2021-06-14 WOB 14 06 21 929 Horst kasteel Horst BBAnotitie Geredigeerd

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

INHOUD INLEIDING ........................................................................................................................................................ 3 CONSOLIDATIEWERK ........................................................................................................................................ 4 NIEUWBOUW ................................................................................................................................................. 10 CONCLUSIE ..................................................................................................................................................... 14 CONSOLIDATIE ...................................................................................................................................................... 14 BEELD VAN DE RUÏNE.............................................................................................................................................. 14 NIEUW TOEGEVOEGDE BOUWDELEN.......................................................................................................................... 14 EINDOORDEEL.......................................................................................................................................................

15 COLOFON ....................................................................................................................................................... 17

2

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

INLEIDING Op verzoek van de gemeente Horst aan de Maas is door ondergetekende van het Bureau voor Bouwhistorie & Architectuurgeschiedenis (BBA) deze notitie opgesteld met betrekking tot de vraag hoe de consolidatiewerkzaamheden van de laatste decennia zich verhouden tot het behoud en de versterking van de cultuurhistorische waarden van de kasteelruïne Horst, kasteellaan 2 te Horst. De waarden van de kasteelruïne zijn te verdelen in de bouwhistorische waarden van het kasteel, als document van de ontwikkeling van het gebouw, en de belevingswaarde als ruïne. Het kasteelrestant is beschermd als rijksmonument (registernummer 22650). De redengevende omschrijving luidt: Overblijfselen van het kasteel van Horst. Restanten van het hoofdgebouw omgeven door ten dele gedempte omgrachting. Restant van een bakstenen muur met geprofileerde rondbogige poortomlijsting van natuursteen, XVI, en een schietgat afgezet met natuursteen. De voorliggende notitie is beperkt wat betreft opzet en conclusies. Het gaat hier om een eerste indicatie aangezien er nog geen onderzoek naar de restauratiegeschiedenis en de ontwikkeling van het complex is uitgevoerd. Ook zijn niet alle onderdelen van het kasteelcomplex bezocht. Zo zijn de reconstructies aan de zuidzijde door ons niet bekeken.

Voor zover bekend zijn de consolidatiewerkzaamheden nooit bouwhistorisch begeleid, waardoor het nu niet mogelijk is om aan de hand van begeleidingsrapportages na te gaan hoe bepaalde reconstructies tot stand zijn gekomen. Voor een completere rapportage met goed onderbouwde analyse en conclusies is dus meer onderzoek nodig, met name naar de geschiedenis van de consolidatiewerkzaamheden in het verleden. Deze notitie is in opgedeeld in twee hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk betreft het consolidatiewerk, het tweede hoofdstuk de nieuw toegevoegde bouwdelen. Aan de hand van historische foto’s en eigen veldwerkfoto’s wordt een beeld gegeven van de wijzigingen aan de kasteelruïne. De weergegeven voorbeelden tonen het algemene beeld dat bij het veldwerk is verkregen, maar zijn niet te beschouwen als een volledige rapportage. Met een uitgebreider onderzoek, waarbij ook gebruik gemaakt kan worden van achtergronddocumentatie, moet het mogelijk zijn om een meer genuanceerd en een beter gedocumenteerd beeld te geven van de totstandkoming van de huidige situatie.

Juni 2021

3

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

CONSOLIDATIEWERK

Het restant van de woontoren, gezien vanuit het westen. Links de huidige toestand, rechts de woontoren in 1910. (Herkomst foto rechts: Beeldbank RCE)

Op deze drie foto’s uit respectievelijk 1993, 2004 en 2021 is te zien hoe in de tussenliggende periode bouwsporen zijn verdwenen. Met name opvallend is het verschil tussen de twee rechter foto’s. Het laat zien dat in de laatste zestien jaar veel bouwsporen zijn verdwenen, waardoor de afleesbaarheid en zeggingskracht van het resterende deel van de toren is aangetast. (Herkomst foto’s links en midden: Beeldbank RCE) 4

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Boven elkaar drie keer het onderste deel van de toren, van boven naar beneden in 1910, in 2014 en in 2021. Bij onderste foto is te zien dat al het in mergel uitgevoerde metselwerk is vervangen. Hierbij zijn de twee op de andere foto’s zichtbare (balk?)gaten teruggekomen als blindnissen, waar de grootte ervan is gewijzigd. Tevens is het linker balkgat verder naar links gereconstrueerd dan waar zich het origineel heeft bevonden. (Herkomst foto’s boven en midden: Beeldbank RCE)

5

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Links het torenrestant in 2021 en rechts in 1910. Door het geheel vertinnen van het afgebrokkelde metselwerk is de herkenbaarheid van vensteropeningen en andere bouwsporen verminderd. Ook zijn er details toegevoegd, zoals dagkanten en geheel aan de bovenzijde een ronding in het metselwerk. Het is niet duidelijk is op welke (bouw)sporen deze zijn gebaseerd. (Herkomst foto rechts: Beeldbank RCE)

Overzicht van de oostwand van wat vermoedelijk de ridderzaalvleugel was. De hier zichtbare kelderruimte was overwelfd met een bakstenen kruisribgewelf. Hiervan resten nog de aanzetten bij de pijlers die tegen de muren zijn geplaatst. Bij de consolidatie heeft men de ribben langs de muren hersteld in de vorm van spaarbogen, terwijl deze onderdeel uitmaakten van de gewelven. Hierdoor wordt ten onrechte een grotere dikte van de muren gesuggereerd en wordt er geen goed beeld van de overwelving gegeven.

6

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Dezelfde kelderruimte als op de vorige afbeelding, maar nu gezien in noordelijke richting. Links in de hoek is een grotendeels gereconstrueerde pijler van het gewelf zichtbaar. Bij de herbouw zijn de aanzetten van de gewelfribben echter achterwege gelaten, waardoor een verwarrend beeld is ontstaan over de functie van de pijler. Ook kan men zich afvragen of er direct naast wel deuropeningen hebben gezeten, zoals nu. Deze zouden immers in de oorspronkelijke situatie door het gewelf ten dele worden geblokkeerd. Indien hier voor het huidige gebruik deuropeningen noodzakelijk zijn, is het beter om deze als nieuwe toevoeging vorm te geven dan in een vorm die suggereert dat zich hier van oudsher deuren hebben bevonden. Detail van de zuidwesthoek van het vertrek ten oosten van de ronde toren. Recent is de hoek van het metselwerk vervangen. Het metselwerk is daarbij grotendeels in kruisverband opgetrokken, terwijl het omliggende (gereconstrueerde) metselwerk in halfsteens verband is opgetrokken. Het originele metselwerk, waarvan een klein deel in de doorgang zichtbaar is, is voorzien van pleisterwerk. Aangezien het een binnenruimte is, zal dat de oorspronkelijke afwerking zijn

7

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Overzicht van de ruimte ten oosten van de ronde toren, gezien in oostelijke richting. Het hier zichtbare muurwerk is voor het grootste deel modern. Bij de verschillende herstelwerkzaamheden is het metselwerk telkens op een andere wijze tot stand gekomen. Hierdoor zijn op deze foto tenminste 8 á 9 verschillende soorten metselwerk zichtbaar, elk met een afwijkend metselverband en baksteentype. Dit draagt niet bij aan de herkenbaarheid van de ruïne. Te meer omdat het niet duidelijk is wat nog tot de originele bouwsubstantie behoort en wat niet. Vermoedelijk bevindt zich alleen vlak boven het maaiveld nog enig origineel metselwerk. Ook komt de halfsteensmuur met deuropening wezensvreemd over. Deze lijkt uitsluitend een decoratieve functie te hebben.

8

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Zicht op de zuidoostelijke toren. Het onderste deel bestaat uit zeer dik muurwerk. Om onduidelijke reden heeft men ervoor gekozen om het verder opgaande werk met veel dunner muurwerk te reconstrueren. Waarschijnlijk heeft deze ruimte een stenen koepelgewelf gehad. Voor het gewelf zal er wel een versnijding zijn geweest, maar niet zo diep en mogelijk ook niet op die hoogte

Detail van het noordwestelijke deel van de ronde toren. Het muurwerk rechtsboven geeft vermoedelijk de oorspronkelijke muurdikte van het hoger opgaande werk aan.

9

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

NIEUWBOUW Op de funderingen van de noord- en de zuidvleugel zijn inmiddels in meerdere fasen nieuwe bouwdelen opgetrokken. Deze worden gebruikt voor de diverse activiteiten die op het kasteelterrein plaatsvinden.

Zicht op de toegang tot de kasteelruïne vanaf het terrein van de vroegere voorburcht. Het ter plekke van de voormalige poort opgetrokken gebouw is, met uitzondering van de onderste lagen metselwerk geheel nieuw opgetrokken. Desondanks heeft men verschillende soorten baksteen, voegwerk en metselverband toegepast, alsmede een ten dele historiserende vormgeving. Dit alles verzwakt de herkenbaarheid en de afleesbaarheid van de ruïne, waardoor de cultuurhistorische waarde wordt aangetast.

Overzicht van de zuidwand van het binnenplein. Halverwege is een sprong in het metselwerk zichtbaar. De bakstenen en de uitvoering van het metselwerk aan weerszijden daarvan is enigszins verschillend ten opzichte van elkaar. Het is niet duidelijk waarom blinde vensters in het metselwerk zijn uitgespaard en waarom het venster helemaal links als blindnis in schoon metselwerk is uitgevoerd en de vensters rechts als gepleisterde blindnissen. De plaatsing van de vensters roept ook vragen op. De bovenzijde van de twee rechter vensters zit ongeveer 1,20 tot 1,40 meter boven het vloerniveau, dus op een onpraktische lage plek.

10

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Overzicht van de noordwand van het binnenplein. Het metselwerk links bij de toren wijkt af ten opzichte van het overige metselwerk. Bij de nieuwbouw ter plaatse van het poortgebouw heeft men een duidelijk andere steen toegepast. De vensters zijn uitgevoerd met een soort kloosterkozijnen, maar de vorm, maatvoering en detaillering wijken af van wat in de 17de eeuw werd toegepast. Hierdoor ontstaat een tweeslachtig gevelbeeld. Enerzijds wordt gerefereerd aan de 17de eeuw, anderzijds komt dit door de wijze van uitvoering niet geloofwaardig over. Ook de door een ontlastingsboog afgesloten deuropening geheel rechts geeft dat tweeslachtige beeld; enerzijds aan het verleden willen doen denken en anderzijds een uitvoering die dat beeld ontkracht. De gevel zelf is opgetrokken met moderne handvormbaksteen, maar is opgetrokken met strekkenlagen, waarin spaarzaam koppen zijn opgenomen.

11

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Overzicht van het noordwestelijke deel van de binnenplaatsgevel. Links heeft de toren een ommuring met venster en deur gekregen. Rechts daarvan bevindt zich de binnengevel met rondboogpoort van het nieuwe poortgebouw. Een verticale bouwnaad aan de rechterzijde vormt de overgang naar het gebouw rechts daarvan. Het metselwerk rechts is met moderne steen uitgevoerd in strekkenlagen met spaarzaam gebruik van koppen. Het metselwerk bij de toren daarentegen is opgetrokken met hergebruikte stenen in halfsteens verband. Aan de linker zijde is een deur in historiserende vormgeving geplaatst. Echter op die plaats kan nooit een deur hebben gezeten gezien de plaatsing van het gewelf binnen de toren. Hiermee bestaat de kans dat de bezoeker een onjuist beeld krijgt van het gebruik van de toren. De historiserende vormgeving wekt namelijk de indruk dat zich daar historisch gezien een deur heeft bevonden, terwijl dit niet het geval is.

Het inwendige van de toren gezien in de richting van de binnenplaats. Links en rechts zijn de aanzetten van een tongewelf zichtbaar. Gezien de ronding van dat gewelf zal zich op de plaats van de huidige deur rechts nooit een deur hebben bevonden. Het rondboogvenster biedt zicht op de waterput en de moderne stalen trap die over de put is geleid.

12

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Zicht op de nieuwe trap die is geplaatst boven de waterput bij de toren. Links het metselwerk van de toren en rechts en achter in beeld de toegevoegde ommuring. Door de historiserende uitvoering van dat metselwerk wordt de suggestie gewekt dat de huidige trap is aangebracht ter plaatse van een oude muurtrap, hetgeen niet het geval is.

Behalve dat op de bestaande funderingen en muren bouwdelen zijn toegevoegd om nieuwe functies onder te kunnen brengen, heeft men binnen het restant van de grote toren met stalen buizen een trappenhuis met uitzichtplateau gemaakt. Hierdoor is het mogelijk om van bovenaf een overzicht van de kasteelruïne te krijgen. Dit toegevoegde element tast de oorspronkelijke bouwsubstantie niet of nauwelijks aan en maakt de ruïne voor bezoekers beter toegankelijk en te begrijpen. Tevens versterkt de stellage de herkenbaarheid van het muurwerk als onderdeel van een toren. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is deze ingreep dan ook als positief te beschouwen.

13

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

CONCLUSIE In de laatste decennia is veel werk verricht aan de kasteelruïne. Daarbij is het bestaande metselwerk geconsolideerd en zijn er bouwdelen toegevoegd om het complex beter bruikbaar te maken. Het doel van de consolidatie zal zijn geweest om het muurwerk voor het nageslacht te behouden en de ruïne toegankelijk te maken voor het publiek. Dit om de geschiedenis van het kasteel herkenbaar te maken. Het is de vraag of dit ook is gelukt.

Consolidatie Bij het consolideren is niet consequent gekozen voor een benadering waarbij herkenbaarheid van nieuw toegevoegd metselwerk voorop staat, zodat de bezoeker kan weten wat interpretatie is en wat op feiten is gebaseerd. Waarschijnlijk was er geen totaalplan voor de consolidatie van de ruïne. Het lijkt er eerder op dat men bij het begin van elke fase nieuwe beslissingen heeft genomen op grond van wat op dat moment beschikbaar was aan kennis en bouwmaterialen. Elk stuk hersteld metselwerk wijkt daardoor af ten opzichte van andere herstellingen. Op een aantal plaatsen zijn reconstructies uitgevoerd om delen van de bouwgeschiedenis te verduidelijken. Daarbij is men echter geregeld uitgegaan van een onjuiste interpretatie van de bouwsporen. Bij de herstelwerkzaamheden zijn bouwsporen “weg gerestaureerd” en andere sporen toegevoegd. Hierdoor biedt de kasteelruïne nu een zeer diffuus beeld, waarbij inmiddels moeilijk of niet meer is vast te stellen wat origineel is en wat restauratie of consolidatie. Hierdoor is de afleesbaarheid van de ruïne sterk aangetast. Bij de herstelwerkzaamheden zijn de algemeen aanvaarde uitgangspunten ten aanzien van consolidatie, herstel en reconstructie, zoals die bijvoorbeeld in het Charter van Venetië zijn vastgelegd, niet gevolgd.

Dit heeft tot gevolg gehad dat een deel van de behouden bouwsubstantie, materialen en bouwsporen verloren is gegaan en de herkenbaarheid als een ruïne met geschiedenis is aangetast. De conclusie is dan ook dat het complex veel van zijn cultuurhistorische waarde heeft verloren.

Beeld van de ruïne Door de reconstructie van het muurwerk met een strakke horizontale bovenzijde is het beeld van een ruïne volledig verdwenen. Alleen de behouden noordwesthoek van de vierkante toren herinnert nog aan het kasteel als ruïne. Het vele reconstructiewerk heeft het oorspronkelijke metselwerk ook vrijwel volledig aan het zicht onttrokken.

Nieuw toegevoegde bouwdelen Een vergelijkbaar beeld is zichtbaar bij de nieuw toegevoegde bouwdelen. Elke toevoeging is met een ander soort steen, voegwerk en metselverband uitgevoerd, zonder dat duidelijk is waarom deze keuzes zijn gemaakt. Ook wordt het niet duidelijk waarom enerzijds wordt gerefereerd aan het verleden, door gebruik te maken van 17de-eeuwse vormen en de 17deeeuwse plattegrond, en anderzijds in de uitvoering is gekozen voor een modernere benadering met hedendaagse detaillering en materialen. Hierdoor ontstaat een rommelig en verwarrend beeld. De vormging van de vensters doet bijvoorbeeld enigszins denken aan kloosterkozijnen, maar de vorm, verhoudingen en detailleringen zijn modern. Door die uitvoering draagt de

14

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

nieuwbouw niet bij aan het versterken van het beeld van een historisch kasteelcomplex of het versterken van andere cultuurhistorische waarden. Door de nieuwbouw is het karakter van de ruïne juist verloren gegaan. Ook de (om begrijpelijke praktische redenen) strakke rechte afwerking van de overige muren vermindert het beeld van de ruïne. In feite refereert in de huidige situatie alleen nog het torenrestant duidelijk aan een ruïne.

Eindoordeel Bij de consolidatie en herbouwwerkzaamheden van de kasteelruïne in de laatste decennia is er sprake van een geleidelijke erosie van cultuurhistorische waarden en afnemende herkenbaarheid als restant van een kasteel met een eeuwenlange ontwikkelingsgeschiedenis. Dit proces lijkt zich in de laatste jaren te hebben versterkt. De cultuurhistorische kwaliteiten als een kasteelruïne zijn daarbij zwaar aangetast. Het in de vierkante toren aangebrachte stalen trappenhuis met uitzichtplateau kan vanuit cultuurhistorisch oogpunt nog wel als een positieve ingreep worden beschouwd omdat het bezoekers helpt bij het begrijpen van de ruïne.

Advisering Om het verlies aan cultuurhistorische waarden tegen te gaan en de herkenbaarheid van de historie van het gebouw te vergroten is het raadzaam op een aantal punten aanpassingen in de uitgangspunten voor beheer en ontwikkeling aan te brengen: Herstel - De grote verscheidenheid aan toegepaste bakstenen, vormgeving en uitvoering die bij de verschillende herstelcampagnes zijn toegevoegd, draagt niet bij tot de herkenbaarheid en positieve beleving van de ruïne, zowel als beeld, alswel als document uit het verleden. Het één en ander is het gevolg van het werken zonder totaalvisie. Een eenduidige benadering van de uit te voeren herstelwerkzaamheden en het beoogde eindresultaat is onontbeerlijk voor een duurzaam behoud van de cultuurhistorische- en belevingswaarde. Het is daarom zeer aanbevelingswaardig dat voor toekomstig herstel en aanpassingen en eventuele nieuwbouw een visie op het complex wordt ontwikkeld, dit in relatie met de omgeving. De visie met betrekking tot de bouwkundige toekomst zou in ieder geval conform het Charter van Venetië (algemeen aanvaarde principes voor restauratie en consolidatie) moeten worden opgesteld. - Doel is dat er een eenduidig beeld ontstaat wat oorspronkelijk is, herstelling van oorspronkelijk werk en nieuwe elementen of bouwdelen.

- In het beheer en de ontwikkeling zouden waarborgen moeten worden ingebouwd, zodat het authentieke metselwerk optimaal behouden kan blijven. Onderdeel hiervan is dat er een herkenbaar onderscheid is tussen oorspronkelijk en later metselwerk. Het oorspronkelijke materiaal geeft het beste inzicht in de ontwikkeling van het kasteel. Herstel en vervanging zou alleen gedaan moeten worden indien vervolgschade is te vrezen.

15

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

Kennis Basis voor het omgaan met de ruïne is de kennis van de ontwikkeling van het gebouw alsmede de interpretatie ervan. Men kan nu eenmaal geen kennis overdragen die men niet bezit. - Een gefundeerd en enigermate compleet beeld over hoe het kasteel zich heeft ontwikkeld ontbreekt op dit moment. Het onderzoek onder leiding van Renaud is nooit goed uitgewerkt. Voor zover mij bekend is er slechts één artikel over het onderzoek verschenen, die zich richt op de vroegste geschiedenis. Verder is er door de Stichting al het nodige verzameld, zonder dat dit in een rapportage is gevat. Door het beschikbare materiaal te bestuderen is het mogelijk om zonder destructief onderzoek meer inzicht in de bouwresten te verkrijgen, waardoor men bij herstel op een goede onderbouwde wijze antwoord te geven op hoe de restanten hersteld zouden moeten worden. - Herstel en consolidatie zouden begeleid moeten worden door onderzoek, zowel archeologisch, alswel bouwhistorisch.

16

BBA

KASTEELRUÏNE HORST

COLOFON

Foto omslag: Het complex gezien vanuit het zuiden in 2016, vóór de nieuwbouw ter plaatse van de poort (Herkomst: Beeldbank RCE).

Notitie met betrekking tot het rijksmonument kasteelruïne Horst Auteur: Datum: Opdrachtgever: Projectnummer: Redactie: Uitvoering:

juni 2021 gemeente Horst aan de Maas 929 BBA, Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis v.o.f. Julianaweg 1 3525 VA Utrecht 030 7519872 bba@bouwhistorienederland.nl www.bouwhistorienederland.nl

© Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs

17