03 Brief inwoner (geanonimiseerd)

Geachte raadsleden, Bij de vaststelling van de Omgevingsvisie Horst aan de Maas 2040 zijn meerdere zienswijzen over erfgoed formeel behandeld, maar inhoudelijk niet afzonderlijk beoordeeld of gemotiveerd weerlegd. Onder meer een gezamenlijke zienswijze van vrijwel alle erfgoedorganisaties in de gemeente is procedureel afgehandeld, zonder dat de daarin gedane voorstellen afzonderlijk inhoudelijk zijn gewogen. In de Nota van Zienswijzen wordt niet ingegaan op de kern van deze zienswijzen: het ontbreken van richtinggevende uitspraken over erfgoed in de Omgevingsvisie en het ontbreken van daadwerkelijke borging. In plaats daarvan wordt consequent verwezen naar “latere uitwerking”, naar programma’s en naar het omgevingsplan. Deze keuze is vastgelegd in de beantwoording van zienswijzen en is tijdens de raadsavond van 2 december door wethouder Martens namens het college bevestigd. Hij gaf aan dat er bewust relatief weinig over erfgoed in de Omgevingsvisie is opgenomen, omdat dit volgens het college niet past op het niveau van de visie en thuishoort in beleid, programma’s en het omgevingsplan. De Omgevingsvisie zou daarom beperkt moeten blijven. Deze benadering staat op gespannen voet met de systematiek van de Omgevingswet. De wet bepaalt dat de Omgevingsvisie de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving bevat, waaronder cultuurhistorische en landschappelijke waarden.

Juist richtinggevende uitspraken in de visie zijn noodzakelijk om latere programma’s en plannen inhoudelijk te sturen. Dat deze richting ontbreekt, is niet alleen een constatering van indieners van zienswijzen. Ook de Commissie voor de milieueffectrapportage concludeert bij de toetsing van het OER (Omgevingseffectrapport) dat essentiële informatie ontbreekt en dat aanvulling noodzakelijk is vóór besluitvorming, om het belang van de leefomgeving volwaardig te kunnen meewegen bij het besluit over de Omgevingsvisie. Daaronder vallen ook waarden van landschap en erfgoed die zonder beleidsduiding moeilijk toetsbaar zijn. In de beantwoording van zienswijzen wordt herhaaldelijk gesteld dat de borging van erfgoed “later” plaatsvindt, onder meer via het Programma Erfgoed en in de omgevingsplannen. Dat is opmerkelijk, omdat het Programma Erfgoed al in juli 2025 door het college is vastgesteld. Dit programma bevat uitgebreide inventarisaties, beleidsambities en uitvoeringsvoornemens, maar geen richtinggevende of juridisch bindende keuzes. Het college erkent dit zelf door in het programma te stellen dat de juridische borging van erfgoed nog moet plaatsvinden in het omgevingsplan. Tegelijkertijd stelt datzelfde Programma Erfgoed expliciet dat het beleid uitwerking geeft aan de ambities zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie.

Met andere woorden: het programma veronderstelt richting vanuit de visie. Die richting ontbreekt. De Omgevingswet veronderstelt een samenhangende werking van instrumenten. In de Omgevingsvisie worden richtinggevende uitspraken gedaan over wát de gemeente wil beschermen en behouden. In programma’s wordt uitgewerkt hoe deze beleidsrichting wordt uitgevoerd. In omgevingsplannen wordt deze uitwerking juridisch vastgelegd.

In de wijze waarop erfgoed in de Omgevingsvisie Horst aan de Maas 2040 en het bijbehorende Programma Erfgoed is uitgewerkt, functioneert die samenhang niet. De Omgevingsvisie bevat geen richtinggevende uitspraken over erfgoed. Het Programma Erfgoed, dat al is vastgesteld zonder dat de Omgevingsvisie richtinggevende uitspraken over erfgoed bevat, maakt op dit punt geen keuzes en kan deze richting daarom niet alsnog leveren. Daarmee ontbreekt een inhoudelijk kader voor de omgevingsplannen, die erfgoed wel zouden moeten borgen. Het gevolg is dat erfgoed wel wordt benoemd in de Omgevingsvisie en het Programma Erfgoed, maar nergens richtinggevend is vastgesteld en nog niet juridisch is geborgd. Juist omdat het proces formeel correct is doorlopen, maar het Programma Erfgoed is vastgesteld zonder dat de Omgevingsvisie richtinggevende uitspraken over erfgoed bevat, wordt het inhoudelijke probleem scherp zichtbaar. Zienswijzen zijn behandeld en instrumenten zijn vastgesteld of aangekondigd, maar zonder dat richtinggevende keuzes over erfgoed zijn vastgelegd. Daardoor blijft onduidelijk wat de gemeente wil beschermen, hoe erfgoed moet worden meegewogen en wat dit concreet betekent voor toekomstige plannen en besluiten.

De Omgevingswet is juist bedoeld om dit vooraf helder te maken, zodat waarden vroegtijdig kunnen worden meegewogen en niet pas zichtbaar worden bij concrete projecten of vergunningen. Door erfgoed in de Omgevingsvisie bewust beperkt te behandelen en keuzes door te schuiven, wordt die bedoeling niet waargemaakt. Erfgoed is daarmee niet het enige onderwerp in de Omgevingsvisie, maar vormt een illustratief voorbeeld van een bredere keuze om richtinggevende uitspraken in de Omgevingsvisie Horst aan de Maas te beperken, waar de wet en onafhankelijke adviseurs deze noodzakelijk achten. Zonder richtinggevende keuzes in de Omgevingsvisie blijft erfgoed kwetsbaar en ontbreekt een toetsbaar kader voor latere besluitvorming. Dat is de feitelijke stand van zaken na zienswijzen en inspreken. Hoogachtend,