AAA Bijlage 13 TOE Historisch vooronderzoek NGE
Tekst van het document
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 24 van 72
4.2
LEEMTEN IN KENNIS
Uit dit HVO-OO is gebleken dat er een aantal leemten in kennis is, namelijk: • Omdat de Duitse archieven grotendeels zijn vernietigd, zijn slechts weinig primaire gegevens beschikbaar over de Duitse zijde van de Tweede Wereldoorlog. • Het is onvoldoende bekend of er gedurende de periode mei 1945 tot en met 1970 OO zijn aangetroffen, dan wel verwijderd binnen het onderzoeksgebied. • Bij de munitieruimrapporten van de EOD is de locatie van de vindplaats vaak niet nauwkeurig weergegeven. Daarnaast is gebleken dat de kalibers niet altijd correct zijn aangegeven. • Er zijn weinig luchtfoto’s van de omgeving van het onderzoeksgebied beschikbaar. Kwalitatief goede luchtfoto’s die het gehele onderzoeksgebied dekken kort na de bevrijding zijn niet beschikbaar gebleken. • Binnen het onderzoeksgebied stonden ten tijden van de Tweede Wereldoorlog geen gebouwen. Ook hebben er in delen van de projectlocatie na de Tweede Wereldoorlog weinig grondroerende werkzaamheden plaatsgevonden. Dit kan een van de oorzaken zijn waarom er binnen het onderzoeksgebied geen schademeldingen en weinig munitieruimingen hebben plaatsgevonden.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 25 van 72
5
CONCLUSIE EN ADVIES
In deze paragraaf zijn de conclusie en het advies opgenomen die uit dit HVO-OO voortkomen. 5.1
CONCLUSIE HVO-OO
In dit HVO-OO zijn de volgende onderzoeksvragen beantwoord: - Is er sprake van een Verwachtingsgebied OO in (gedeelten van) de projectlocatie naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? o Nee, het geraadpleegde bronmateriaal biedt geen directe aanwijzingen van plaatsgevonden oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied. - Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede OO kunnen worden verwacht? o Er worden geen OO verwacht binnen de projectlocatie - Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden? o Het advies is opgenomen in paragraaf 5.2. 5.2
ADVIES
In dit HVO-OO is geconcludeerd dat er geen directe aanwijzingen zijn voor het mogelijk aantreffen van OO binnen de projectlocatie. Geadviseerd wordt om de werkzaamheden regulier doorgang te laten vinden, zonder verdere maatregelen. Mocht echter tijdens werkzaamheden spontaan een OO aangetroffen worden, dan dienen onderstaande acties te worden ondernomen: -
-
-
Het werk ter plaatse van de vindplaats dient te worden stilgelegd. De werklocatie, in ieder geval rondom het OO, dient te worden afgezet. Het aanwezige personeel dient op de hoogte te worden gebracht van de vondst en geïnstrueerd te worden uit de buurt te blijven. Er dient contact te worden opgenomen met de politie (0900-8844). De vondst dient gemeld te worden aan de politie. De politie neemt vervolgens contact op met de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Als de EOD op locatie is, wordt een afspraak gemaakt voor de vernietiging. De EOD maakt deze afspraak met de gemeente, of de politie namens de gemeente. De EOD geeft aan de gemeente, of de politie namens de gemeente, advies over de in acht te nemen veiligheidsmaatregelen. Indien de te nemen veiligheidsmaatregelen dit toelaten, kan de gemeente aan de EOD advies vragen over de mogelijkheden tot doorwerken op de betreffende locatie, dan wel elders in de nabijheid van het werk en de daarbij in acht te nemen veiligheidsmaatregelen totdat het OO wordt geruimd. Het OO wordt geruimd.
Indien OO worden aangetroffen binnen de projectlocatie, is dit nieuwe feitelijke informatie. Als deze situatie zich voordoet, moet in overleg met een ter zake deskundige worden vastgesteld of sprake is van een incident of dat er aanleiding is de werkwijze aan te passen.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 26 van 72
6
BIJLAGEN BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9
BEGRIPPENLIJST (3 BLADEN) .......................................................................................................................................... 28 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 31 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN....................................................................................................... 42 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................... 50 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN....................................................................................................................... 56 CARTOGRAFISCH MATERIAAL......................................................................................................................................... 58 OVERZICHT LUCHTFOTO’S.............................................................................................................................................. 64 CHECKLIST EN VERZENDLIJST .........................................................................................................................................
71 TEKENINGEN (LOSBLADIG) ............................................................................................................................................. 72
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 27 van 72
BIJLAGE 1
BEGRIPPENLIJST
Begrip Bijdragebesluit / Gemeentefonds Bodembelastingkaart Ontplofbare Oorlogsresten Bodemonderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten
Certificatieschema voor Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten Contra-indicatie Explosieven Opruimingsdienst Historisch Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
Afkorting Bodembelastingkaart OO Bodemonderzoek OO
CS-OOO
CS-VROO
Contraindicatie EOD HVO-OO
Definitie Regeling voor Rijksfinanciering van (een deel van) de kosten voor het Bodemonderzoek-Ontplofbare Oorlogsresten. Een overzichtskaart waarop het Verdacht gebied OO is aangegeven, gebaseerd op de uitkomsten van het Vooronderzoek NaConflictperiode. Werkwijze van REASeuro waaronder wordt verstaan: de integrale totaalaanpak voor de OO-problematiek bestaande uit vijf afzonderlijke fasen. Hierdoor kan de opdrachtgever per fase een weloverwogen besluit nemen en zijn vervolgacties plannen met als doel dat de opdrachtgever de regie over het project in handen houdt. De vijf fasen zijn: 1. HVO-OO (Historisch Vooronderzoek OO). 2. PRA-OO (Projectgeboden Risicoanalyse OO). 3. Projectplan-OO. 4. Uitvoering-OO. 5. PvvO-OO (Proces-verbaal van Oplevering OO). Het CS-OOO is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen op gebied van opsporing naar Ontplofbare Oorlogsresten. Het CS-OOO is sinds 1 januari 2021 de opvolger van de Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet.
Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Een vrijwillig certificatieschema opgezet door de Stichting VOMES (Veilig Omgaan Met Explosieve Stoffen) waarin eisen zijn opgenomen waaraan een organisatie en diens rapportages (HVO-OO’s en PRAOO’s) dienen te voldoen. Dit om de kwaliteit van vooronderzoeken en risicoanalyses naar ontplofbare oorlogsresten te waarborgen. Gebeurtenis / informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Instelling van de Nederlandse defensie die tot taak het explosieven onschadelijk te maken en op te ruimen. Bureaustudie waarin de mogelijke aanwezigheid van OO wordt geanalyseerd. Het HVO-OO bestaat uit de onderdelen Vooronderzoek Conflictperiode en Vooronderzoek Na-Conflictperiode. Doel is om vast te stellen of in het onderzoeksgebied sprake is van een Verdacht gebied OO in relatie tot de projectlocatie. Binnen het CS-VROO-01/-02 wordt het HVO-OO het Vooronderzoek - Ontplofbare Oorlogsresten genoemd. Het HVO-OO bestaat uit: Rapportage. Positief of negatief advies.
In het geval van een positief advies: Horizontale en verticale afbakening Verdacht(e) gebied(en) OO Bodembelastingkaart OO
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 28 van 72
Begrip Indicatie
Afkorting
Onderzoeksgebied
-
Ontplofbare Oorlogsresten
OO
Definitie Gebeurtenis / informatie over het mogelijk aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Gebied waarop het HVO-OO of onderdelen daarvan zich richt. Het onderzoeksgebied is ruimer dan het projectlocatie om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de situatie in oorlogstijd. Niet-gesprongen munitie en achtergelaten ontplofbare munitie zoals bedoeld in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel c respectievelijk b, van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Onderdeel c: niet-gesprongen munitie: in een gewapend conflict gebruikte ontplofbare munitie die ontstekingsgereed is, van een ontsteking is voorzien, op scherp is gezet of anderszins voor gebruik is voorbereid, en die niet tot ontploffing is gekomen; Onderdeel b: achtergelaten ontplofbare munitie: ontplofbare munitie die tijdens een gewapend conflict niet is gebruikt, die is achtergelaten of gedumpt door een partij bij een gewapend conflict en al dan niet voor ontsteking zijn geprepareerd, van een ontsteking zijn voorzien, op scherp zijn gezet of anderszins voor gebruik zijn voorbereid;
Onverdacht gebied Ontplofbare Oorlogsresten Oorlogshandeling
Onverdacht gebied OO -
Oorlogshandelingenkaart
Gebeurtenissenlijst
Primaire en secundaire bronnen
Projectlocatie
74283/RO-210191 versie 2.0
-
Conform het CS-OOO betreffen Ontplofbare Oorlogsresten (OO) achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. Het deel van het onderzoeksgebied dat niet (langer) als verdacht gebied wordt aangemerkt. Gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van OO. Voorbeelden van oorlogshandelingen zijn: Bombardementen Artilleriebeschietingen Munitiedump Munitieongevallen Vliegtuigcrashes Aanwezigheid van verdedigingswerken Cartografische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenkaart” wordt gehanteerd. Chronologische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenlijst” wordt gehanteerd. Een primaire bron met informatie die direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie zelf komt uit de periode waarover wordt gesproken en is niet later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen. Een secundaire bron met informatie die niet direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie is later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen.
Het door de opdrachtgever aangegeven gebied waarbinnen reguliere werkzaamheden (niet OO-gerelateerd) uitgevoerd gaan worden of waar een functieverandering wordt doorgevoerd. Deze term is
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 29 van 72
Begrip
Afkorting
Projectgebonden Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten
PRA-OO
Reguliere werkzaamheden
-
Verdacht gebied Ontplofbare Oorlogsresten Verwachtingsgebied Ontplofbare Oorlogsresten
-
Verwachtingskaart Ontplofbare Oorlogsresten Vooronderzoek ConflictperiodeOntplofbare Oorlogsresten
-
Vooronderzoek NaConflictperiodeOntplofbare Oorlogsresten
VNC-OO
Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven
WSCS-OCE
74283/RO-210191 versie 2.0
VC-OO
Definitie afkomstig uit het CS-OOO en wijkt af van de terminologie zoals vermeld in het CS-VROO-01, waar “projectgebied” wordt gehanteerd. Bureaustudie waarin de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden in relatie tot de mogelijk aan te treffen OO worden vastgesteld. De PRA-OO bestaat o.a. uit: Indien nodig het opvullen van leemten in kennis van het HVO-OO. Het vaststellen van het risicogebied. Het definiëren van beheersmaatregelen. De mogelijkheid tot een proefdetectie. De bepaling van de doorlooptijd en kosten van de geadviseerde maatregelen. Alle door de opdrachtgever voorgenomen niet OO-gerelateerde werkzaamheden. Enkele voorbeelden zijn civieltechnische, milieutechnische en archeologische werkzaamheden. Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen door de organisatie die het Vooronderzoek Na-Conflictperiode, conform het CS-VROO heeft uitgevoerd, wordt geconcludeerd dat er sprake is van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal een verhoogde kans op het aantreffen van OO bestaat naar de situatie van 1940-1945 (inclusief naoorlogse munitieruimingen en opsporingsactiviteiten). Het Verwachtingsgebied OO is horizontaal en verticaal afgebakend, waarin zijn opgenomen: Eventuele onzekerheden en onnauwkeurigheden uit het bronnenmateriaal (o.a. cartografische onnauwkeurigheden).
De maximale horizontale en verticale verplaatsing van OO in de bodem. Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen het Vooronderzoek Conflictperiode wordt geconcludeerd dat er sprake is van de verwachting dat OO zijn achtergebleven Het Vooronderzoek Conflictperiode heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van Ontplofbare Oorlogsresten naar aanleiding van oorlogshandelingen gedurende de conflictperiode (1940-1945), en indien deze aanwijzingen er zijn, om het Verwachtingsgebied Ontplofbare Oorlogsresten af te bakenen. Het Vooronderzoek Na-Conflictperiode richt zich op het inventariseren en beoordelen van bronnenmateriaal over bodemingrepen in de NaConflictperiode, waardoor mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten geheel of gedeeltelijk kan worden uitgesloten en/of de verticale ligging van het maaiveld en verschillende grondlagen dusdanig zijn gewijzigd dat dit van belang is voor de verticale afbakening van een verdacht gebied. Het WSCS-OCE is het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het opsporen van Conventionele Explosieven. Hierin waren onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen. Het WSCS-OCE was sinds 1 juli 2012 de opvolger van de Beoordelingsrichtlijn Opsporen Conventionele Explosieven (BRL-OCE) en was wettelijk verankerd in de Arbowet.
Het WSCS-OCE is per 1 januari 2021 opgevolgd door CS-OOO.
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 30 van 72
BIJLAGE 2
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
Voor dit HVO-OO is de volgende literatuur geraadpleegd: Auteur Amersfoort, H. en Kamphuis, P. Blondel, M. Cammaert, A.P.M.
Diddens, J. en Swarts, M.
Driessen, W.P. Franks, N. Goch, J. van, en Goossens, M. Hammes, B. e.a.
Hoefnagels, T. Huurman, C. Johnston, W.
Kemp, M. Keulards, H. Klep, Ch. en Schoenmaker, B. Korthals Altes, A. MacDonald, C. B. Middlebrook, M. en Everitt, C., Möller, C.
Levels, H. en E. Munnicks
Titel Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag 2012).
Relevant Ja
Afkorting AME
Oorlog en Herstel in Noord-Limburg 1940-1950. Een herinnering in foto’s (Venlo 1975). Het verborgen front. Een geschiedenis van de georganiseerde illegaliteit in de provincie Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog, Deel 1 (Leeuwarden 1994). Het verborgen front. Een geschiedenis van de georganiseerde illegaliteit in de provincie Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog, Deel 2 (Leeuwarden 1994). Strijd tussen Maas en Duinen. Een fotoverslag van de gebeurtenissen in de Langstraat van September 1944 tot Mei 1945 (Waalwijk 1979). Einddoel Maas. De strijd in zuidelijk Nederland tussen september en december 1944 (Weesp 1984). Brabant bevrijd (Hulst 1993). Autumn Gale / Herbststurm. Kampfgruppe Chill: the German recovery autumn 1944 (Boxtel 2013). Air battles over de Peel (Seaforth 1990). The Battle of the Airfields. 1st January 1945 (London 1982). De oorlog tussen Peel en Maas. Een “fotografische greep” uit het oorlogsgebeuren van de gemeenten Boxmeer, Oploo c.a., Vlieringsbeek en omgeving 1940-1945 (Boxmeer 1984). D-Day in Midden-Limburg/ Terugblik op de bevrijding (Deel 1) (Maastricht 1985). D-Day in Midden-Limburg/ Terugblik op de bevrijding (Deel 2) (Maastricht 1985). Oorlogsjaren 1940 – 1945 Gemeente Deurne - Op de grens van vergeten (Deurne 1986). Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (Eindhoven 2001).
7th Armored Division Document Repository, World War II Documents of and related to U. S. 7th Armored Division: https://www.7tharmddiv.org/docrep/#4411 Limburg in de wereldbrand (Maastricht 1946). Bombardementen op de Maasbruggen te Venlo, oktober-november 1944 (Venlo 1983). De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (’s Gravenhage 1995). Slag in de schaduw. Peel/Maas 1944-45 (1981). The Siegfried Line Campaign (Washington 1990). The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 1939-1945 (Leicester 1996). Die Einsätze der Nachtschlachtgruppe 1, 2 und 20 an der Westfront von September 1944 bis Mai 1945. Mit einem Überblick über Entstehung und Einsatz der Störkampf- und Nachtschlachtgruppen der deutschen Luftwaffe von 1942 bis 1944 (Aachen 2008). Waar blijven de bevrijders. September – oktober 1944, van hoop naar wanhoop. ‘Frontperiode Noord- en Midden-Limburg’ (Den Haag 2016).
Ja
BLO
Nee
-
Nee
-
Nee
-
Ja
DID
Nee Nee
-
Nee Nee Nee
-
Nee
-
Nee
-
Nee
-
Nee Nee
-
Nee Nee
-
Ja
KLE
Ja Ja Nee
KOR MAC -
Nee
-
Ja
LEV1
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 31 van 72
Pouls, J. en Crompvoets, H. Rijnders, H. Sectie Militaire Geschiedenis Schulten, J.W.M. Shores, C., en Thomas C., Snijders, P., Studiegroep Luchtoorlog 19391945 Theelen, P.
Traces of War Werkgroep ‘Deurne 35 jaar bevrijd’ Weelen, P., Zanden, van der, P. Zijlstra, G.
Waar blijven de bevrijders. November – december 1944, door modder en mijnen naar de Maas. ‘Frontperiode Noord- en Midden-Limburg’ (Den Haag, z.j.). Meijel in de oorlogsjaren 1940-1945 (1981).
Ja
LEV2
Nee
-
Liessel brandt. Geschiedenis van Liessel in de Tweede Wereldoorlog (Liessel 1994). De Peel-Raamstelling (Den Haag 1993).
Nee
-
Nee
-
‘De strijd bij Meijel’, Militaire spectator, (Rijswijk 1982).
Nee
2nd Tactical Airforce. Volume Two, Breakout to Bodenplatte – July 1944 to January 1945 (Hersham 2005). Death Valley De Peel. Dramatische oorlogsverhalen rond de 75e herdenking van de bevrijding (Asten 2019). http://www.studiegroepluchtoorlog.nl/
Nee
-
Nee
-
Nee8
-
Mobilisatie in 1939-1940 te Helenaveen http://www.theelen.info/%5B20110126%5D%20mobilisatie%2019391940.pdf https://www.tracesofwar.nl/themes/5517/Helenaveen-stelling.htm Deurne 35 Jaar bevrijd (Deurne 1979).
Nee
-
Nee Nee
-
Ja Ja Nee
WEE ZAN -
Nee Nee
-
Limburg Bevrijd (Ljubljana 1995). De slag om de Peel (Asten 1949). Diary of an Air War. Allied flights over fortress Europe in WWII (Fort Worth 1994). Zuidfront Holland www.zuidfront-holland1940.nl Zwanenburg, G.J. En Nooit was het Stil. Kroniek van een Luchtoorlog (2 dln. & supplement; Oldemarkt). Tabel 3: Verwijzing literatuur.
In de onderstaande tabellen worden per periode de gebeurtenissen die betrekking hebben op het onderzoeksgebied weergegeven. Mobilisatie en inval, augustus 1939 - mei 1940 Toen in augustus 1939 duidelijk werd dat oorlog in Europa onvermijdelijk zou worden, begon in Nederland de mobilisatie. Tienduizenden soldaten werden opgeroepen, en Nederland bereidde zich voor op een Duitse aanval. In de ochtend van 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen na een serie bombardementen op vliegvelden en legerbases. Duitse parachutisten landden in de omgeving van Den Haag om het regeringscentrum uit te schakelen, terwijl een invasiemacht via de grens Nederland binnendrong. Op kleinschalige gevechten in Oost-Nederland na kon het Duitse leger hier eenvoudig oprukken, om vervolgens bij de Grebbelinie, voor de Afsluitdijk en langs de Moerdijk verwikkeld te raken in felle gevechten. Op 14 mei 1940 werd Rotterdam gebombardeerd, waarna Nederland met uitzondering van de provincie Zeeland capituleerde. In Zeeland zou de strijd, mede door de aanwezigheid van Franse en Belgische troepen, nog tot 27 mei 1940 duren. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 10-12 mei 1940
Gebeurtenis Opmars van de Duitse troepen richting Peel-Raamstelling.
Bron AME
Pag. 235
Bij het SGLO zijn diverse meldingen van neergestorte vliegtuigen nabij Sevenum gemeld. In geen van de gevallen is een crashlocatie gemeld die aan het onderzoeksgebied gerelateerd kan worden. 8
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 32 van 72
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
Tabel 4: Overzicht gebeurtenissen Duitse inval mei 1940. De bezetting van 1940 tot juni 1944 (D-Day) Na de capitulatie werd Nederland bezet. Duitse militairen werden ondergebracht in voormalige Nederlandse kazernes en de vliegvelden werden door de Duitse luchtmacht, de Luftwaffe, overgenomen. De meeste Duitse militairen bevonden zich langs de kust. Hier werden stellingen aangelegd ter voorbereiding op een eventuele geallieerde invasie. Al tijdens de Duitse inval begon de Britse Royal Air Force (RAF) met de luchtoorlog tegen Duitsland. Bommenwerpers werden ‘s nachts uitgestuurd voor kleinschalige bombardementen op doelen van militair belang. Deze bommenwerpers verdwaalden met grote regelmaat, waardoor vergissingsbombardementen eerder regel dan uitzondering waren. De grote verliezen dwongen de Britten tot een andere tactiek. Vanaf 1942 werden bombardementen uitsluitend uitgevoerd door grote groepen bommenwerpers, die met tientallen tot honderden vliegtuigen één doel aanvielen. Vanaf 1942 verschenen daarnaast Amerikaanse bommenwerpers boven Nederland. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 1940-1945
Gebeurtenis Te Kroneneberg-Sevenum doken mensen onder:
Bron BLO
Pag. 57
Tabel 5: Overzicht gebeurtenissen Duitse bezetting tot juni 1944.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 33 van 72
De periode juni 1944 (D-Day) tot en met oktober 1944 Op 6 juni 1944 landde een geallieerde invasiemacht in Normandië. Van daaruit rukten Britse, Canadese en Amerikaanse eenheden op richting Duitsland. De opmars verliep voorspoedig, maar in september 1944 liepen de geallieerden ten zuiden van Nederland vast. Om een doorbraak richting Duitsland te forceren, werd op 17 september 1944 Operatie Market Garden in gang gezet. Parachutisten moesten bruggen over de rivieren tussen Eindhoven en Arnhem veroveren, waarna grondtroepen door Nederland Duitsland binnen konden dringen. Na hevige gevechten bij Arnhem mislukte de operatie. De zuidelijke provincies werden gedurende de maand oktober en november bevrijd, waarbij op verschillende plaatsen fel werd gevochten. Uiteindelijk bevroor het front in een lijn van de Oosterschelde richting de Maas en de Waal. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 29 september 1944 – 3 december 1944
Gebeurtenis Operaties in de Peel, het onderzoeksgebied is indicatief met een blauw vierkant aangegeven:
Bron MAC
Pag. 233
24 oktober 1944
‘[…]24 oktober. Het zat stampvol Moffen die in de nacht met tanks en vrachtwagens, de Maas overkomen. In de avond rijden Duitse tanks door Sevenum. Ze zitten om de haverklap met hun tanks in de sloo.t. Er vallen her er der granaten in de velden. Op Berchem worden kanonnen opgesteld. We worden er niet geruster op. […]’ Front Neetkant en Heitrak, 27 oktober, ochtend Bij het he Bataillon van het 11 te Panzergrenadier Regiment (1/11 pz C) maakten om 05.00 uur in de ochtend de Duitse Grenadiere zich in de omgeving van Helenaveen gereed. Feldwebel (sergeant) Riebniger, 3te Kompanie, vertelde ruim 40 jaar na de oorlog hierover: 'Tussen 05.00 en 06.00 uur komen. we met rubberbootjes het kanaal over: In de ochtendmist weten 'we rond 06.30 uur ongezien de oostelijke rand van. Heitrak te bereiken. Zuidelijk van ons hoorden we veel gevechtslawaai. Een uur later zijn we in zware gevechten in de huizen van Heitrak gewikkeld. In de richting van Neerkant horen we geluiden van Amerikaanse tanks. We vragen artillerievuur aan. Rond 10.00 uur komen we niet meer verder. Onze tanks zijn nog niet het kanaal over waardoor vuursteun ontbreekt’. In de vroege ochtend waren er al zestien Jagdpanzer IV en vijf Panzer IV in Helenaveen gearriveerd. Steeds meer eenheden van de 15 pz G D kwamen via Sevenum in Helenaveen aan. In de middag bekeek Feldmarshall Von Hundstedt,
LEV1
329
LEV1
365
LEV1
375
27 oktober 1944
28 oktober 1944
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 34 van 72
Datum / jaar
Oktober 1944
Oktober – november 1944
Gebeurtenis commandant van OB West, het verzoek van Model. Happorten gaven aan dat de Geallieerde tegenstand steeds feller werd en dat er nog maar weinig terreinwinst werd geboekt. Verder waren er nog geen berichten van de inlichtingendiensten dat er Geallieerde eenheden uil Brabant werden weggehaald om de Duitse aanval op te vangen. Von Rundstedt besloot nog twaalf uur te wachten met het nemen van een beslissing over hel doorgaan met de aanvallen. Het is geen record om jaloers op te zijn, maar volgens de Daily Herald van 30 Oct. 1944 werden op Liessel en omgeving 35.000 granaten afgeschoten. Ongeacht nog die de Duitsers er op afvuurden! Toren, kerk, huizen, alles had dan ook zwaar geleden. De molen van Gitsels, waar de Schotten des middags nog 30 Duitsers levend uithaalden, stond nog overeind, maar de wieken hadden het begeven. Het Duitse granaatvuur heeft zowat 5 weken geduurd en kwam van de stukken, die stonden opgesteld in de Schanskuilen achter het KanaaI. Het mobiele, bewegelijke karakter belette afdoende tegenvuur. Later bleken ook nog kanonnen op Kronenburg bij Helenaveen aanwezig. In de weken sliepen de resterende bewoners van Sevenum nauwelijks. Het regende granaten. De Duitsers patrouilleerden intensief. De kelder was de veiligste plaats voor de bewoners. "We hoorden het schieten in Meyel of Overloon.
Precies negen seconden later sloegen ze hier in." Daarbij vielen slachtoffers. In de nacht van 21 op 22 november ging rond zes uur 's morgens de kerktoren de lucht in. "De Duitsers gingen aan de pastoor de sleutel vragen en zeiden dat ze alleen de spits ervan af wilden halen. Pastoor vroeg nog of er geen schade aan de beelden en het orgel zou ontstaan, maar nee, die zouden onbeschadigd blijven. Het resultaat was dat de halve kerk in puin lag."
Bron
Pag.
ZAN
79
WEE
187
Op 22 november bleken de Duitsers Sevenum te hebben verlaten. "De bevrijding van Sevenum verliep op een elegante manier. Een Engelse pantserwagen verscheen omstreeks tien uur 's morgens. Een officier stak het hoofd uit het luik en vroeg: Are there any Germans? We gingen overal rond en deden navraag. We rapporteerden dat de Duitsers weg waren. Even later verschenen de Engelsen in groten getale. Met groepen tegelijk." Maar van echte vreugde was nauwelijks sprake. Niet alleen lag Sevenum nog dagen in het schootsveld van de Duitsers, in de meeste huizen waren de vaders en zonen weg. De mensen hadden last van scabies, "de krets", vlooien en ander ongedierte. Tabel 6: Overzicht gebeurtenissen juni t/m oktober 1944. November 1944 tot de Duitse capitulatie mei 1945 In de winter van 1944 kwam het front in Nederland nagenoeg stil te liggen. In november werd Walcheren bevrijd, en in Limburg vochten de geallieerden tot december door in een poging door te breken naar Duitsland. Gelijktijdig werden in deze periode V-1 en V-2 Vergeltungswaffen afgevuurd. Deze langeafstandswapens waren gericht tegen Londen en Antwerpen, maar kwamen vaak vroegtijdig neer op Nederlands grondgebied. Deze nieuwe Duitse dreiging leidde tot een toename van de geallieerde luchtaanvallen op doelen in het bezette deel van Nederland. Vanaf maart 1945 kwam weer beweging in het front.
Canadese eenheden, die door in Duitsland oprukten, bogen af richting Oost-Nederland en trokken via de Achterhoek Nederland binnen. In april 1945 werd ook vanaf het rivierengebied richting het noorden opgetrokken, waarna het Nederlandse grondgebied ten oosten van Amersfoort binnen enkele weken bevrijd werd. De Duitse bezettingsmacht in West-Nederland capituleerde pas op 5 mei 1945. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 6 november 1944
Gebeurtenis
Bron
Pag.
Pas op 6 november kwam Meyel door een algemene aanval van het 12e Engelse legerkorps en pantsers van de Amerikaanse spookdivisie opnieuw in geallieerde handen en nu voor goed. Op de Britse rechtervleugel werd toen tevens de buitenste Duitse verdedigingsgordel van Roermond bereikt en de daartegenover liggende dorpen op de linker Maasoever gezuiverd. Vanuit het noordoosten
BLO
123
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 35 van 72
Datum / jaar
17 november 1944
18-27 november 1944
Gebeurtenis werd het Duitse bruggehoofd door de 15e Schotse divisie aangepakt langs twee wegen: de ene van Meyel uit over de brug bij Beringe en vandaar naar Sevenum; de andere vanuit Liessellangs Helenaveen en via de Achterste Steeg naar Sevenum. In Sevenum was de dagen voor de bevrijding goed te merken dat de bevrijding aanslaande was. In 1946 verscheen hel oorlogsrelaas van hel dorp verzameld door enkele inwoners. Hierin zijn details te lezen over de laatste oorlogsdagen in november: De Duitsers zijn weg, behalve enkele genietroepen die van de Molenbeek een tankgracht maken en de spits van de kerktoren van explosieven voorzien. In Kronenberg zijn mensen uit hun huis gezet. Dit geeft, aanleiding voor alarmerende geruchten over evacuatie. Een Sevenumse jongen, Hendrik Aerts, die probeerde bij de Tommie te komen is verongelukt in een mijnenveld. 17 november: Razzia door de Grüne Polizei. Om 10.00 uur barst de hel los. We vliegen de kelder in. De kom van het dorp, het Molenveld en De Hees worden zwaar getroffen. Om 12.00 uur klaart het op. De Grilnen hebben er genoeg van en vertrekken. Sevenum, dagboek van Gerard Kortooms […] 17 november: De hemel is door de opkomende zou fel rood gekleurd. De nacht, was koud. Het heeft stevig gevroren. Kanongebulder is de hele nacht niet van de lucht geweest. Uitsluitend van de Geallieerden.
Waarom al dat vernietigende werk? Waarom geen bevrijding? Machine geweren ratelen, afwisselend met geweervuur. Overal, slaan granaten in. Er schijnt, een gordel van kanonnen, tanks en granaatwerpers om ons heen te staan. […] In detail zag de planning voor de 15 BR Scottish Division er als volgt uit: In de eerste fase zou de 46st Infanlry Brigade (46 IB), onder commando van Brigadier Villiers, bij Hoogebrug het Kanaal van Deurne oversteken, westelijk van Helenaveen. Na de oversteek moest zo snel mogelijk een Class 40 en een Class 9 Baileybrug over het kanaal gebouwd worden. Eenmaal hel Kanaal van Deurne overgestoken moest er rechts langs hel kanaal contact gezocht worden met 6st Battalion Royal Scottish Fusiliers (6 RSF), een bataljon van de 44th Infantry Brigade (44 IB). Hel 6 RSF moest het kanaal oversteken, oostelijk van Meijel. Zij moesten na de oversteek evenwijdig aan het kanaal in noordelijke richting, via Grashoek, naar Helenaveen oprukken. In de tweede fase zou de 46st Infantry Brigade oprukken over de route met codenaam ‘Ayr’, via Kronenberg naar de Voorste Hees en de Achterste Hees. Links van deze Schotse Brigade moest de 11 BR AD vanuit Griendtsveen via America oprukken naar Meterik en Horst. De grenslijn tussen beide divisies was de spoorlijn van Deurne naar Venlo.
Bron
Pag.
LEV2
237
LEV2
427428
LEV2
235236
Tegelijkertijd zou de 227th Infantry Brigade met Brigadier Colville als commandant de aanval over hel Kanaal van Deurne moeten starten, oostelijk van Meijel. Ook hier moest snel een Class 9 en een Class 40 Baileybrug gebouwd worden zodat ook zwaardere voertuigen het kanaal konden oversteken. Vervolgens moest Beringe worden bezet en naar hel noordoosten worden afgebogen langs de opmarsroute ‘Skye’ naar Voorste Steeg, Sevenum en Vorst. Het 15th Reconnaissance Regiment (15 Recon) tenslotte moest op de rechterflank de verbinding met de 51 BR Highland Division (51 HD) en de 49 BR Polar Bear Division (49 PBD) zoeken en op uitgebreide schaal verkenningen uitvoeren in de richting van Sevenum en Hegelsom. De 15 SD zou bij de opmars steun krijgen van de 6st Armoured Brigade (6 AB), 3rd Battalion Scots Guards (3 Scots Guards), een squadron van het 141st Regiment Royal Armoured Corps (141 RAC) met Crocodiles (vlammenwerpende tanks), een afdeling
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 36 van 72
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
LEV2
220
KLE
228
DID
214215
van het 91st Anti Tank Regiment met Achilles tank destroyers en een squadron van de Westminster Dragoons (WDG) met Flail tanks (tanks om mijnen te ruimen). […]
20 november 1944
20-21 november 1944
De belangrijkste Duitse tegenstander van de 15 SD bestond uit hel 24te Fallschirmjäger Regiment, onder bevel van Oberst Leutnant Hübner. Deze eenheid stond net als de andere Duitse eenheden onder bevel van de 606te Division zur Besonderen Verwendung (606 ZbV) onder commando van Oberst Collzsch. Het 24te Fallschirmjäger Regiment was op 19 november zonder twijfel de beste eenheid van deze divisie zeker qua gevechtskwaliteit. De 606 ZbV, voorheen 344-le Infanterie Division genoemd, bestond verder nog uil het Fallschirmjäger Lehrregiment, 21 le Fallschirmjäger Regiment en de Kampfgruppe Becker. De Britse voertuigen werden afgescholen door twee Duitse Sturmgeschütze, van 902 Stu, die verdekt stonden opgesleld in een klein bosgebied net ten noorden van het klooster. De redding kwam deze keer van de infanteristen van 4 Lincolns die hel bosgebied zuiverden. De Duitse pantservoertuigen werden niet gevonden zij hadden zich al teruggetrokken. De opmars met als doel Maasbree ging verder. De 4 Lincolns bereikten rond de middag de kruising van de wegen naar Sevenum, Maasbree, Koningslust en Helden. Hier ontstonden zware gevechten die in een uur in het voordeel van de Britten werden beslecht. Een Brits peloton kwam in een beschieting terecht waarbij enkele doden vielen. Vier begeleidende tanks kwamen vast te zitten in de modder.
Al snel bleek dat hel de eigen artillerie was die te kort had geschoten en verantwoordelijk was voor de doden. De commandant van 4 Lincolns, Lieutenant-Colonel Barcley, was woedend en eiste een verklaring. Hoe had dit kunnen gebeuren? De oorzaak werd gevonden in misverstanden ontslaan door de slechte verbindingen. Bond 14.00 uur deden een twintigtal Duitse Fallschirmjager nog een poging om vanuit Maasbree het kruispunt te bereiken maar tevergeefs. De 4 Lincolns had de omgeving nu vast in handen maar had die dag dertig man verloren waaronder zes gesneuvelden Op 20 november nam de 1sth (Scottish) Infantry Division de aanval in de Peel vanuit het westen langs de lijn Helenaveen-Sevenum over. Het LXXXVI. Armeekorps dreigde nu in tweeën te worden gesplitst. Twee dagen later bereikten de Schotten Sevenum. Von Obstfelder had niettemin te vroeg gejuicht. Op 20 november nam de 15de (Schotse) Divisie in het middengedeelte de aanval van de 51ste over. Die dak kwamen de Schotten weliswaar niet ver en schakelde Sturmgeschütze zelfs twee Churchills uit, maar de volgende dag kwam de opmars weer goed op gang. Helenaveen werd bevrijd en ’s middags trok de Duitse 180ste Divisie in wanorde tot vlak voor Sevenum terug.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 37 van 72
Datum / jaar 21 november 1944
Gebeurtenis
Bron
Pag.
Op 21 november - Panningen, Kessel en Beringe waren drie dagen tevoren door een ander legeronderdeel bevrijd - naderde de ene legergroep Sevenum, terwijl de andere tot in de buurt van Horst doorploeterde. Helenaveen werd gezuiverd, waarna verder opgerukt werd naar het oosten. Die nacht stroomde de regen onbedaarlijk neer, juist op het ogenblik, dat de Engelsen de moerassengordel tussen Helenaveen en Sevenum trachtten over te steken. De aan voerwegen smolten weg en veranderden in stromen taaie modder, waarin talloze totaal uitgeputte en doornatte mannen tot aan hun knieën voortbaggerden en probeerden de weggezakte jeeps, carriers en tanks weer vooruit te krijgen. De genie stortte in dat bodemloze veen alles wat ze had, ijzeren matten en zelfs hele boomstronken, maar het moeras verzwolg alles en vroeg naar meer. In deze gure uitgestrektheid was nergens dekking, geen hoop op onderdak, en de regen plenste meedogenloos neer. Major Allan Smith gaf in 1993 vanuit Canada een kijkje in de commandovoering van zijn eenheid op de route Ayr: […] ‘De opmars ging erg langzaam door de modder en vele mijnen. De Teller-Minen die we ontdekten lieten we door geweerschoten ontploffen.’ Adolf Strauch behoorde tot de 8te Kompanie van het Bataillon Zander: "We lagen, ten oosten, en zuiden van Griendtsveen. In deze periode werd ik, tot Feldwebel bevorderd. We lagen voortdurend onder artillerievuur.
Een ar- tilleriewaarnemer sneuvelde voor mijn, ogen. In de avond van 21 november moesten we ons aanvankelijk terugtrekken op America en daarna op Sevenum. De weg naar America liep door moerasland, Mariapeel. De gehele weg was overstroomd. We besloten om, via het spoorwegtalud naar America te lopen. In de loop van de nacht trokken we verder naar Venlo. Sector 227th Infantry Brigade, route Skye, 21 november De verkenners van 2 Gordons wisten in Brencarriers het gebied rond de huidige Schatberg te bereiken. Een brug over een beekje bij Kronenberg bleek opgeblazen. In een poging om de vernielde brug te omzeilen reed een Carrier op een mijn. Uiteindelijk werd later in de middag de Voorste Steeg bereikt. Uil de aantekeningen van Captain James Irvine van 2 Gordons: "We kregen in Voorste Steeg te maken met erg accuraat Duits vuur. De kerktoren, van Sevenum. werd gebruikt, als observatiepost, voor de Duitse artillerie. We verzochten om de kerktoren met vliegtuigraketten te bestoken maar vanwege het weer was dat, niet mogelijk. De volgende dag was de kerktoren verdwenen en toen we op 22 november Sevenum binnentrokken troffen we alleen nog maar brokstukken van de toren aan. ’ Duitse situatie rond Sevenum, 21 november Het Bataillon Matthaeas had in de vroege ochtend van 21 november een nieuwe frontlijn opgebouwd rond Sevenum.
Deze liep van Achterste Hees naar rechts via een boog op ongeveer achthonderd meter zuidwestelijk van Sevenum naar de weg Maasbree-Sevenum op ongeveer één kilometer zuidelijk van Vorst. Rechterbuur van het bataljon was het 2te Bataillon Zander dal zich aan het terugtrekken was en linkerbuurman was het Bataillon Hofmann. Stellingen konden niet gegraven worden aangezien de schuttersputten direct volliepen met water. Als verkenningsafdeling werd een peloton Fallschirmjäger westelijk van Voorste Steeg geposteerd. Oostelijk van Voorste Steeg werden drie Sturmgeschütze in stelling gebracht. In de ochtend was het rustig langs hel front. Pas in de middag rond 15.30 uur volgde een Schotse aanval op de Duitse stellingen noordelijk van de Achterste Steeg. In de bossen westelijk van de Voorste Hees klonken sterke geluiden van zich verplaatsende tanks, Duitse verkenners telden ongeveer twintig tanks. Friedrich Haubmann behoorde lol het Bal Matthaeas en vertelde in 1992: 'In mijn dagboek heb ik aangetekend dat ik van Achterste Steeg naar Sevenum ben gegaan. Mijn Kompanie, de 3te, had nog maar een sterkte van dertien man. Op 21 november werd, een eenheid van ons bataljon volledig vernietigd. We konden zelfs niet meer bij de plaats des onheils komen om gewonden te evacueren.
BLO
123125
LEV2
246
LEV2
248
LEV2
248
LEV2
249
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 38 van 72
Datum / jaar
22 november 1944
Gebeurtenis Van de huizen was alleen nog maar een rokende puinhoop over. De Britten schoten erg accuraat. In de avond trokken we ons terug uit Sevenum, als laatste Duitse soldaten. We liepen langs de vernielde kerk van Sevenum. Ik vond het vreselijk dat de kerk vernield was. We brachten nog een brug tot ontploffing en overnachtten in een boerderij langs de weg naar Venlo. De bomen langs de weg waren ook van explosieven voorzien. Uit ‘Sevenum in den ozel’: '21 november. Morgenfrüh um Zehn Uhr wird der Tommie in Sevenum sein. Vanochtend stroomt Sevenum vol half beschonken Fallschirmjäger, die de ’ Gefechtsstände ’ betrekken. Nu wordt, het ernst. Sevenum is front geworden. Duitse tanks, Sturmgeschütze, staan her en der in het dorp. Om twee uur kun je mitrailleurs horen. De Moffen zuipen Schnaps en zijn niet erg op hun gemak. We vangen op dat, er gevochten wordt in de achterste Steeg en bij de brug bij Hazenhorst. Patrouilles bevinden zich in Kronenberg. We gaan vroeg naar bed. De Moffen zouden ons graag uit huis hebben 'den der Tommie schiesst alles kaput, es ist, zu gefährlich’. We laten ons niet bang maken en vertrouwen, op Gods voorzienigheid. We liggen nauwelijks in de kelder in bed of er zet een kanonnade in. ’ Op 22 november begon het namelijk op de noordflank te rommelen. Die dag begon de aanval van de 11de Armoured-Divisie.
In Amerika en Meterik werden de Grenadiere van de 180ste Divisie volkomen overrompeld. De 15de Divisie rukte al 's middags Sevenum binnen. De volgende dag maakten de twee Britse divisies contact bij Horst. De drieëntwintigste moesten de Duitsers zich terugtrekken tot achter de Grote Molenbeek, omdat ook de Britse 3de Infanteriedivisie tot actie was overgegaan. 46st Infantry Brigade, route Ayr, door de modder naar Kronenberg, 22 november In de vroege ochtend kreeg 2 Glasgow en de 1 Seaforth opdracht om op te rukken naar de Voortse Hees en de Achterste Hees. De Cameronians moesten zich verplaatsen naar een kampement bij de Kerkenkuilen, drie kilometer westelijk van Kronenberg. Het brigade hoofdkwartier werd verplaatst naar Helenaveen. Uiteindelijk konden de twee voorste bataljons zich tegen de avond concentreren rond Kronenberg. De problemen door de belabberde toestand van de wegen vanaf Helenaveen werden onbeheersbaar. De brigade commandant verzocht ten einde raad om twaalf Weasels, Amerikaans kleine rupsvoertuigen, met voedsel, munitie en uitrusting naar Kronenberg te brengen. Sector 227th Inlantry Brigade, route Skye, 22 november Opdracht voor die dag was om Sevenum te bereiken. Net als bij de 46st Infantry Brigade waren de problemen met de toestand van de wegen enorm. De verkenningsafdeling die als eerste de opmarsroute moest verkennen moest alles uil de kast halen.
Het C-Squadron 15 Recon slaagde er met Humber- en Daimler pantserwagens en Brencarriers in om rond 10.00 uur Sevenum te bereiken. De verkenners vonden op de oostelijke uitgangen van het dorp richting Maas veel mijnen. Tegen de middag werd een verkenning uitgevoerd richting Station Horst en Hegelsom. De wegen waren bijna niet toegankelijk door grote kraters en modder. Bij hel station aangekomen kregen de verkenners opdracht om verdere verkenningen naar Hegelsom en Horst uit te voeren. Tegen 16.00 uur waren ook deze plaatsen bereikt, alles bleek vrij van Duitsers. […]
Bron
Pag.
LEV2
249
DID
215
LEV2
249250
LEV2
250
‘Tegen de middag bereikten we Sevenum. Omstreeks 15.00 uur verlieten we Sevenum weer, we moesten terug naar Beringe. Net buiten Sevenum werden we beschoten door mortieren.’ [...] Het 2 Argylls vertrok om 09.30 uur door de modder en de stromende regen in de richting van Rooskens- kant en Vorst dat tegen de avond bereikt werd. Er was geen Duitser meer te bekennen. Intussen was net na de middag ook 10 HL1 gesteund door de 3 Scots Guards in Sevenum aangekomen. In de avond volgde er een zware Duitse
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 39 van 72
Datum / jaar
22/23 november 1944
22-29 november 1944
23 november 1944
Gebeurtenis beschieting op het zuidelijk deel van Sevenum waar het hoofdkwartier van de Scots Guards was gevestigd. Bij deze beschieting vielen geen gewonden. Op het hoofdkwarlier van het Britse 8 Corps moesten intussen de doelstellingen van de 11 BR Armoured Division en de 15 BR Scottish Division (15 SD) worden bijgesteld. Meterik, Horst en Megelsum waren aanvankelijk toebedeeld aan de 11 BR Armoured Division (11 AD). Deze divisie moest vanuit America deze plaatsen innemen. De opmars van de 11 AD verliep echter nog trager dan die van de 15 SD. De verkenningseenheden van de Schotten hadden op 22 november Sevenum en Horst al bereikt. Voor de 11 AD bleef er nagenoeg geen ‘te bevrijden gebied’ meer over waardoor de korpscommandant, General O’Conner, op 23 november besloot om de 11 AD de volgende dag uit de frontlijn te halen. De divisie kon gaan genieten van vijf dagen rust. De 15 SD moest de klus, opmars naar de Maas, verder samen met de 3 BR Infantry Division klaren. Op 22 november konden de plaatsen Sevenum en Horst worden bevrijd. Daags tevoren hadden Fallschirmjägersommigen hadden zich wat moed ingedronken - nog stellingen ingericht in Sevenum, maar in de vroege morgen kregen zij alweer bevel om op te breken: 'Männer, aufstehen, nicht schlafen, sonnst werden wir alle vemichtet,' riep de kapitein hun toe. Aan de dorpelingen beloofde hij: 'Jetzt kommt Ihr Freund, der Tommy.
Aber im Frühling kommen wir zurück! Auf Wiedersehen!' Bij de laatste Duitsers die vertrokken hoorde - helaas - ook het Sprengkommando dat de trotse gotische kerktoren opblies; één uit vele ... Situatie in Sevenum. De bevrijding gezien door burgers van Sevenum en Horst Uit ‘Sevenum in den ozel’: 'De hele nacht rent de Hauptmann zenuwachtig heen en weer en rammelt met de telefoon. Om drie uur in de nacht weer mitrailleurs. Hauptmann bij de telefoon. Hij is razend. Om vier uur staat de Hauptmann op en gaat naar zijn mannen. 'Männer autstehen nicht schlafen, sonst werden wir alle vernichtet. De Hauptmann spreekt een ernstig woordje met ons: ‘Jetzt konimt ener Freund der Tommie aber lm Frühling kommen wir zurück. Auf wiedersehen'. Als om 05.00 uur in de ochtend het geraas van voorbijtrekkende Duitse colonnes is verstomd blijven alleen de Sprengcommando's over. Om zes uur een geweldige knal. Zonder de omwonenden te waarschuwen heeft men de kerktoren ''gesprengd. Het granaatvuur is opgehouden. Het regent. We zijn in niemandsland. Op 22 november, toen het weer slechter was dan ooit, werden Horst en Sevenum eindelijk bereikt. De vijand hokte nog in Tienray en bestookte vandaar met venijnig granaatvuur het pas bevrijde Horst. De volgende dagen drongen de Schotten, tegen dit bezeten granaatvuur in, op in de richting van de Maas en bezetten Swolgen en Tienray.
Bij de verschillende veerponten over de Maas klampte de vijand zich hardnekkig vast aan de linker oever en verzette zich met alle beschikbare wapenen. Blitterswijck werd op 26 november bevrijd, maar wegens de felle tegenweer kwam Lottum eerst de volgende dag aan de beurt. Op dat ogenblik boden de Duitse bezettingen in de kastelen van Geysteren en bij Broekhuizen nog heftige tegenstand. De verovering van het kasteel bij Broekhuizen kostte ongeveer 200 doden en gewonden. Op 29 november bezette het Reconnaissance-regiment Grubbenvorst en stonden de Schotse troepen recht tegenover de vesting Blerick. Inmiddels had het Duitse bruggehoofd ook vanuit het zuiden een ferme deuk gekregen. Baarlo, Maasbree en Helden waren in Engelse handen. De eindfase van de strijd om het Limburgse gebied ten westen van de Maas begon. Sector 46st Infantry Brigade, route Ayr, Verkenningen richting Tienray, 23 november Gedurende de hele nacht werd een soort shuttlediensl met Weasels onderhouden tussen Helenaveen en Kronenberg. De aanpak van de toestand van de wegen kreeg nu de hoogste prioriteit ook al ging dal ten koste van de opmars richting Maas. De weg naar Kronenberg werd op 23 november overdag gesloten voor alle verkeer. Het
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Bron
Pag.
KOR
170
LEV2
253254
BLO
125
LEV2
258
Pagina 40 van 72
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
wegenonderhoud groeide ook de Field Companies boven het hoofd. De bruggenbouw vergde veel capaciteit maar ook het ruimen van de vele mijnenvelden. Uileindelijk besloot Brigadier Villiers, de brigadecommandant, om ook infanteristen in te zetten bij hel wegonderhoud. Hel 15 Recon kreeg weereen belangrijke taak, hel verkennen van Tienray en Caslenray. Het C-Squadron was weer vooraan te vinden. Hel weer zal zoals gebruikelijk weer eens niet mee. Regen en wind. Op de wegen, of wal er voor door moest gaan, ook misère. Tabel 7: Overzicht gebeurtenissen winter 1944 – mei 1945. Naoorlogse periode Direct na de oorlog begon de wederopbouw van Nederland. Verdedigingswerken, bunkers en achtergebleven OO werden opgeruimd. Voor het ruimen van de duizenden mijnenvelden werden onder meer Duitse krijgsgevangenen ingezet. Voor dit project is de geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 41 van 72
BIJLAGE 3
ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN
Voor dit HVO-OO is onderzoek verricht in verschillende Nederlandse archieven. De resultaten van het onderzoek uit de volgende archiefinstellingen zijn opgenomen in deze bijlage: • Gemeentearchief Horst aan de Maas (GHM) o Toegang GAS.01: Gemeente Sevenum, 1555, 1946 o Toegang GAS.02: Gemeente Sevenum, 1947-1986 • Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL) o Toegang 04.05: Kabinet van de commissaris der Koningin in Limburg, 1914-1944 o Toegang 04.11: Commissaris van de Koningin in Limburg 1944-1990 o Toegang 07.E09: Militair Gezag Limburg • Nationaal archief (NA) o Toegang 2.04.53.15: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen. • Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) o Collectie 409: Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940. o Collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie. o Collectie 575: Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken. • NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) o Toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest. Gemeentearchief Horst aan de Maas (GHM) In het GHM is gezocht naar stukken met betrekking tot oorlogsschade, de luchtbeschermingsdienst en geruimde OO binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast is gezocht naar overige relevante archiefstukken.
De volgende stukken zijn geraadpleegd: Toegang GAS.01: Gemeente Sevenum, 1555, 1946 Inventaris 610 Stukken ontvangen van het Militair Gezag, 1944-1946. Niet relevant, betreft vorderingen. Inventaris 1260 Stukken betreffende inlichtingen over en begraven van gesneuvelde militairen, 1940-1946. Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 1663 Stukken betreffende het verstrekken van inlichtingen over de luchtbeschermingsdienst, 1941. Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 1664 Stukken betreffende telefoonaansluitingen van belang voor de luchtbeschermingsdienst, 1943. Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 1666
Telegram, afkomstig van de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken, betreffende het opsporen en onschadelijk maken van door Engelse vliegtuigen afgeworpen stukjes fosfor, 1941. Niet relevant, geen exacte locaties van het neerkomen van fosfor vermeld. Inventaris 1668
Stukken betreffende vorderingen van bij de luchtbeschermingsdienst in gebruik zijnde auto's, 1941-1943. Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 1669
Stukken betreffende vrijstelling van de arbeidsinzet voor leden van de luchtbeschermingsdienst, 1943, 1944. Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 1670
Inventarislijsten van hetgeen nog aanwezig is bij de luchtbeschermingsdienst i. v. m. door de terugtrekkende Duitsers meegenomen materialen, 1945, 1946. Niet relevant, betreft algemene stukken.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 42 van 72
Toegang GAS.01: Gemeente Sevenum, 1555, 1946 Inventaris 1671
Verklaringen van niet-lidmaatschap van de Joodse gemeenschap door personeel van de luchtbeschermingsdienst, 1940. Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 1672
Copie van een vragenlijst, ingezonden aan de gewestelijk inspecteur van de luchtbeschermingsdienst, betreffende de luchtbescherming, brandweer, geneeskundige dienst, opruimingsherstel-lingsdienst, ordedienst, chemische dienst, veterinaire dienst en zelfbescherming, 1943. Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 1673
Lijsten houdende opgave van bijeengebrachte-, op te halen-, afgeschoten doch niet ontplofte granaten, bommen, mijnen e.d., in de gemeente, 1945, 1946. Betreft diverse meldingen van geruimde munitie binnen de gemeente Sevenum. Er zijn geen bruikbare omnummeringslijsten aangetroffen die helpen met het vaststellen van de huidige adressen van ruimlocaties. Echter, omdat geen huizen waren gebouwd binnen het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, wordt niet aangenomen dat adressen zijn gemeld binnen het onderzoeksgebied. Niet relevant, enkel meldingen van ruimingen aan adressen van bewoners van Sevenum. Binnen het onderzoeksgebied waren geen huizen gelegen. Inventaris 1754 Stukken betreffende het herstel van door oorlogsschade vernielde wegen Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 1757 Stukken betreffende de door oorlogsschade vernielde bruggen, 1945-1946 Niet relevant, geen bruggen binnen het onderzoeksgebied. Inventaris 1934 Stukken betreffende oorlogsschade, geleden door inwoners van Sevenum Betreft diverse meldingen van geleden schade binnen de gemeente Sevenum. Er zijn geen bruikbare omnummeringslijsten aangetroffen die helpen met het vaststellen van de huidige adressen waar schade werd veroorzaakt.
Echter, omdat geen huizen waren gebouwd binnen het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, wordt niet aangenomen dat adressen zijn gemeld binnen het onderzoeksgebied. Niet relevant, enkel meldingen van ruimingen aan adressen van bewoners van Sevenum. Binnen het onderzoeksgebied waren geen huizen gelegen. Inventaris 1988
Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade van schoolgebouwen in Sevenum, 19451946. Niet relevant, geen scholen binnen het onderzoeksgebied. Inventaris 2555
Brief van de militaire commissaris voor Noord-Limburg betreffende de tewerkstelling van krijgsgevangenen, 1945. Niet relevant, geen specifieke meldingen binnen het onderzoeksgebied. Tabel 8: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief van Sevenum, toegang GAS.01. Toegang GAS.02: Gemeente Sevenum, 1947-1986 Inventaris 1240 Herstellen van oorlogsschade aan diverse wegen, 1947-1949. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Verder geen oorzaken van schade vermeld. Inventaris 1293
Verkrijgen van een vergoeding van het Ministerie van Financiën wegens oorlogsschade aan bruggen, 1945-1958. Niet relevant, geen noemenswaardige bruggen binnen het onderzoeksgebied. Inventaris 1294 Herbouwen van door oorlogsgeweld vernielde bruggen, 1947-1949. Niet relevant, geen noemenswaardige bruggen binnen het onderzoeksgebied.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 43 van 72
Toegang GAS.02: Gemeente Sevenum, 1947-1986 Inventaris 1447
Verlenen van medewerking bij het huisvesten van en herstellen van oorlogsschade aan de R.K. jongensschool te Sevenum, 1947-1960. Niet relevant, geen school binnen het onderzoeksgebied. Tabel 9: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief van Sevenum, toegang GAS.02. Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL) Het RHCL bewaart de archieven van de provincie Limburg. In het provinciale archief is gezocht naar informatie met betrekking tot oorlogsschade, de luchtbeschermingsdienst en geruimde OO. Daarnaast is gezocht naar overige relevante archiefstukken. De voor dit HVO-OO geraadpleegde archiefstukken zijn weergegeven in onderstaande tabellen: Toegang 04.05: Kabinet van de commissaris der Koningin in Limburg, 1914-1944 Inventaris 898 Stukken betreffende politieberichten omtrent bijzondere voorvallen, 1940-1944. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 899
Stukken betreffende politionele maandrapporten door de gemeenten verstuurd aan de Procureur-Generaal in ’s-Hertogenbosch, 1942-1943. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 946
Stukken betreffende opruiming van door het Nederlands leger gelegde landmijnen in de gemeenten Slenaken, Nuth en Wijnandsrade, 1940.
Relevant, zie foto’s. Inventaris 947
Stukken betreffende verzameling van onbeheerd verspreid liggende of opgeborgen militaire munitie, 1940 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 959
Stukken betreffende de maatregelen genomen naar aanleiding van het luchtbombardement op Zuid-Limburg in de nacht van 5/6 oktober 1942, 1942-1944 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 960
Stukken betreffende de opgave van door luchtaanvallen gedode of gewonde Rijksduitsers of stateloze van Duitse afstamming in de periode juni 1940- tot 26 maart 1943, 1943 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 1129 Stukken betreffende de oorlogsschade-enquêtecommissies, 1940-1941 Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris 1170 Stukken betreffende vordering van arbeiders voor verdedigingswerken, 1944 Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris 1396 Stukken betreffende de in de provincie aanwezige schietbanen, 1919-1944 Niet relevant, geen specificatie locaties schietbanen. Inventaris 1418
Stukken betreffende aanwijzingen voor burgemeesters inzake het melden van landingen van buitenlandse militaire vliegtuigen, 1924-1927 Niet relevant, betreft vooroorlogse informatie. Inventaris 1419 Stukken betreffende (nood)landingen van Duits-vijandelijke vliegtuigen, 1940-1941, 1943 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Tabel 10: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het provinciaal archief Limburg, toegang 07.E09.
74283/RO-210191 versie 2.0
HVO-OO Sevenum Toverland
Pagina 44 van 72
Toegang 04.11 Commissaris van de Koningin in Limburg 1944-1990 Inventaris 589 Stukken betreffende het opruimen van landmijnen en ander explosief materiaal. Niet relevant, geen meldingen die specifiek betrekking hebben op het onderzoeksgebied. Inventaris 659
Stukken betreffende opgaven van de toestand van gemeenten kort na de bevrijding in Middenen Noord-Limburg. Niet relevant, geen meldingen die specifiek betrekking hebben op het onderzoeksgebied. Tabel 11: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het provinciaal archief Limburg, toegang 07.E09. Toegang 07.E09 Militair Gezag Limburg P.M.C. Limburg Inventaris 4784 Stukken betreffende herstel van schade aan boerderijen, 1945 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 4855/3 Diverse Correspondentie P.M.C. Niet relevant, geen betrekking op OO. Inventaris 4855/5 Rapporten van 13/9-2/10-1944. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 4856/9 Wederopbouw-correspondentie betreffende, 20/10/1944 – 25/08/1945. Niet relevant, betreft bouwmateriaal en voorzieningen. Inventaris 4856/14
Wapens onder burgerbevolking- rapporten en correspondentie betreffende, 07/02/1945 – 26/04/1945. Niet relevant, betreft inventarisatie van burgers met (jacht)geweren en patronen. Geen relatie met OO. Inventaris 4860/41 Luchtbescherming en Brandweer-algemeen. Niet relevant, betreft algemene zaken. Inventaris 4860/42
Mijnen en projectielen, aangiften, opruiming en rapporten betreffende, 27/02/1945 – 28/08/1945. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 4860/43
Mijnen, projectielen en ander oorlogstuig-correspondentie betreffende, 03/10/1944 – 20/02/1945. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 4861/45 Herstel en verbetering van verkeerswegen. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris Inventarisatie oorlogsschade, 30/08/1945 – 12/11/1945. 4871/138 Niet relevant, betreft voornamelijk gevallen van bezettingsschade. Er zijn geen meldingen betreffende schade naar aanleiding van oorlogshandendelingen binnen het onderzoeksgebied aangetroffen. Inventaris Verslagen en rapporten van diverse secties. 4881/262 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris Weekrapporten i.z. Bom-munitie-en mijnopruiming. Sectie IV, 19/01/1945 – 20/10/1945. 4887/314 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied.