2021-07-29 brief aan College van de gemeente Horst aan de Maas Geredigeerd

College van de gemeente Horst aan de Maas Wilhelminaplein 6 Horst

Betreft: bezwaarschrift, consolidatie kasteel Huys ter Horst, doelmatige handhaving?

Melderslo, 29-07-2021

Geacht college,

Hierbij maak ik bezwaar tegen de in mijn ogen onvoldoende maatregelen die zijn genomen na het constateren van het handelen van Stichting Kasteel Huys ter Horst ten aanzien van het rijksmonument Kasteel van Horst, monumentnummer 22650. Om te begrijpen wat er aan de hand is bij Kasteel Huys ter Horst begin ik bij een brief van 17 februari 2017 van mevrouw drs. , adviseur architectuurhistorie regio Midden Zuid (Limburg) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), aan burgemeester en wethouders van de gemeente Horst. Zij constateert dat de uitvoering van werkzaamheden sinds 2003 “hebben geleid tot een afname van de cultuurhistorische waarde”. Verder geeft mevrouw nog enkele aandachtpunten waaronder deze: “Ik ga er vanuit dat de grond niet geroerd gaat worden en dat boven de grond geen historisch materiaal verloren gaat. Dit is in het belang van de consolidatie van de nog aanwezige en resterende cultuurhistorische waarde van het rijksmonument. Mocht het plan op dit onderdeel een andere wending krijgen dan vraag ik u om het plan opnieuw aan mij voor te leggen in het kader van vooroverleg.”

Wat staat er bij de vergunningaanvraag op 22 november 2019 door Stichting Kasteel Huys ter Horst? Op 22 november 2019 dient de heer als voorzitter van Stichting kasteel Huys ter Horst een aanvraag in bij de gemeente Horst aan de Maas (aanvraagnummer 4792801) met als projectomschrijving: ‘Het restaureren en consolideren van kasteel Huys ter Horst fase 1’. Bij ‘Handelingen met gevolgen voor beschermde monumenten’ is aangegeven dat het een Rijksmonument betreft. Bij het onderdeel ‘Ingreep aan het monument’ is aangegeven aan welke onderdelen van het monument werkzaamheden worden uitgevoerd. Hier zijn twee onderdelen aangevinkt: gevels en buitenwerk (bouwwerken).

Als bijlage wordt onder andere ‘16153 Bestek Fase 1 190816.pdf’ meegestuurd. In dit bestekboek van DMV Architecten staat bij GRAAFWERK het volgende: “Er dient graafwerk te geschieden in verband met nader archeologisch bodemonderzoek. Voor de omvang van dit graafwerk wordt verwezen naar punt 1.1 uit bijlage 4 en de tekeningen. Overtollige grond afvoeren incl. AP04-onderzoek. ALGEMEEN De graafwerkzaamheden mogen nimmer geschieden zonder archeologisch toezicht. Het archeologisch toezicht geschiedt door/namens de opdrachtgever.” In het Bijlagenboek (‘16153 Bijlagenboek 190816.pdf’) lezen we op pagina 2 bij punt 1.1 funderingen: “Geen specifiek onderzoek verricht doch gelet op de toestand van de gevels overwegend goed intact. Wel is bij de hoekdoorgang naar de ronde toren het metselwerk gescheurd en afgezakt. Mogelijk is zulks de oorzaak van een gewezen put welke gedempt is? Ook de doorgang van vertrek 4 naar 5 is forse werking zichtbaar en zijn diverse stenen losgeraakt van het kerngedeelte. Vooraleer het metselwerk te herstellen dient eerst grondig onderzoek ter plaatse uitgevoerd te worden. (bodem onderzoek) Mogelijke restanten Naar verluid bevinden zich op diverse plaatsen onder het maaiveldniveau aan de binnenplaatszijde nog restanten van gewezen bouwdelen. Nader onderzoek is gewenst.”

Wat staat er in de gemeentelijke vergunning? Op 17 augustus 2020 hebben Burgemeester en Wethouders besloten om vergunning te verlenen voor het restaureren en consolideren van kasteel Huys ter Horst (verzonden op 19-08-2020). Bij het onderdeel ‘2 Overwegingen en toetsingen’ op pagina 5 van 6 staat bij punt ‘2.2.3 Monumenten’ aangegeven dat: “Bij het nemen van het besluit hebben wij overwogen dat: De werkzaamheden zijn in hoofdzaak consolidatie en restauratie werkzaamheden overeenkomstig het advies van de Monumentenwacht. Er zijn feitelijke geen werkzaamheden opgenomen waarvoor gegraven wordt in de archeologische ondergrond (intern advies archeoloog).”

Op pagina 6 van 6 lezen we bij punt ‘3.2 Monumenten’: “De werkzaamheden moeten plaatsvinden in samenspraak met de gemeentelijke toezichthouder en Monumentenwacht.”

Op zondag 21 maart 2021 stuurt archeoloog onder andere te lezen is:

jk een mail naar alle bestuursleden waarin

“In verband met de geplande ontwikkelingen op de kasteelruïne heb ik afgelopen zaterdag een archeologisch onderzoek uitgevoerd om te bepalen hoe hoog het natuurlijke zandlichaam waarop het kasteel is gebouwd, eigenlijk is. Ik zag dat her en der allerhande sleufjes waren gegraven. Eerst nam ik dit niet goed in me op, maar gaandeweg de ochtend vorderde, begon een ongemakkelijk gevoel steeds meer aan mij te knagen – zowel als privé-persoon, maar ook als projectleider van dit project bij RAAP.” De heer geeft aan dat de ruïne gaandeweg is omgevormd van een ontoegankelijk gebied tot een plek die volop mogelijkheden biedt voor een breed scala activiteiten.

“In de afgelopen 20 jaar zijn echter continu dingen gebeurd, die (eigenlijk) niet kunnen: delen van binnenmuren op de voorburcht die uitgebroken zijn, vondstlagen die verwijderd zijn (voorburcht), oude buitenmuren waarvan delen uitgebroken zijn (trap naar gevangenis, aanzet kruisgewelf in kelder, baarden van het bordes), delen van waterputten die beschadigd zijn (in de beoogde nieuwe vleermuizenkelder, midden in de ruimte voor de ridderzaal), plekken waar dieper dan 30 cm is gegraven (ontdekte waterput op de hoek ingang ridderzaal/tunneltje naar de ronde toren). Dit heeft ertoe geleid dat nu reeds veel informatie verloren is gegaan. … Je kunt echter niet zomaar op een kasteelruïne, ook nog gedeeltelijk een Rijksmonument, muren beschadigen, een laag baksteen verwijderen, sleufjes graven, pleisterwerk lospeuteren, of wat dan ook. Om het cru te stellen: ik merk al 20 jaar lang letterlijk meer van sloop dan van consolidatie. De restanten van de kasteelruïne zijn kwetsbaar én bovendien moeilijk te lezen – zelfs voor deskundigen. Daarom is het zaak dat zij, op aangeven van de beleidsmakers (gemeente en Rijk), bepalen welke resten op welke manier moeten worden gedocumenteerd. Dat sommige dingen van de beleidsmakers mogen, ontslaat jullie niet van een zorgplicht en het zorgvuldig omgaan met wat van het gebouw resteert.

Dat ik af en toe een foto krijg van een gevonden muur of fundering is hartstikke fijn, maar vaak is dit achteraf. Constant wordt het randje van wat wel en niet kan opgezocht. Daardoor overheerst het gevoel dat archeologie (onderzoek in de bodem) en bouwhistorie (onderzoek aan muurwerk en funderingen) niet serieus worden genomen door het bestuur. Het bestuur dient bij het beslissen over wat gebeurt op de kasteelruïne te werken binnen de kaders die aangegeven worden door de gemeente en de RCE. Gisteren zei iemand van de werkgroep ‘Bouw’ dat het de bedoeling is dat nog meer sleufjes in de kelderruimtes worden gegraven, en dat al besloten is dat morgenvroeg met een kraanmachine het binnenpleinniveau wordt verlaagd en hier twee muren/muurdelen die boven het toekomstige pleinniveau uitsteken, worden verlaagd/uitgebroken. Ik kan als archeoloog aan vakgenoten die de gemeente adviseren, niet vertellen dat het allemaal wel meevalt, zaken bagatelliseren of denken ‘dat praten we later wel recht’.” Op 22 maart 2021 is dit emailbericht op verzoek van het bestuur van Stichting kasteel Huys ter Horst in een mondeling overleg met een bestuursafvaardiging toegelicht door de heer . Het bestuur is daarbij nogmaals nadrukkelijk gewezen op de rechten en plichten van Stichting kasteel Huys ter Horst inzake archeologie en bouwhistorie.

Op 24 maart 2021 schrijft ondergetekende, op dat moment nog secretaris van Stichting Kasteel Huys ter Horst, een brief aan alle overige bestuursleden met de mededeling dat hij zich gezien de opstelling van en binnen het bestuur genoodzaakt ziet de werkzaamheden als bestuurslid/secretaris met onmiddellijke ingang te beëindigen. Aangegeven wordt dat de gemeente ten onrechte niet op de hoogte wordt gebracht van het feit dat ruimte 14, ruimte 15 en het gehele plein van de hoofdburcht zo’n 30 cm (maximaal) worden ontgraven. Verder wordt wederom aangegeven dat de stichting er hierdoor voor zorgt dat de gemeente niet kan beoordelen of zij contact moet opnemen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Op donderdag 25 maart 2021 ontvangt , specialist groen en cultuurtechniek van de gemeente Horst aan de Maas, een mail: “Allereerst bedank ik jou voor de prettige samenwerking in de afgelopen periode. Hieraan komt een einde: ik heb gisteren besloten mijn bestuurslidmaatschap van Stichting Kasteel Huys ter Horst met onmiddellijke ingang te beëindigen. In het kort komt het er op neer dat binnen het kasteel werkzaamheden plaatsvinden die in mijn ogen alleen mogelijk kunnen zijn na overleg met en goedkeuring van de gemeente en van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.”

Ook op 25 maart 2021 geeft de heer , projectleider van het archeologisch onderzoek op het kasteel namens RAAP, in een email aan de Stichting aan terug te treden als archeologisch adviseur voor het project en voorgesteld om het lopend contract tussen RAAP en de Stichting te ontbinden. Op vrijdag 26 maart 2021 is nog telefonisch contact geweest tussen ondergetekende en . Er wordt gemeld dat op maandag 29 maart wordt gestart met het ontgraven en dat daarbij een graafmachine wordt ingezet. Op maandag 29 maart 2021 wordt gestart met het machinaal ontgraven van het binnenplein van kasteel Huys ter Horst. De Stichting is zich op dat moment bewust, of dient zich daarvan bewust te zijn gelet op bovenstaande, dat de ontgraving plaatsvindt zonder vergunning. Van 21 april 2021 tot 30 april wordt in opdracht van de gemeente een nulmeting op de hoofdburcht verricht, waarbij archeologisch onderzoek door (archeoloog) en bouwhistorisch onderzoek door (bouwhistoricus) is uitgevoerd. De heren en constateren dat Stichting kasteel Huys ter Horst geen onderzoek heeft laten doen op plekken waar graafwerkzaamheden zijn uitgevoerd en muurwerk is vervangen, en daarmee het advies van de RCE (2017), de Monumentenwacht Limburg (2019) en het advies van RAAP (22 maart 2021) naast zich neer heeft gelegd. Op 3 mei 2021 stuurt dhr.

een email aan de gemeente Horst aan de Maas (de heer ) met de melding dat het betreffende onderzoek op 4 mei wordt afgerond en wordt de vraag gesteld of de gemeente de vrijgave van het onderzochte terrein tot het ontgraven niveau wil formaliseren. Op 11 mei 2021 is er een gesprek geweest tussen ondergetekende en wethouder Han Geurts. In dit gesprek is gesproken over de consolidatie van kasteel Huys ter Horst. Ik heb nadrukkelijk mijn bezorgdheid uitgesproken over het behoud van het cultureel erfgoed (rijksmonument kasteel Huys ter Horst). Ook is even stilgestaan bij het verwijderen van de bovenste traptreden van de trap naar de Spaanse veldovens. De wethouder heeft in dit gesprek aangegeven dat er harde afspraken zijn gemaakt met het stichtingsbestuur. De stichting dient de gemeente actief op de hoogte te stellen van verrichtingen die van invloed zijn op de archeologisch/monumentale waarde van het kasteel. De gemeente zal toezicht houden, ook onaangekondigd. Verder heb ik in het gesprek aandacht gevraagd voor de aanwezige archeologische/monumentale waarde in ruimte 15. Daarnaast heb ik aangeven dat de realisatie van de afvoer van het hemelwater van de westelijke pleinhelft gepland is op de oude waterput bij de toren. Er zal dan een gat moeten worden gemaakt in de wand van de put.

Dit dient natuurlijk goed te worden bekeken en verantwoord te geschieden! Op 12 mei 2021 ontvangt de heer , ambtenaar van de gemeente Horst aan de Maas, op verzoek van de wethouder een verslagje van bovenstaand gesprek. Dit om te bereiken dat gericht toezicht kan worden gehouden op de werkzaamheden in ruimte 15 en bij de waterput nabij de toren. Op 2 juni 2021 constateert ondergetekende dat de afvoer voor het hemelwater al in de wand van de put is aangebracht. Na mijn melding brengen de heren en een bezoek aan het kasteel en stellen vast dat de afvoer zonder enige archeologische of bouwkundige waarneming is gerealiseerd.

Op 17 juni 2021 constateert dat het volledige restant van een binnenmuur in de grote kelderruimte, ruimte 15, is weggehaald zonder vorm van onderzoek en informatieverstrekking door Stichting kasteel Huys ter Horst aan de gemeente, de bouwhistoricus of archeoloog.

Vorenstaande maakt duidelijk dat er de afgelopen maanden veel is gebeurd en dat de “duidelijke afspraken” tussen de gemeente en Stichting kasteel Huys ter Horst niet het gewenste resultaat hebben opgeleverd.

Voor eenieder moet het duidelijk zijn dat het verboden is om een beschermd Rijksmonument te beschadigen of te vernielen. Monumententoezicht.nl geeft praktische handvatten voor gemeentelijk toezicht en handhaving bij werkzaamheden aan gebouwde monumenten. Bij ‘Prioriteitstelling’ worden criteria voor een hoge(re) prioriteit toezicht opgesomd. Gelet op het feit dat de werkzaamheden aan het monument worden gesubsidieerd door de overheid (provinciaal en gemeentelijk) zou een hoge prioriteit toezicht op zijn plaats zijn. Dit zou ook op zijn plaats zijn gezien ervaringen uit het verleden en het feit dat er werkzaamheden aan het monument zijn uitgevoerd zonder een vergunning en de gemeente niet kan voldoen aan de instandhoudingsplicht uit de Erfgoedwet. Over de onderhoudsplicht voor rijksmonumenten lezen we op de hierboven genoemde site: “De onderhoudsplicht (ook wel instandhoudingsplicht genoemd) staat in de Erfgoedwet: art. 9.1.1, onder a, Erfgoedwet jo artikel 11, eerste lid Monumentenwet. Het is verboden om een beschermd rijksmonument te beschadigen of te vernielen …”. Bij ‘Legalisatie’ staat dat bij overtredingen van de wet- en regelgeving handhavend moet worden opgetreden door het bevoegd gezag.

Bij ‘Sancties’ is onder ‘Strafrecht’ te lezen: “Voor gebouwde rijksmonumenten … is in de Wet economische delicten bepaald dat overtreding van artikel 2.1, eerste lid, aanhef en onder f en h, Wabo een economisch delict is. Ook het handelen zonder of in strijd met een omgevingsvergunning als bedoeld in artikel 2.2, eerste lid, onder b, Wabo voor het aanpassen, verstoren, herstellen etc. van gemeentelijke en provinciale gebouwde en archeologische monumenten is op basis van artikel 1a, onder 3, Wed een economische delict. Voor zover het economisch delict opzettelijk is begaan, is sprake van een misdrijf.”

Ik kan niet anders dan vaststellen dat door hierboven beschreven werkzaamheden onherstelbare schade is aangebracht aan de monumentale waarde van het onderhavige rijksmonument. De stappen van de gemeente hebben er niet toe geleid dat aantasting van het rijksmonument een halt is toe geroepen. In mijn ogen is er voor de gemeente, gezien de ernst en de herhaling van overtredingen, alle aanleiding om niet alleen te kijken naar bestuursrechtelijke mogelijkheden.

Samenvatting Stichting kasteel Huys ter Horst: -

gaat voorbij aan het advies van de RCE uit 2017 dat de grond op het Rijksmonument niet geroerd dient te worden en dat bovengronds geen historisch materiaal verloren mag gaan; gaat voorbij aan de aanbeveling van de Monumentenwacht Limburg uit 2019 dat op bepaalde plekken waar graafwerkzaamheden zijn gepland, archeologisch/bouwhistorisch onderzoek noodzakelijk is;

-

geeft in de vergunningaanvraag daarentegen wél zelf aan dat graafwerkzaamheden nimmer mogen geschieden zonder archeologisch toezicht;

-

geeft in de vergunningaanvraag aan dat slechts op enkele plaatsen zal worden gegraven; heeft in de verleende vergunning kunnen lezen dat de gemeente uit de aanvraag heeft begrepen dat er feitelijk geen werkzaamheden zijn opgenomen waarvoor gegraven wordt in de archeologische ondergrond; ontneemt de gemeente bewust en structureel de kans tot vooroverleg met de RCE; zorgt er zodoende bewust voor dat de RCE buitenspel wordt gezet; wordt niet op andere gedachten gebracht door de mail van archeoloog waarin deze o.a. duidelijk maakt dat op de kasteelruïne gewerkt dient te worden binnen de kaders die aangegeven worden door de gemeente en de RCE; wordt niet op andere gedachten gebracht door de mail van archeoloog waarin deze aangeeft terug te treden als archeologisch adviseur en voorstelt om het contract met RAAP te ontbinden; handelt bewust en structureel in strijd met de verleende vergunning; houdt zich niet aan met de gemeente gemaakte afspraken wat betreft het vooraf melden van werkzaamheden die van invloed kunnen zijn op de bouwhistorische en/of archeologische waarde van het Rijksmonument; informeert de gemeente bewust niet over het ontgraven van ruimte 14, ruimte 15 en het gehele plein van de hoofdburcht; haalt zonder melding en/of overleg met de RCE en gemeente een monumentale muur in één van de kelderruimtes weg; verricht bovenstaande zaken met subsidies van de overheid (zowel

provinciaal en gemeentelijk); leert niet van gemaakte fouten; laat niet zien haar zorgplicht voor het Rijksmonument en haar cultuurhistorische waarde serieus te nemen; beschadigt een beschermd Rijksmonument!

-

-

-

-

Dit kan voor de gemeente aanleiding zijn om volgens het strafrecht op te treden. Het Rijksmonument Kasteel van Horst dient immers te worden beschermd!

Met vriendelijke groet,