigen op Nederlands grondgebied. Dit register is geraadpleegd, maar heeft voor het huidige onderzoeksgebied geen informatie opgeleverd.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 13 van 72
Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland De website van V1 en V2 inslagen in Nederland wordt geraadpleegd. De V1 staat voor Vergeltungswaffe 1 (vergeldingswapen) en was een onbemand straalvliegtuig met een explosieve lading. De V2 staat voor Vergeltungswaffe 2, een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Deze vergeldingswapens zijn door de Duitsers op grote schaal op Londen en Antwerpen afgeschoten, maar bereikten regelmatig niet het doel (vooral de V1) en kwamen neer op Nederlands grondgebied. Via de website http://www.vergeltungswaffen.nl/ kunnen locaties worden opgezocht waar de V-wapens zijn neergekomen in Nederland, met aanvullende informatie zoals de datum en bronvermelding. De website heeft voor het huidige HVO-OO geen relevante informatie opgeleverd. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Via de website https://www.ahn.nl/ahn-viewer kunnen digitale hoogtekaarten van Nederland worden ingezien. Deze hoogtekaarten maken het mogelijk om verstoringen in het landschap, die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen, inzichtelijk te maken. Vooral in gebieden waar sinds de Tweede Wereldoorlog weinig tot geen grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden, zoals bos- en duingebieden, kunnen mogelijke verstoringen als bomkraters en oude loopgraven via het AHN worden waargenomen.
In bijlage 6 is een uitsnede van het huidige onderzoeksgebied in het AHN weergegeven. Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) De IKME is een interactieve kaart van Nederland en is gecreëerd op initiatief van de Stichting RAAP. Op de website http://www.ikme.nl/ kan de kaart worden ingezien. De kaart bevat indicatieve locaties van onder andere Duitse en Nederlandse verdedigingslinies, slagvelden, (schijn)vliegvelden en munitieopslagplaatsen. Ter aanvulling wordt deze website door REASeuro geraadpleegd, zie bijlage 6. Topografische Dienst Kadaster - Stafkaartencollectie Voor de gegevens uit geallieerde bombardementsgegevens, gevechtsverslagen en ruimingen van OO is het gebruik van de geallieerde stafkaarten essentieel. Deze kaarten zijn afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog en zijn voorzien van het coördinatenstelsel dat de geallieerden toen gebruikten. De afdeling GEOinformatie van het Kadaster in Zwolle beschikt over de collectie geallieerde stafkaarten uit WOII. De geallieerde stafkaarten worden in het rapport weergegeven en gekoppeld aan relevante meldingen van bombardementen of oorlogshandelingen door grondeenheden binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn bij het Kadaster diverse Defence Overprints verkrijgbaar. De geallieerde stafkaart is weergegeven in bijlage 6. Via het Kadaster is geen Defence Overprint beschikbaar gebleken.
Topotijdreis.nl Via de website http://www.topotijdreis.nl/ kunnen topografische kaarten van Nederland worden ingezien van 1815 tot heden. Voor dit HVO-OO worden deze kaarten gebruikt om locaties te bepalen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in Nederland, zie bijlage 6. DINOloket DINOloket biedt onder meer toegang tot de grootste databank van de Nederlandse ondergrond. Deze databank, bekend onder de naam DINO, is één centrale plek waar geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland worden verzameld en beheerd. Het DINOloket is ontwikkeld door Nederlandse Organisatie voor Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Deze informatie afkomstig van het DINOloket kan worden gebruikt bij het vaststellen van de ondergrens van het Verwachtingsgebied OO. Omdat binnen het voorliggende rapport geen sprake is van een Verwachtingsgebied OO is deze informatie niet geraadpleegd.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 14 van 72
Rijkswaterstaat (RWS): Tophoogte Via RWS is digitale informatie ontvangen betreffende hoogten door Nederland heen. Deze informatie kan worden gebruikt bij het vaststellen van de ondergrens van het Verwachtingsgebied OO. Omdat binnen het voorliggende rapport geen sprake is van een Verwachtingsgebied OO is deze informatie niet geraadpleegd. Getuigen en locatiedeskundigen Voor dit HVO-OO zijn geen getuigen gehoord, omdat de bovenstaande bronnen voldoende informatie met betrekking tot het onderzoeksgebied bevatten. Plaatselijke musea In Nederland zijn diverse musea te vinden die gespecialiseerd zijn in de Tweede Wereldoorlog in een specifiek gebied in Nederland. Aangezien bij REASeuro geen museum bekend is dat aanvullende informatie zou kunnen bieden met betrekking tot het huidige onderzoeksgebied, is geen musea gecontacteerd. Heemkundekringen Overal in Nederland zijn heemkundekringen te vinden die geschiedkundige informatie over hun dorp, stad of gemeente delen via hun website of artikelen. Bij REASeuro is geen heemkundekring bekend waarbij informatie zou kunnen worden opgevraagd met betrekking tot oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied. In het verleden uitgevoerde OO-bodemonderzoeken In de database van REASeuro is gezocht naar in het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken OO die relevant zijn voor het voorliggende HVO-OO.
Tevens wordt de VEO Bommenkaart, ProRail (mits railinfrastructuur binnen het onderzoeksgebied is gelegen) en relevante gemeenten geraadpleegd. Aan de REASeuro-database en bovengenoemde instanties wordt onderzocht of er, in relatie tot het voorliggende rapport, relevante in het verleden uitgevoerde onderzoeken zijn uitgevoerd. Mogelijk relevante bodemonderzoeken OO omvatten historische vooronderzoeken, projectgebonden risicoanalyses, detectierapporten en proces-verbalen van oplevering. In bijlage 8 is een onderzoek van AVG behandeld. In bijlage 8 staat tevens het Verificatierapport van BeoBOM vermeld. Binnen deze bijlage zal toelichting worden gegeven betreffende opmerkingen van BeoBOM. Hierbij is een onderzoek dat stamt uit 2010 en werd opgesteld door REASeuro niet meegenomen. Het rapport werd conform het BRL-OCE opgesteld. Omdat REASeuro anno 2021 over meer bronmateriaal beschikt wordt dit eerdere onderzoek niet verder geanalyseerd. De conclusies uit dit rapport uit 2010 worden heroverwogen.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 15 van 72
3
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN
Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn diverse oorlogshandelingen in en in de omgeving van het onderzoeksgebied naar voren gekomen. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandelingen gevat in een chronologische oorlogshandelingenlijst. Per oorlogshandeling staat beschreven welke bronnen beschikbaar zijn voor elke oorlogshandeling. Daarnaast wordt de datum van de eerstvolgende, beschikbare luchtfoto vermeld die na de desbetreffende oorlogshandeling is genomen. Ten slotte wordt per oorlogshandeling in de lijst vermeld of deze al dan niet relevant is voor het onderzoeksgebied (zie ook paragraaf 1.4). Aan de hand van de oorlogshandelingenlijst wordt bepaald welke oorlogshandelingen in hoofdstuk 4 worden geanalyseerd. De locaties waar de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden zijn ingetekend in GIS en zijn weergegeven in Tekening 03: Oorlogshandelingenkaart. Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 10-12 mei Opmars van Duitse 1940 eenheden richting, o.a., de Peel-Raamstelling 1940-1945 Gedurende de Tweede Wereldoorlog werden de bossen nabij Sevenum als onderduikadres gebruikt. 12 juni 1940 Vliegtuigcrash te Sevenum 30 september 1940 3 oktober 1940
1 november 1940 11 december 1940
15 februari 1941
Brandplaatjes kwamen neer binnen, o.a., de gemeente Sevenum. Twee bomkraters en een blindganger werden aangetroffen binnen de gemeente Sevenum. Pamfletten kwamen neer binnen, o.a., de gemeente Sevenum. Parachute van een lichtkogel werd te gemeente Sevenum aangetroffen. Vier bomkraters werden waargenomen binnen de gemeente Sevenum.
74283/RO-210191 versie 2.0
Literatuur AME 235
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven NIMH: Collectie 492, bijlage kaarten.
BLO 57
IKME
Niet relevant, geen betrekking op OO.
N.v.t.
NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79 NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
Niet relevant, geen betrekking op OO.
N.v.t.
NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
Niet relevant, geen betrekking op OO.
N.v.t.
NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79 NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
HVO-OO Sevenum Toverland
Internationale archieven
Luchtfoto
BaBL: NS1/571
Pagina 16 van 72
Analyse Relevant? Niet relevant, opmars verliep buiten het onderzoeksgebied.
Paragraaf N.v.t.
N.v.t.
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 14 maart 1941 Vliegtuigcrash te Sevenum 27/28 maart 1941
Vliegtuigcrash te Sevenum
14/15 juni 1941
Vier bomkraters werden waargenomen binnen de gemeente Sevenum. Vier brisantbommen en 25 à 30 brandbommen kwamen neer binnen de gemeente Sevenum. Brandplaatjes kwamen neer binnen, o.a., de gemeente Sevenum. Vliegtuigcrash te Sevenum
27 juni 1941
8 juli 1941
12 juli 1941 17 augustus 1941
1 augustus 1942
26 september 1944
24 oktober 1944
Zeven brisantbommen kwamen neer binnen de gemeente Sevenum. De bommen detoneerde nabij de spoorlijn. Melding van het neerkomen van brisant- en brandbommen en vliegtuigen in diverse gemeenten in Nederland. Ook te Sevenum kwamen bommen en/of vliegtuigen neer. Auster Squadrons nemen geen vijandelijk geschut waar ter plaatse van de projectlocatie (qE.7712). Duitse troepen waren operationeel in Sevenum en omgeving.
74283/RO-210191 versie 2.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79 NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79 NIOD: Toegang 077, Inv. 1328 NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant? Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
Paragraaf N.v.t. N.v.t.
BaBL R58/3578
Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
BaBL: NS1/574
Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79
Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
N.v.t.
NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79 NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79
Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Niet relevant, buiten het onderzoeksgebied.
N.v.t.
BaBL R58/3580
Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Teven onbekend wat er neerkwam binnen de gemeentegrenzen van Sevenum.
N.v.t.
TNA: AIR 27/2184
Niet relevant, geen meldingen van oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied.
N.v.t.
Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied.
N.v.t.
NA: Toegang 04.53.15, Inv. 79
LEV1 329
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 17 van 72
N.v.t.
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 27 oktober Een start werd gemaakt 1944 aan een Duitse tegenaanval op de geallieerde Corridor. 28 oktober Nabij Helenaveen werden 1944 Duitse tanks en rijdend geschut opgesteld. Om de tegenaanval kracht bij te zetten. 6 november Duitse troepen warden 1944 teruggedrongen, Meijel viel in geallieerde handen. 17 november Rond Sevenum bereidde 1944 Duitse troepen zich voor op een aanval. Burgers schuilden in kelders tegen neerkomende geallieerde granaten. 18-27 Een opmars van de november Helenavaart tot de Maas 1944 werd uitgevoerd. Hierbij werd tevens het onderzoeksgebied doorkruist.
1973-2015
Literatuur LEV1 365 WEE 187 ZAN 79
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Paragraaf N.v.t.
LEV1 375 WEE 187 ZAN 79
Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied.
N.v.t.
BLO 123
Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Relevant, opmars nabij/door het onderzoeksgebied.
N.v.t.
Relevant, opmars nabij/door het onderzoeksgebied.
4.1
Relevant, munitieruimingen bieden inzicht in plaatsgevonden oorlogshandelingen in de omgeving van het onderzoeksgebied.
4.1
LEV2 237, 427-428,
BLO 123125 DID 214215 KLE 228 KOR 170 LEV2 220, 235-236, 246, 248250, 253254, 258
De EOD voerde diverse munitieruimingen rond het onderzoeksgebied uit.
TNA: War Diaries 15 ID (digitaal ingezien)
EOD: Diverse MORA’s
Tabel 2: Chronologische oorlogshandelingenlijst.
74283/RO-210191 versie 2.0
Analyse Relevant? Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied.
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 18 van 72
4.1
4
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat verschillende oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied. De oorlogshandelingen die in hoofdstuk 3 als relevant zijn aangemerkt, worden in dit hoofdstuk nader geanalyseerd. Op basis van deze analyse is vastgesteld of sprake is van een Verwachtingsgebied OO. 4.1
BEVRIJDING VAN SEVENUM EN OMGEVING, NOVEMBER 1944
Op 17 september 1944 ging de geallieerde operatie Market Garden van start. Het doel van deze operatie was de verovering van bruggen over rivieren en kanalen bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem, om deze te gebruiken om met gepantserde eenheden door te stoten naar het Ruhrgebied. Luchtlandingstroepen werden gedropt om verschillende bruggen te veroveren (operatie Market). Gelijktijdig rukte een grondleger op vanuit België (operatie Garden). Om de route veilig te stellen, werd de corridor verbreed ten westen en ten oosten van de opmarsroute. Al snel werd duidelijk dat het gewenste doel van de operatie niet gehaald zou worden. De geallieerden konden de brug te Arnhem niet tijdig in handen krijgen. De geallieerden hadden tijdens de operatie wel een deel van Brabant weten te bevrijden. Vanuit dit bevrijdde deel van Nederland waaierden geallieerde divisies uit om aanvullende delen van Nederland te bevrijden. In het westen werd gepoogd de Scheldemonding in handen te krijgen en in het oosten werden de Duitsers achter de Maas gedreven. Dit ging niet zonder tegenwerking van Duitse eenheden. Zo konden de Duitse eenheden in september 1944 niet verder dan Helenaveen verdreven worden. Eind oktober 1944 werden er vanuit de Duitse linie tegenaanvallen op de geallieerde posities uitgevoerd. Het doel van de aanvallen: de geallieerde corridor doorbreken en terugdringen.
Deze tegenaanvallen hadden niet het gewenste effect. In november 1944 waren de Duitse eenheden terug gedreven achter de Helenavaart.
Figuur 2: Frontlijn tijdens de verscheidene operaties in de Peel gedurende september tot december 1944, het onderzoeksgebied is globaal aangeduid met een blauwe omlijning en pijl. (Bron literatuur: MAC, pag. 233).
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 19 van 72
Vanaf november 1944 was het gebied ten westen van Helenaveen in geallieerde handen, het gebied ten oosten hiervan, waaronder het onderzoeksgebied, was nog in Duitse handen. Eenheden van de 15e Schotse Infanterie Divisie kregen de opdracht de omgeving van het onderzoeksgebied te bevrijden. Hierbij streden ze tegen zowel de Duitse militairen als tegen de weersomstandigheden. Zware regenval had het gebied omgetoverd in een modderbad waar moeilijk doorheen te komen was. Alvorens de Schotse infanteristen optrokken werden beschietingen op de Duitse posities uitgevoerd. In de literatuur is terug te lezen hoe reeds op 17 november 1944 granaten neerkwamen op Sevenum, het Molenveld en De Hees (allen ten noordoosten van het onderzoeksgebied). Vervolgens werd Sevenum benaderd. Zoals in onderstaand figuur kan worden afgelezen dat de opmars via twee routes verliep. Het onderzoeksgebied, waar ten tijde van de Tweede Wereldoorlog geen gebouwen stonden en waar slechts kleine wegen doorheen liepen, werd amper doorkruist. In de War Diaries van de 1st Battalion Middlesex Regiment, behorende tot de 15e Schotse Infanterie Divisie, staat vermeld dat op 21 november 1944 ter plaatse van het onderzoeksgebied (qE.778120) werd overnacht. Klaarblijkelijk werd het gebied als veilig genoeg ervaren om te kunnen overnachten.
Figuur 3: Kaart met geallieerde en Duitse posities in de periode 12-25 november 1944 (Bron: Literatuur DID 215).
Op 21 november wisten de geallieerden de Duitse troepen te verjagen uit Sevenum. Vooral gericht artillerievuur leidde tot de terugtocht van Duitse troepen. Grootschalige grondgevechten vonden in de dorpskern niet plaats. Na het vertrek van de Duitse troepen werd de omgeving doelwit van Duits artillerievuur. Toen de Duitse troepen tot achter de Maas verjaagd waren, werd geallieerd geschut opgesteld in de omgeving van Sevenum om Duitse posities achter de Maas onder vuur te kunnen nemen. Om de geallieerde opmars nabij het onderzoeksgebied goed in kaart te brengen zijn alle relevante War Diaries van de betrokken 15e Schotse Infanterie Divisie geanalyseerd. Het betreft hier voornamelijk War Diaries van infanterie-eenheden, artillerie-eenheden en de genie. Binnen de stukken van de Infanterie- en
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 20 van 72
artillerie-eenheden zijn geen meldingen aangetroffen van het plaatsvinden van artilleriebeschietingen, mortierbeschietingen of grondgevechten binnen of nabij het onderzoeksgebied. Omdat in het merendeel van de geraadpleegde War Diaries geen relevante meldingen zijn aangetroffen, zijn in bijlage 4 slechts een selectief aantal eenheden specifiek vermeld. De overige War Diaries zijn echter wel geraadpleegd (zie ook bijlage 8). Tevens is binnen de War Diaries van de infanterie-eenheden behorende tot de 15e Schotse Infanterie Divisie gekeken of vuursteun was aangevraagd van artillerie-eenheden binnen of nabij het onderzoeksgebied. Hieruit is gebleken dat zowel binnen de 15e Schotse Infanterie Divisie als binnen overige artillerieeenheden, geen sprake was van de aanvraag van vuursteun nabij het onderzoeksgebied. Om deze reden is gesteld dat het raadplegen van additionele artillerie-eenheden, zoals het artillerie-eenheden behorende tot het Britse XII Korps6 (welke tevens actief waren in Brabant en Limburg), geen aanvulling biedt op het reeds geraadpleegde bronmateriaal. Een tweede reden om informatie betreffende het Britse XII Korps niet te raadplegen, is dat in geen van de geraadpleegde bronnen vermeld staat dat deze eenheden actief waren nabij het onderzoeksgebied.
Daarbij dient vermeld te worden dat War Diaries van het niveau van een Korps in de regel minder gedetailleerd zijn dan de War Diaries van Divisies, Brigades en Regimenten, welke door REASeuro zijn geraadpleegd. Hoewel in de War Diaries geen aanwijzingen van beschietingen of grondgevechten binnen het onderzoeksgebied zijn aangetroffen, is gepoogd ter verificatie luchtfoto’s van kort na de bevrijding te verkrijgen. Er zijn van het onderzoeksgebied echter geen kwalitatief goede luchtfoto’s beschikbaar gebleken van kort na de bevrijding. De enige luchtfoto die conform de website van NCAP beschikbaar is gebleken betreft een luchtfoto van 22 februari 1945 (vier maanden na de bevrijding). Gebleken is echter dat de finding aid7 luchtfoto niet correspondeert met de daadwerkelijke ligging van de luchtfoto. De geraadpleegde luchtfoto is op één kilometer van het onderzoeksgebied gelegen. Hoewel op de luchtfoto sporen van oorlogshandelingen zichtbaar zijn, biedt de luchtfoto geen aanvullende informatie betreffende het onderzoeksgebied.
BeoBOM raad in verificatierapport BB22-025-BR-01 aan dat REASeuro deze stukken van artillerie-eenheden van dit Korps aanvullend raadpleegt. 7 De finding aids zoals gebruikt op de websites van NCAP zijn historische kaarten of overlays waarop met vakken of lijnen staat aangegeven van welke stukken luchtfoto’s zijn gemaakt. De vakken op de kaarten zijn met regelmaat met grote onnauwkeurigheid getekend. 6
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 21 van 72
Figuur 4: Luchtfoto van het onderzoeksgebied d.d. 22 februari 1945 (Bron: NCAP).
Luchtfoto’s van het onderzoeksgebied d.d. 15 oktober 1944 zijn geanalyseerd om vast te stellen of er ter plaatse van het onderzoeksgebied sporen zichtbaar zijn van militaire infrastructuur voorafgaande aan de Duitse tegenaanvallen. Tevens zijn de luchtfoto’s geanalyseerd om vast te stellen of reeds voor november 1944 beschietingen op de omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De beschikbare luchtfoto’s zijn echter van matige kwaliteit. Er kan derhalve niet met zekerheid gesteld worden of er daadwerkelijk geen sporen van oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied aanwezig waren, of dat ze enkel niet van de luchtfoto afgelezen kunnen worden.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 22 van 72
Figuur 5: Luchtfoto van het onderzoeksgebied d.d. 15 oktober 1944 (Bron: Wageningen UR).
Bewijs voor uitgevoerde beschietingen in de omgeving van het onderzoeksgebied wordt wel duidelijk teruggevonden in de naoorlogse munitieruimingen door de EOD. Rondom het onderzoeksgebied werd meermaals geschutmunitie, zowel geallieerd als Duits, geruimd door de EOD. Tevens werd in de omgeving een motor van een Duitse raket (15 cm Nebelwerfer of 28/32 Wurfrahm) geruimd. De EOD heeft echter geen munitieruimingen gemeld binnen het onderzoeksgebied. De dichtstbijzijnde munitieruiming (groen omkaderd in Figuur 6) betreft een ruiming van een 2 inch rookgranaat zonder staart (mortiergranaat). De ruimlocatie van deze granaat is echter onduidelijk, er is enkel bekend dat deze granaat is geruimd aan de ‘Scherfoentweg’ te Sevenum. Omdat deze weg niet bestaat wordt aangenomen dat de Schorfvenweg wordt bedoeld. Deze weg doorkruist het onderzoeksgebied, maar is ongeveer 2 km lang. Waar de granaat is exact is aangetroffen is derhalve niet bekend. Verdere munitieruimingen zijn binnen of nabij het onderzoeksgebied niet vermeld. Dit ondanks grootschalige grondroerende werkzaamheden in een deel van de projectlocatie; bij de bouw van het attractiepark in het zuiden/zuidoosten van de projectlocatie en de bouw van een pand in het noordwesten van de projectlocatie. In de overige delen van de projectlocatie lijken echter weinig grondroerende werkzaamheden te zijn uitgevoerd na de Tweede Wereldoorlog.
Onderstaand is een overzicht van geruimde geschutmunitie nabij het onderzoeksgebied getoond.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 23 van 72
Figuur 6: Ruimingen van geschutmunitie nabij het onderzoeksgebied. (Bron: Wageningen UR).
Samenvattend wordt gesteld dat in de omgeving van het dorp Sevenum hebben in november 1944 artilleriebeschietingen en grondgevechten plaatsgevonden om de regio te bevrijden. Na de bevrijding is de omgeving tevens met Duitse artillerie beschoten. In het geraadpleegde bronmateriaal zijn echter geen directe aanwijzingen aangetroffen van plaatsgevonden oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied. Hierbij dienen twee relevante leemten in kennis aangestipt te worden. Een eerste belangrijke leemten is dat binnen het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog geen gebouwen stonden. Ook hebben er in delen van de projectlocatie na de Tweede Wereldoorlog weinig grondroerende werkzaamheden plaatsgevonden. Dit kan een van de oorzaken zijn waarom er binnen het onderzoeksgebied geen schademeldingen en weinig munitieruimingen hebben plaatsgevonden. Een tweede belangrijke leemte in kennis is dat er geen bruikbare luchtfoto’s van na de bevrijding beschikbaar zijn gebleken. Derhalve is het niet mogelijk om aan de hand van luchtfoto’s vast te stellen of er ook binnen het onderzoeksgebied sprake is geweest van oorlogshandelingen.
Hoewel niet uitgesloten kan worden dat ter plaatse van het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden, is het op basis van het geraadpleegde bronmateriaal niet mogelijk om vast te stellen of er ter plaatse van de projectlocatie OO van geschutmunitie of ‘infanteriemunitie’ is achtergebleven. Derhalve kan naar aanleiding van de bevrijding van Sevenum en omgeving geen Verwachtingsgebied OO worden afgebakend ter plaatse van de projectlocatie. Conclusie Naar aanleiding van de bevrijding van Sevenum en omgeving kan geen Verwachtingsgebied OO worden afgebakend. Het geraadpleegde bronmateriaal biedt geen directe aanwijzingen van plaatsgevonden oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied.