Eindrapport voortgang energietransitie Hoorn

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn Eindrapport In opdracht van de rekenkamer Hoorn Rotterdam, april 2025

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn Eindrapport In opdracht van de rekenkamer Hoorn Rotterdam, april 2025 Project: 1006246

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Inhoudsopgave 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Inleiding .....................................................................................................4 Aanleiding.........................................................................................................4 Doel van het onderzoek ...................................................................................4 Onderzoeksvragen ...........................................................................................5 Onderzoeksaanpak ..........................................................................................5 Leeswijzer ........................................................................................................6

2 2.1 2.2

Conclusies en aanbevelingen .................................................................7 Conclusies ........................................................................................................7 Aanbevelingen..................................................................................................8

3 3.1 3.2 3.3 3.4

Overzicht beleidscontext .......................................................................10 Beleidsniveaus ...............................................................................................10 Rol en bevoegdheden van de gemeente Hoorn.............................................13 Overzicht gemeentelijk beleid ........................................................................14 Conclusie........................................................................................................20

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Voortgang op de doelen.........................................................................21 CO2-emissiereductie ......................................................................................21 Warmte ...........................................................................................................23 Duurzame opwek ...........................................................................................28 Energiebesparing ...........................................................................................31 Conclusie........................................................................................................33

5 5.1 5.2 5.3 5.4

Doeltreffendheid en doelmatigheid van het gemeentebeleid .............34 Beleidstheorie.................................................................................................34 Evaluatie doeltreffendheid ..............................................................................35 Evaluatie doelmatigheid .................................................................................36 Conclusie........................................................................................................38

Reactie van college van B&W ...........................................................................39 Nawoord van de rekenkamer ............................................................................41 Bijlage A: Geïnterviewde personen ..................................................................42 Bijlage B: Geraadpleegde documenten ...........................................................43

/3

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

1 Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Hoorn heeft zich gecommitteerd aan ambitieuze doelen op het gebied van de energietransitie, zoals vastgelegd in het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Het plan richt zich op het verminderen van de CO2-uitstoot in de gemeente. Het hoofddoel is als volgt geformuleerd: • Een reductie van de CO2-uitstoot met 55% t.o.v. 2019 in 2030, met een tussendoel van 33% CO2-emissiereductie in 2026. Het plan bevat daarnaast drie subdoelen: • Warmte: 14% van de woningen aardgasvrij-gereed maken, met daarbij een plan voor het realiseren van een duurzame warmtebron; • Duurzaam opgewekte energie: Het aandeel duurzaam opgewekte energie verhogen naar 31% van het totaal; • Besparing op elektriciteit: Een besparing op elektriciteit realiseren van 9% t.o.v. 2019. De subdoelen zijn allemaal direct gelinkt aan het hoofddoel, de reductie in CO2-uitstoot. Door woningen aardgasvrij-gereed te maken, kan op termijn het gebruik van aardgas worden uitgefaseerd. Het verhogen van het aandeel duurzaam opgewekte energie draagt bij aan een lagere CO2-uitstoot doordat vervuilende energiebronnen worden vervangen door schone. Tot slot zorgt het besparen op elektriciteit voor een lagere energievraag, wat eveneens bijdraagt aan het verminderen van de CO2-uitstoot.

De rekenkamer van de gemeente Hoorn doet onafhankelijk onderzoek naar de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van het gemeentelijke beleid en adviseert op basis daarvan de gemeenteraad. De energietransitie is een maatschappelijk relevant onderwerp dat veel middelen vergt en een grote impact heeft op burgers en bedrijven. De rekenkamer heeft Ecorys daarom gevraagd om namens haar een onderzoek uit te voeren naar de voortgang en haalbaarheid van het Programmaplan Energietransitie 2023-2026.

1.2 Doel van het onderzoek Het doel van dit onderzoek is om de voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn te evalueren en om een gefundeerd oordeel te vormen over de verwachte realisatie van de gestelde doelen uit het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Daarnaast moet het onderzoek inzicht bieden in de instrumenten die de gemeente kan inzetten om deze doelen te bereiken. Dit onderzoek richt zich specifiek op de energietransitie in de gemeente Hoorn zoals beschreven in het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Het onderzoek kijkt ook naar regionale ontwikkelingen en activiteiten, voor zover deze relevant zijn voor de gemeente

/4

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Hoorn. Het onderzoek neemt geen maatregelen mee die onderdeel zijn van andere beleidsterreinen.

1.3 Onderzoeksvragen De hoofdvraag die door de rekenkamer is gesteld, luidt als volgt: “Worden de doelen die zijn gesteld in het Programmaplan Energietransitie 2023-2026 naar verwachting gehaald? En zo niet, welke instrumenten heeft de gemeente Hoorn dan tot haar beschikking om bij te sturen?” Daarnaast heeft de rekenkamer een aantal deelvragen geformuleerd, die wij hebben geclusterd in drie groepen: A. In kaart brengen van de beleidscontext A1: Welke wet- en regelgeving is van toepassing en wat zijn de onderlinge verbanden? A2: Welke taken en bevoegdheden heeft de gemeente Hoorn om de energietransitie te realiseren? A3: Welke instrumenten kunnen daarbij door het college en/of de gemeenteraad worden ingezet? B. Inventarisatie van gebruikte instrumenten en hun effecten B1: Welke maatregelen zijn of worden uitgevoerd? B2: Wat is de gerealiseerde of verwachte impact van deze maatregelen op i) de beoogde doelen, ii) buurgemeenten en iii) andere beleidsterreinen? C. Evaluatie van doeltreffendheid en mogelijkheden voor verbetering C1: Is er voldoende voortgang geboekt met het realiseren van de doelen? C2: Waar kan de gemeente zich verbeteren, mede kijkend naar andere gemeenten?

1.4 Onderzoeksaanpak Bij het uitvoeren van het onderzoek zijn drie verschillende onderzoeksmethoden gebruikt: een documentenstudie, interviews en een kwantitatieve data-analyse. • Documentenstudie: een uitgebreide verzameling van relevante documenten is geanalyseerd. Daarbij ging het onder andere om beleidsdocumenten, jaarverslagen, vergaderverslagen en voortgangsrapportages. • Interviews: er zijn in totaal zeven interviews gehouden met verschillende stakeholders, te weten de ambtelijke programmacoördinator, enkele projectmanagers binnen het programma, de verantwoordelijke wethouder, een woningcorporatie en vertegenwoordigers van twee energiecoöperaties en een ondernemersvereniging. Met behulp van deze interviews zijn de bevindingen uit de documentenstudie aangevuld, getoetst en verdiept. • Kwantitatieve data-analyse: de beschikbare data uit openbare bronnen en interne documenten van de gemeente zijn gebruikt om een inschatting te maken van de voortgang tot nu toe en de verwachte voortgang aan het eind van de programmaperiode.

/5

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

1.5 Leeswijzer Hoofdstuk 2 bespreekt de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek. Het bevat de conclusies over de voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn en doet aanbevelingen voor verdere stappen en beleidsverbeteringen om de gestelde doelen te realiseren. Hoofdstuk 3 schetst de beleidscontext waarbinnen de gemeente Hoorn werkt aan het behalen van de doelstellingen. Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de relevante wet- en regelgeving, de taken en bevoegdheden van de gemeente en de instrumenten die beschikbaar zijn voor het college en de gemeenteraad. Hoofdstuk 4 beschrijft de verschillende instrumenten die de gemeente inzet om de doelen van het Programmaplan Energietransitie 2023-2026 te bereiken. Voor elk doel worden de specifieke maatregelen en hun verwachte impact toegelicht. Ook wordt een inschatting gemaakt of de doelen naar verwachting behaald zullen worden. Tot slot wordt in Hoofdstuk 5 de doeltreffendheid en doelmatigheid van de ingezette instrumenten beoordeeld. Dit hoofdstuk onderzoekt of de gestelde doelen naar verwachting worden gehaald en identificeert mogelijke verbeteringen die de gemeente kan toepassen.

Relevante kenmerken van de gemeente Hoorn De gemeente Hoorn, gelegen in het stedelijk gebied van West-Friesland, heeft een totaal oppervlak van 1.671 hectare. Dit gebied omvat ongeveer 34.330 woningen en huisvest 75.645 inwoners. De bevolkingsdichtheid van de gemeente Hoorn is 3.714 inwoners per km2. Dit is veel meer dan het Nederlands gemiddelde (533 inwoners per km2). Van alle woningen is ongeveer 30% (10.161 woningen) sociale huur. De gemiddelde WOZ-waarde van een woning in de gemeente Hoorn was in 2024 € 349.000. Het stedelijk gebied van de gemeente Hoorn bestaat voor 57% uit particulier terrein; de overige 43% bestaat uit openbaar terrein. Het openbare terrein bestaat voor 21,5% uit water, voor 42,4% uit groen en voor 36,1% uit wegen. Vergeleken met andere gemeenten in WestFriesland heeft Hoorn een groter aandeel verharding en een iets kleiner aandeel groen. Dit komt vooral door het historische centrum, bekend om zijn vele winkels en horecagelegenheden, dat jaarlijks een groot aantal bezoekers trekt. Er zijn in totaal 9.825 bedrijfsvestigingen in Hoorn. Wat daarbij opvalt, vergeleken met de omliggende gemeenten, is het relatief kleine aantal landbouwbedrijven (30).

/6

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

2 Conclusies en aanbevelingen 2.1 Conclusies De gemeente werkt binnen een complexe beleidscontext aan de energietransitie en heeft het bereiken van de doelen niet geheel in eigen hand. De gemeente Hoorn werkt aan de energietransitie binnen een complexe beleidscontext. Er zijn doelen gesteld en maatregelen genomen op Europees, nationaal, provinciaal en regionaal niveau. De Rijksoverheid heeft de gemeente verplicht om een aantal taken uit te voeren. Daarnaast is de gemeente afhankelijk van de Rijksoverheid voor de middelen om het beleid uit te voeren. Op provinciaal en regionaal niveau werkt de gemeente samen met andere overheden en moet er gezamenlijk beleid ontwikkeld en geïmplementeerd worden. Binnen haar eigen grenzen moet de gemeente verschillende stakeholders bij elkaar brengen om gecoördineerd verduurzamingsprojecten op te zetten, zoals de aanleg van warmtenetten. Ook is de gemeente afhankelijk van de bereidheid van inwoners en bedrijven om zelf te verduurzamen. De gemeente heeft goede stappen gezet om haar doelen te bereiken, maar ligt niet op koers om deze tijdig te behalen. Om haar hoofddoel (33% CO2-emissiereductie in 2026) te behalen, moet de gemeente alle drie haar subdoelen bereiken. • Met betrekking tot het aardgasvrij maken van woningen ligt er een duidelijk plan en wordt er voortgang geboekt, maar is er een aanzienlijke versnelling nodig om het doel te behalen.

• Het oorspronkelijke plan voor duurzame opwekking is feitelijk achterhaald en biedt geen perspectief op succes. Een nieuw plan is daarom noodzakelijk. • Op het gebied van energiebesparing wordt er voldoende vooruitgang geboekt, al is precieze effectmeting moeilijk. Gegeven deze voortgang op de subdoelen, is het onwaarschijnlijk dat de gemeente haar hoofddoel in 2026 bereikt. De gemeente staat voor een aantal specifieke uitdagingen die het behalen van de doelen bemoeilijken. • Nationale regels zijn soms onduidelijk en veranderen regelmatig, bijvoorbeeld rondom de besparingssubsidie. Het kost de gemeente tijd om deze regels te achterhalen en te vertalen naar beleid. Ook hindert het stakeholders bij het bepalen van een langetermijnstrategie. • Netcongestie (het tekort aan transportcapaciteit in het elektriciteitsnet) is een belangrijke barrière voor verduurzaming. Dit raakt vrijwel alle betrokken partijen. Als gevolg hiervan moeten alternatieve manieren om te verduurzamen worden bedacht en ontwikkeld. • Er is wantrouwen bij inwoners richting de overheid. Dit heeft een landelijke oorzaak, maar evengoed een lokale impact. Een concreet voorbeeld is dat sommige inwoners verduurzamingssubsidies van de gemeente niet willen aannemen.

Bewoners zijn bezorgd dat ze dit bedrag in de toekomst terug moeten betalen, mede door de negatieve ervaringen en onzekerheden die zijn ontstaan door de toeslagenaffaire. Dit wantrouwen

/7

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

• •

zorgt ervoor dat ze huiverig zijn om financiële steun van de overheid te accepteren, zelfs als deze bedoeld is om hen te helpen. De gemeente heeft vaak geen doorzettingsmacht, maar moet alle betrokkenen op vrijwillige basis mee zien te krijgen. Dat vraagt veel tijd, kunde en geduld. Er is een gebrek aan gekwalificeerd personeel voor de energietransitie. Dit beperkt de uitvoeringscapaciteit van de gemeente.

De gemeente lijkt doeltreffend en doelmatig te opereren, maar moet stappen zetten om hier meer zicht op te krijgen. De gemeente heeft een helder theoretisch raamwerk opgesteld van hoofddoel, subdoelen, beleidsmaatregelen en beschikbare middelen. Dit biedt een goede basis voor het vaststellen van de mate waarin het beleid doeltreffend en doelmatig is. In de praktijk is de monitoring van de beleidseffecten echter onvolledig, waardoor niet altijd duidelijk is wat de voortgang is op elk subdoel en in hoeverre deze voortgang het gevolg is van het gevoerde beleid of van autonome ontwikkelingen. Ook is er geen duidelijk zicht op de resterende opgave. Dit maakt het moeilijk om te bepalen welk beleid er nog nodig is om de doelen te behalen. De gemeente geeft zelf aan over voldoende middelen te beschikken, maar beperkt te worden in het besteden van de middelen door een gebrek aan gekwalificeerd personeel en externe barrières, zoals netcongestie. De intensieve samenwerking binnen de regio is een kracht, maar brengt ook nadelen met zich mee. In West-Friesland wordt ten opzichte van veel andere regio’s intensief samengewerkt. Dit biedt een aantal voordelen. Het maakt capaciteitspooling tussen gemeenten mogelijk en verhoogt daarmee de efficiëntie. Vraagstukken die vragen om regionale coördinatie kunnen beter worden opgepakt en het stelt gemeenten in staat om van elkaar te leren.

Het risico van deze vorm van samenwerken is dat er veel tijd opgaat aan overleg, wat ten koste gaat van de uitvoeringscapaciteit, en dat besluitvorming traag verloopt vanwege het grote aantal betrokken partijen.

2.2 Aanbevelingen Creëer zoveel mogelijk duidelijkheid over het pad richting verduurzaming en de rol daarbij van alle betrokken partijen, inclusief de gemeente zelf. De complexe, snel veranderende omgeving waarbinnen de energietransitie zich voltrekt, zorgt voor onzekerheid bij betrokken partijen. Zij zoeken naar houvast bij de gemeente om duidelijkheid te krijgen over wat er wanneer van hen wordt verwacht en wat zij van de gemeente kunnen verwachten. Hoewel de invloed van de gemeente beperkt is, is het belangrijk om waar mogelijk duidelijkheid en zekerheid te bieden aan betrokken partijen, zodat deze hun eigen langetermijnstrategie kunnen bepalen en concrete stappen richting verduurzaming kunnen gaan zetten. Voorbeelden hiervan zijn een duidelijke strategie en rolverdeling bij de aanleg van nieuwe warmtenetten en bij de verduurzaming van bedrijventerreinen.

/8

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Pak als gemeenteraad een kaderstellende rol, geef ruimte aan de uitvoerders van het beleid en stuur op hoofdlijnen. De gemeenteraad van Hoorn zit dicht op het energiedossier. Ze stelt veel vragen en stuurt vaak bij. Blijf je als raad ervan bewust dat bijsturen (grote) impact kan hebben op de haalbaarheid van de doelstellingen en/of de doorlooptijd. Zeker als er mogelijkheden worden afgekeurd, neemt de oplossingsruimte voor de ambtelijke uitvoering af en is het noodzakelijk om mee te denken in alternatieven. Verzamel meer informatie over de voortgang op de doelen en de effectiviteit van maatregelen en stel deze beschikbaar aan de raad. Om bij te kunnen sturen heeft de raad actuele en betrouwbare informatie nodig over de voortgang die geboekt wordt bij het bereiken van de doelen en over de effectiviteit van individuele maatregelen. Op basis daarvan kan de raad besluiten om meer middelen beschikbaar te stellen, om de doelen bij te stellen, of om de kaders waarbinnen de doelen gehaald moeten worden bij te stellen. De ambtelijke organisatie is op weg om dit mogelijk te maken, maar mist zowel bepaalde brondata als een werkend proces om alle data centraal op te slaan en beschikbaar te maken. Geef prioriteit aan het herstellen van vertrouwen van burgers in de overheid en het stimuleren van lokale initiatieven.

Het bestaande netwerk van vrijwilligers kan behulpzaam zijn bij het bereiken van burgers die niet rechtstreeks te maken willen hebben met de overheid. Door gebruik te maken van vertrouwde gezichten en lokale netwerken, kan het vertrouwen van de inwoners worden hersteld. Hierdoor wordt bestaand beleid effectiever en komen nieuwe initiatieven makkelijker van de grond. Dit kan worden gecombineerd met andere beleidsinstrumenten, zoals communicatie die is toegesneden op specifieke doelgroepen en het organiseren van burgerparticipatie in het proces van beleidsontwikkeling. Ook een wijkgerichte aanpak, waarbij de energietransitie wordt gecombineerd met andere beleidsterreinen zoals armoedebeleid en het verhogen van de leefbaarheid in de buurt, kan hierbij helpen. Werk aan het verder vormgeven en optimaliseren van de regionale samenwerking. De regionale samenwerking in West-Friesland is in zijn huidige vorm al waardevol, maar er zijn nog mogelijkheden om deze te verbeteren. Het pact van West-Friesland verdient het om concreet tot uitvoering te komen. Daarnaast kan de overlegstructuur in de vele werkgroepen efficiënter. Ook zou de gemeente kunnen nadenken of zij nog meer invulling kan geven aan haar rol als centrumgemeente en de kleinere randgemeenten nog meer op sleeptouw kan nemen en kan faciliteren.

/9

/ 10

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

3 Overzicht beleidscontext

De energietransitie is een relevant beleidsthema voor alle niveaus van het openbaar bestuur. Op elk niveau zijn de afgelopen jaren doelstellingen geformuleerd en is er beleid gemaakt om deze te realiseren. Deze doelen en beleidsmaatregelen vormen samen de beleidscontext voor de gemeente Hoorn. In dit hoofdstuk bespreken we eerst voor elk beleidsniveau de vastgestelde doelen en het gevoerde beleid. Vervolgens kijken we welke mogelijkheden en verplichtingen dit met zich meebrengt voor de gemeente Hoorn. Tot slot kijken we wat voor beleid de gemeente Hoorn de afgelopen jaren daadwerkelijk heeft gevoerd en de komende jaren van plan is te voeren.

3.1 Beleidsniveaus Op verschillende beleidsniveaus is er beleid gericht op CO2-reductie, met als einddoel CO2neutraliteit in 2050. Figuur 3.1 Schematisch overzicht van de invloed van verschillende beleidsniveaus op de gemeente Hoorn. Europees Niveau: • Green Deal en Fit for 55 wetgevingspakketten: • 55% CO2-emissiereductie in 2030. • Klimaatneutraal in 2050.

Nationaal Niveau: • Het Klimaatakkoord: • 55% CO2-emissiereductie in 2030, klimaatneutraal in 2050. • 100% duurzaam opgewekte energie in 2050. • Aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050.

Provinciaal niveau: • De Noord-Hollandse Klimaataanpak: • 55% CO2-emissiereductie in 2030, klimaatneutraal in 2050. • 6,3 TWh duurzame energie opwekken in 2030.

Lokale initiatieven: • Bottom-up burgerinitiatieven • Energiecoöperaties

Gemeentelijk niveau: • Het Programmaplan Energietransitie 2023-2026: • 33% CO2-emissiereductie in 2026, 55% CO2emissiereductie in 2030 en klimaatneutraal in 2040. • 14% woningen aardgasvrijgereed in 2026. • 31% duurzame energie opwekken in 2026. • 9% besparing op elektriciteit.

Regionaal niveau: • Het Pact van West-Friesland: • Energie- en Klimaatneutraal en aardgasvrij in 2040. • • RES Noord-Holland Noord: • 3,6 TWh duurzame energie opwekken in 2030. • 100% duurzame energie opwekken in 2050.

Europees niveau Op Europees niveau is het klimaatbeleid vastgelegd in het Fit for 55 wetgevingspakket. Fit for 55 bepaalt dat in 2030 55% CO2-emissiereductie gerealiseerd moet zijn. Fit for 55 is een omvangrijk wetgevingspakket dat richtlijnen stelt aan industrie, gebouwde omgeving,

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

mobiliteit, landbouw en energie-opwekking. Dit beleid maakt deel uit van de bredere Europese Green Deal, die tot doel heeft de EU in 2050 klimaatneutraal te maken. Nationaal niveau Het Nederlandse klimaatbeleid is vastgelegd in de Klimaatwet, die hoort bij het Klimaatakkoord van 2019. Het klimaatakkoord legde de doelstelling van 49% CO2emissiereductie in 2030 (ten opzichte van 1990) vast. In 2021 is deze ambitie aangescherpt naar 55% CO2-emissiereductie, met een streven om 60% CO2-emissiereductie in 2030 te realiseren. Het uiteindelijke doel is klimaatneutraliteit in 2050. De aangescherpte doelen in het Klimaatakkoord zijn daarmee geworden: - CO2-uitstoot met 55% verminderd in 2030 en klimaatneutraliteit in 2050. - 100% duurzaam opgewekte energie in 2050; - Aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Provinciaal niveau Op provinciaal niveau heeft Noord-Holland zich gecommitteerd aan de doelstelling om in 2050 klimaatneutraal te zijn. De provincie streeft ernaar om in 2030 55% minder CO2 uit te stoten ten opzichte van 1990, in lijn met de nationale doelstellingen. De weg hiernaartoe is vastgelegd in ‘De Noord-Hollandse Klimaataanpak’. Naast de doelstellingen voor 2030 en 2050 bevat de Noord-Hollandse Klimaataanpak ook specifieke maatregelen om deze doelen te bereiken.

De provincie onderneemt concrete acties op verschillende beleidsterreinen, zoals mobiliteit, woningbouw, industrie, duurzame energieopwekking, landbouw en landgebruik. Een belangrijk doel is om 6,3 TWh duurzame energie op te wekken in de provincie, waarvan 3,6 TWh in Noord-Holland Noord en 2,7 TWh in Noord-Holland Zuid. Daarnaast werkt de provincie aan het verbeteren van de energieinfrastructuur om de klimaatdoelen te ondersteunen. Regionaal niveau Er wordt op verschillende manieren samengewerkt in de regio West-Friesland. Op het gebied van de energietransitie wordt er samengewerkt in het uitvoeringsprogramma “Energieneutraal West-Friesland 2040”. De zes hoofdthema’s daarbij zijn duurzame opwek, besparing, van het aardgas af, mobiliteit, energie infrastructuur en duurzaam ondernemend West-Friesland. Daarnaast wordt er gewerkt aan een gezamenlijke ruimtelijke agenda, waarbij de energietransitie in samenhang met andere thema’s wordt bekeken. De zeven gemeenten in de regio West-Friesland hebben hun samenwerking formeel vastgelegd in een convenant genaamd ‘het Pact van West-Friesland’. In dit Pact leggen de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer en Stede Broec het doel vast om in 2040 energie- en klimaatneutraal te zijn en te streven naar een aardgasvrije gebouwde omgeving.

Hiermee wil de regio dus tien jaar eerder klimaatneutraal zijn dan de provincie. Het Pact is een afspraak om samen te gaan werken, maar concrete inhoud en projecten ontbreken nog op dit moment. Daarom vindt er begin 2025 een herijking plaats van het Pact met een inhoudelijke invulling van de doelstellingen en ambities op onder andere de thema’s wonen, energietransitie, economie, arbeidsmarkt en zorg. Na de herijking willen de

/ 11

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

regiogemeenten de (energietransitie)doelen meer regionaal gaan monitoren. Op dit moment vindt de monitoring van acties nog plaats op gemeentelijk niveau. De samenwerking binnen het Pact gaat het triple helix-model volgen, waarbij overheid, bedrijfsleven en onderwijs gezamenlijk investeren en ontwikkelen. Het Pact sluit daarbij zoveel mogelijk aan op bestaand regionaal beleid en lopende initiatieven, met als doel om samen impact te realiseren voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties in de regio. Naast het Pact van Westfriesland werkt de gemeente Hoorn op regionaal vlak samen binnen de regio Noord-Holland Noord. Deze regio heeft een Regionale Energiestrategie (RES) ontwikkeld. Het doel van de RES Noord-Holland Noord is om 3,6 TWh aan hernieuwbare elektriciteit op te wekken in 2030. Uiteindelijk moet in 2050 alle elektriciteit duurzaam opgewekt worden. De rol van gemeente Hoorn binnen de regio (en de RES) is om nauw samen te werken met inwoners, ondernemers, initiatiefnemers, energiecoöperaties en andere stakeholders om de energietransitie te bevorderen. Dit omvat het aanjagen en ondersteunen van lokale energie-initiatieven, het integreren van energiedoelstellingen in het omgevingsbeleid, het organiseren van participatie en draagvlak, het concretiseren van zoekgebieden voor hernieuwbare energieprojecten en het verlenen van vergunningen voor deze projecten.

Gemeentelijk niveau De gemeente Hoorn heeft haar doelen op het gebied van de energietransitie vastgelegd in het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Deze doelen liggen in lijn met de doelen op regionaal niveau, maar zijn ambitieuzer dan de doelen op Europees, nationaal en provinciaal niveau. Het doel van de gemeente Hoorn is om in 2040 energie- en klimaatneutraal te zijn, tien jaar eerder dan de provinciale en nationale doelstellingen. De inhoud van het programmaplan komt uitgebreid aan de orde in paragraaf 3.3. Lokale initiatieven Naast het uitvoeren van haar eigen beleid stimuleert de gemeente lokale energie-initiatieven van burgers en energiecoöperaties. Dit doet zij bijvoorbeeld door participatiebijeenkomsten te organiseren om draagvlak te creëren en de betrokkenheid van inwoners te vergroten. Ook verleent de gemeente vergunningen voor hernieuwbare energieprojecten die voortkomen uit lokale initiatieven. Daarnaast ondersteunt zij burgers bij het verduurzamen in praktische zin door middel van energiefixers en energiecoaches. Energiefixers voeren praktische maatregelen uit om energie te besparen in huishoudens, zoals het aanbrengen van tochtstrips en radiatorfolie. De gemeente heeft daarvoor uitvoerende partijen in de arm genomen. Energiecoaches bieden ondersteuning en advies aan huishoudens door middel van persoonlijke begeleiding.

Zij helpen bewoners inzicht te krijgen in hun energieverbruik en geven tips om de energierekening te verlagen.

/ 12

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Energiecoöperaties in West-Friesland Zonnecoöperatie West-Friesland (ZCWF): ZCWF is begonnen met zon-op-dakprojecten en heeft nu negen daken die operationeel zijn en stroom leveren aan 160 huishoudens. Ze willen graag een groot zonneveld ontwikkelen, maar het wordt steeds moeilijker om nieuwe projecten te starten. Hun grootste uitdagingen zijn de extra eisen die gesteld worden aan zonnevelden, de veranderende regelgeving en financieringsstructuren en een tekort aan beschikbare daken voor zonnepanelen binnen de gemeente Hoorn. Energiecoöperatie Westfrisia: De coöperatie Westfrisia, opgericht in 2024, gaat vraag- en aanbodprofielen vergelijken om pieken af te vlakken. Uitdagingen daarbij zijn onder andere netcongestie en strikter wordende regelgeving zoals de invoering van emissievrije zones. Kleine mkb’ers hebben vaak niet de benodigde kennis en middelen om zelf te investeren in duurzame oplossingen. De coöperatie ontvangt subsidie van de zeven West-Friese gemeenten, maar dit is onvoldoende om alle activiteiten te ondersteunen.

Het grote aantal activiteiten op verschillende beleidsniveaus hebben tot gevolg dat de gemeente in grote mate afhankelijk is van andere beleidsmakers voor het bereiken van haar doelen. Ook is de gemeente afhankelijk van de bereidheid van burgers en bedrijven zelf om stappen te zetten op duurzaamheidsgebied. Dit betekent dat de voortgang van de energietransitie niet volledig binnen de controle van de gemeente ligt. Soms zet de gemeente goede stappen, maar blijven de resultaten uit door het falen van andere partijen. Omgekeerd kunnen goede resultaten ook voornamelijk te danken zijn aan de inspanningen van andere partijen, terwijl de bijdrage van de gemeente beperkt is.

3.2 Rol en bevoegdheden van de gemeente Hoorn De rol van de gemeente Hoorn in de energietransitie is enerzijds om invulling te geven aan de taken die haar door hogere overheden zijn toegewezen. Anderzijds heeft de gemeente een eigen beleidsruimte en bevoegdheden om eigen initiatieven te ontplooien en eigen accenten te leggen in de uitvoering van bestaande regelingen. Autonome bevoegdheden De gemeente Hoorn heeft verschillende autonome bevoegdheden die haar in staat stellen om zelfstandig beleid te maken en uit te voeren op het gebied van de energietransitie: • Ruimtelijke Ordening1: Een gemeente kan bestemmingsplannen opstellen en wijzigen om ruimte te creëren voor duurzame energieprojecten zoals zonneparken en windmolens. Dit helpt bij het faciliteren van de infrastructuur die nodig is voor de energietransitie; • Vergunningverlening2: gemeenten zijn bevoegd om bouw- en milieuvergunningen te verlenen. Dit stelt gemeenten in staat om eisen te stellen aan nieuwbouw en renovaties, zodat deze voldoen aan de duurzaamheidsnormen; • Subsidieverlening1: gemeenten kunnen subsidies verstrekken aan duurzame initiatieven, zoals het isoleren van woningen, het plaatsen van zonnepanelen en het stimuleren van elektrische mobiliteit;

1 Taken van een gemeente | Gemeenten | Rijksoverheid.nl 2 Vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) | Gezonde en veilige leefomgeving | Rijksoverheid.nl

/ 13

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

•

Voorlichting en educatie: gemeenten kunnen campagnes en programma’s opzetten om inwoners en bedrijven te informeren over zaken als energiebesparing en duurzame energieoplossingen.

Verplichtingen en faciliteiten vanuit hogere overheden Naast de autonome bevoegdheden heeft de gemeente Hoorn verplichtingen en kan zij beschikken over faciliteiten vanuit hogere overheden gericht op de energietransitie: • • •

• •

•

•

Transitievisie Warmte: Gemeenten moeten een Transitievisie Warmte opstellen, waarin zij aangeven hoe zij de gebouwde omgeving aardgasvrij willen maken. Warmteprogramma: Dit programma ondersteunt gemeenten bij de uitvoering van de Transitievisie Warmte met financiële middelen en kennis. Regionale Energiestrategie (RES): Gemeenten werken samen binnen energieregio’s om een RES op te stellen, waarin zij plannen maken voor de opwekking van duurzame energie en de verduurzaming van de energie-infrastructuur. Omgevingsvisie: Gemeenten moeten een omgevingsvisie opstellen waarin zij hun langetermijnvisie op de fysieke leefomgeving vastleggen, inclusief duurzaamheidsdoelen. NIP-subsidie (Nationaal IsolatieProgramma): Deze subsidie ondersteunt gemeenten bij het isoleren van woningen om energiearmoede te bestrijden en de energietransitie te versnellen. Subsidies tegen energiearmoede: Gemeenten kunnen gebruikmaken van subsidies om energiearmoede aan te pakken door energiebesparende maatregelen te financieren voor huishoudens met lage inkomens. CDOKE-gelden (Compensatie Decentrale Overheden Klimaatakkoord en Energietransitie): Deze gelden zijn beschikbaar voor gemeenten om de kosten van de energietransitie te dekken en de doelen van het Klimaatakkoord te behalen.

Door middel van bovengenoemde bevoegdheden, verplichtingen en faciliteiten kan de gemeente Hoorn binnen haar invloedssfeer bijdragen aan de energietransitie en haar doelen realiseren. De praktische uitwerking hiervan vindt plaats in het gemeentelijk beleid dat in de volgende paragraaf wordt besproken.

3.3 Overzicht gemeentelijk beleid Energiebeleid van de gemeente Hoorn 2018-2022 Voorafgaand aan het huidige Programmaplan Energietransitie 2023-2026 was het leidende document de Routekaart Energieneutraal Hoorn 2040, vastgesteld in 2018. De routekaart stelde het doel om in 2040 een energieneutrale gemeente te zijn. Daarnaast werden er tussendoelen vastgesteld voor de jaren 2022 en 2030. Deze doelstellingen golden ten opzichte van het referentiejaar 2015: • 23% duurzaam opgewekte energie in 2022; • 15% reductie van CO2-uitstoot in 2022 (ten opzichte van 1990); • Verduurzaming van 4.400 woningen in 2022; • 5% energiebesparing in 2022. De ‘Terugblik Duurzame Stad’ is een rapport van de gemeente Hoorn dat in februari 2023 is gepubliceerd. Het document geeft een overzicht van de activiteiten en resultaten op het

/ 14

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

gebied van duurzaamheid tussen 2019 en 2022. Uit dit rapport blijkt dat de tussendoelstelling uit de Routekaart Energieneutraal Hoorn 2040 voor duurzaam opgewekte energie niet is gehaald. Hoorn had in 2020 uiteindelijk een duurzame opwek van 10%. De overige tussendoelstellingen (voor CO2-reductie, verduurzaming van woningen en energiebesparing) zijn wel behaald. Deze evaluatie vormt het vertrekpunt voor het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Het Programmaplan vermeldt ook enkele lessen die zijn geleerd op basis van de opgedane ervaringen met de Routekaart. Dit zijn: • Duurzaamheid inclusief energietransitie vraagt om brede inzet van verschillende stakeholders, zoals inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden, en meer verbinding tussen deze partijen. • De ontwikkelopgave vraagt om een wendbare organisatie, die in staat is om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en veranderende omstandigheden. • Er moet slim worden omgegaan met de capaciteit die beschikbaar is. • Initiatiefkracht blijft nodig, meer oog voor effectiviteit is nodig. • Een eigen communicatiekanaal vanuit de gemeente past bij de behoefte van inwoners en andere betrokkenen.

Volgens het Programmaplan maken drie ontwikkelingen een actualisering van de Routekaart Energieneutraal Hoorn 2040 noodzakelijk: de vooruitgang op het gebied van duurzaamheid, de aangescherpte doelen van het Klimaatakkoord en de ambitie van de gemeente om ‘meer stad te worden’. Daarom bouwt het Programmaplan voort op de geleerde lessen uit de Routekaart en introduceert zij daarbij nieuwe doelstellingen voor de energietransitie die volgens de gemeente beter passen bij de ontwikkelingen binnen Hoorn. Huidig beleid (2023 en verder) In gemeente Hoorn zijn de energietransitiedoelen uit het Programmaplan Energietransitie 2023-2026 verder uitgewerkt, met taken voor de gemeente op drie thema’s: Gebouwde omgeving, Duurzame opwek en Mobiliteit. Deze taken zijn afkomstig uit het Klimaatakkoord en zijn verder beschreven in het rapport Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord voor decentrale overheden in 2022 – 2030. Naast deze taken moet Hoorn ook doorgaan met de ontwikkeling en uitwerking van het bod voor de Regionale Energiestrategie, de herijking van de Transitievisie Warmte en het opstellen van een Mobiliteitsplan. In oktober 2024 is er daarnaast een nieuw warmteprogramma gepresenteerd. In het Warmteprogramma ‘Wonen in Hoorn zonder aardgas’ beschrijft de gemeente de plannen en uitgangspunten voor de transitie naar een aardgasvrij Hoorn.

Dit programma bouwt voort op de ‘Transitievisie Warmte Hoorn’ uit 2019. Binnen de warmtetransitie wordt samengewerkt met verschillende partijen, waaronder Intermaris (woningcorporatie), HVC (afval- en energiebedrijf) en Liander (netbeheerder).

/ 15

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Tabel 3.1 Taken Programmaplan Energietransitie 2023-2026 volgend uit het Klimaatakkoord Gebouwde omgeving

Duurzame opwek

Mobiliteit

Opstellen wijkuitvoeringsplannen

Monitoren en herijken RES

Onderzoeken energiebehoefte laadinfrastructuur

Uitvoering wijkuitvoeringsplannen

Vergoeden planschade

Aansluiten bij de regionale aanbesteding voor laadinfrastructuur

Samenwerking met

Stimuleren zonneweides

woningcorporaties en VvE’s Vergunning, Toezicht en

Opstellen regionaal programma emissieloos in 2030

Stimuleren windparken

Vormgeven zero-emissiezones

Handhaving Gemeentebrede communicatie en

Handhaven zero-emissiezones

energieloket Verduurzaming eigen vastgoed

Extra aanpassen stedelijke infrastructuur

Verduurzaming overige

Stimuleren deelconcepten

utiliteitsbouw Monitoren en herijken

Verduurzamen eigen mobiliteit

Transitievisie Warmte Klimaatneutraal inkopen Grond, Weg- en Waterwerken Handhaven CO2-norm mobiliteit Aanvullende taken Stimulering ontwikkeling

Stimuleren zon op dak

duurzame bronnen

Stimuleren verduurzaming logistiek

Stimulering verduurzaming particuliere woningeigenaren Noot: De taken zijn afkomstig uit het document ‘Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord voor decentrale overheden in 2022 – 2030’. De gemeente heeft hier specifieke aanvullende taken aan toegevoegd in het ‘Programmaplan Energietransitie 2023-2026’.

De uitgangspunten, die het fundament vormen van de warmtetransitie, zijn: • De focus moet eerst op energiebesparing en isolatie komen te liggen, en dan pas op het overgaan naar aardgasvrij. • De gemeente gaat aan de slag met duurzame alternatieven die voldoen aan de laagste nationale kosten, wat betekent dat er gekozen wordt voor oplossingen die het minste geld kosten voor Nederland als geheel. • In wijken die van het aardgas af gaan, biedt de gemeente een uitvoerbaar alternatief voor alle inwoners en gebouweigenaren. Zodra de wetgeving in werking treedt, zal de gemeente waar mogelijk haar aanwijsbevoegdheid gebruiken om een wijk binnen acht jaar aardgasvrij te maken. • Voor alle inwoners, gebruikers en pandeigenaren die nog afhankelijk zijn van aardgas, komt er een duidelijk handelingsperspectief hoe zij uiterlijk in 2040 aardgasvrij kunnen zijn. • De gemeente heeft oog voor de eindgebruikerskosten, wat betekent dat er gestreefd wordt naar de laagste kosten voor eindgebruikers, zoals huishoudens en bedrijven, bij de overgang naar duurzame energiebronnen.

/ 16

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

•

•

•

• •

Bij de nadere uitwerking van de warmteoplossing per gebied en de fasering van de gebieden, wordt behalve naar de laagste nationale kosten ook gekeken naar de ruimtelijke impact van de energie-infrastructuur. Naast de focus op de laagste nationale kosten en de ruimtelijke impact, neemt de gemeente waar mogelijk ook andere thema’s mee bij de integrale afweging, zoals: eindgebruikerskosten, (bouw)technische uitvoerbaarheid, de belasting van het elektriciteitsnet en koppelingen met overige duurzaamheidsthema’s. Hierbij past de gemeente een ‘standaard uitvoeringsplan aardgasvrij’ toe. De gemeente betrekt bewoners, bedrijven en gemeenteraad vroegtijdig in de planvorming en uitvoering van de warmtetransitie op wijkniveau. De gemeente kan zelf immers geen woningen aardgasvrij maken; zij zorgt voor een acceptabel aanbod dat bewoners en andere pandeigenaren kunnen accepteren om aardgasvrij te worden. De gemeente stimuleert bewonersinitiatieven in de warmtetransitie en ondersteunt hen bij het verder professionaliseren. Bij gebiedsontwikkelingen en nieuwbouwplannen zet de gemeente in op netbewust bouwen.

Om het doel voor energiebesparing te bereiken, heeft de gemeente verschillende maatregelen geïmplementeerd: • Meerjarenaanpak energiearmoede: Gericht op het verminderen van energiearmoede door middel van structurele maatregelen en regelmatige evaluaties. De aanpak is opgesteld en afgehandeld, met evaluaties die nog elk kwartaal plaatsvinden. • Energiefixers: Energiefixers voeren praktische maatregelen uit om energie te besparen in huishoudens. Dit omvat het aanbrengen van radiatorfolie, tochtstrips en ledlampen. De energiefixers komen bij de bewoners thuis en voeren de maatregelen direct uit, wat zorgt voor directe energiebesparing. De aanpak is grotendeels afgerond, met nog lopende tweewekelijkse afstemmingen met de uitvoeringspartij (Klimaatroute/Licht Groen B.V.) • Energiecoaches: Energiecoaches bieden ondersteuning en advies aan huishoudens door getrainde vrijwilligers. Zij komen bij de bewoners thuis of spreken online af om samen te bekijken hoe het energieverbruik kan worden verminderd. Energiecoaches geven advies op maat en helpen bewoners inzicht te krijgen in hun energieverbruik. In tegenstelling tot energiefixers, voeren energiecoaches zelf geen fysieke maatregelen uit, maar geven ze vooral advies en begeleiding. De uitkomsten van het regio-onderzoek voor energiecoaches (Medemblik en Opmeer) zijn afgerond; het plan van aanpak is nog in uitvoering.

• Collectieve isolatieactie: Grootschalige isolatieprojecten om energiearmoede te bestrijden. De actie is uitbesteed aan een marktpartij (Klimaatroute/Licht Groen B.V.) en loopt nog tot 31 december 2026, met als doel zoveel mogelijk huishoudens met energiearmoede te voorzien van isolatie. • Meerjarenaanpak isolatie woningeigenaren: Langetermijnplan voor de isolatie van woningen, inclusief financiering via het Nationaal Isolatie Programma (NIP). Het plan is opgesteld en goedgekeurd, met alle benodigde rapporten, uitvoeringsplannen en aanvragen afgerond. De uitvoering is uitbesteed aan een marktpartij en loopt nog tot 31 december 2026. • Onderzoek isoleren binnenstad (WUP): Specifieke aanpak voor de binnenstad, met aandacht voor monumentale panden. De onderzoeksopdracht en aanpak zijn afgerond, terwijl de ontwikkeling van webinars, keukentafelgesprekken en tussentijdse evaluaties nog in voorbereiding zijn.

/ 17

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

•

•

•

•

•

•

•

Aanpak isoleren VvE: Gericht op Verenigingen van Eigenaren, met een focus op samenwerking en afstemming. De doelgroepanalyse is afgerond, terwijl de opstelling van de aanpak, afstemming met VvE-belang en de rol van VvE-belang als loket nog gaande zijn. Aanpak isoleren particuliere verhuur: Hoewel particuliere verhuur niet als doelgroep is opgenomen, kan dit in de toekomst worden overwogen. De doelgroepanalyse is uitgevoerd. Aanpak isoleren MKB: Voorlichting en ondersteuning van het midden- en kleinbedrijf bij verduurzaming. De doelgroepanalyse is afgerond en een webinar met verduurzamingstips is opgesteld, maar MKB is niet als doelgroep opgenomen; aanvullende acties worden overwogen. Aanpak isoleren stichtingen & verenigingen: Samenwerking met sportverenigingen en andere stichtingen. De doelgroepanalyse is afgerond, waarbij de afdeling sport in contact staat met sportverenigingen; tot op heden zijn geen verdere acties vereist. Aanpak isoleren utiliteiten: Plan van aanpak voor gemeentelijk vastgoed om energielabels te verbeteren. De doelgroepanalyse is afgerond met een plan van aanpak voor gemeentelijk vastgoed om energielabels D t/m G uit te faseren via een onderhoudsplan; verdere verduurzamingsacties en een duurzaamheidsscan zijn in voorbereiding. Toezicht energielabel C kantoorpanden: Actief toezicht en handhaving van energielabels voor kantoorpanden.

De planning is gemaakt en brieven zijn verstuurd; het toezicht op energielabels en het versturen van herinneringsbrieven zijn nog in uitvoering. Aanpak energie besparen bedrijventerreinen: Specifieke maatregelen voor bedrijventerreinen zoals Hoorn 80, Oude Veiling en Zevenhuis. De doelgroepanalyse is uitgevoerd, en er gaat worden geïnformeerd over zowel korte- als langetermijnmaatregelen met specifieke acties voor deze bedrijventerreinen.

De gemeente heeft twee soorten Specifieke Uitkeringsregelingen (SPUK-regelingen) beschikbaar voor de energiebesparingsdoelstelling: • SPUK Aanpak Energiearmoede: Ondersteuning van huishoudens die kampen met energiearmoede door middel van energiebesparende maatregelen. De middelen moeten worden besteed aan maatregelen die de energiekosten voor kwetsbare huishoudens verlagen, zoals isolatie, energiezuinige apparaten, en energieadvies. De gemeente Hoorn heeft tot op heden in drie tranches een totaalbedrag van € 1.845.365 ontvangen voor de gehele uitvoeringsperiode van het Programmaplan Energietransitie. • SPUK Lokale Aanpak Isolatie: Verbeteren van de isolatie van slecht geïsoleerde koopwoningen. Gemeenten kunnen deze uitkering aanvragen om een isolatieprogramma op te zetten voor woningen met energielabel D, E, F of G, en lage WOZ-waarde. De gemeente heeft voor de aanpak van de lokale isolatie een totaalbedrag van € 1.178.116 ontvangen, verdeeld over twee tranches, om te besteden gedurende de programmaperiode. Mogelijke aanvullende beleidsinstrumenten richting 2026 De gemeente Hoorn zou aanvullende maatregelen kunnen nemen om de voortgang van de energietransitie te versnellen.

Wij geven hieronder een niet-uitputtend overzicht van mogelijke maatregelen, met als voornaamste bron het rapport Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord voor decentrale overheden in 2022 – 2030, opgesteld door de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB).

/ 18

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Het rapport beschrijft verschillende maatregelen die decentrale overheden kunnen nemen om de doelen van het Klimaatakkoord te halen. De gemeente Hoorn heeft in haar eigen beleidsdocumenten vooral gefocust op de thema’s Gebouwde omgeving, Duurzame opwek en Mobiliteit. Het potentieel van de mogelijke aanvullende maatregelen ligt daarom voornamelijk op het gebied van industrie en landbouw. Industrie 1. Handhaven CO2-besparingsplicht: De gemeente kan strenger toezien op de naleving van de CO2-besparingsplicht voor industriële bedrijven. Dit houdt in dat bedrijven verplicht worden om maatregelen te nemen die de uitstoot van CO2 verminderen. Door middel van regelmatige controles en handhaving kan de gemeente ervoor zorgen dat bedrijven zich aan deze verplichtingen houden. Landbouw 2. Aansluiten bij programma Veenweidegebied: de gemeente kan deelnemen aan het programma Veenweidegebied, dat zich richt op het behoud en herstel van veenweidegebieden. Dit programma helpt bij het verminderen van CO2-uitstoot door veenoxidatie te voorkomen en draagt bij aan de biodiversiteit. Deze maatregel is echter van beperkte waarde voor de gemeente Hoorn, vanwege haar stedelijke karakter. 3. Ondersteunen landbouwbedrijven: De gemeente kan landbouwbedrijven ondersteunen bij de overgang naar duurzame landbouwpraktijken.

Dit kan door middel van subsidies, advies en het faciliteren van kennisuitwisseling tussen boeren. Ook deze maatregel is van beperkte waarde. 4. Vergroten areaal natuur (ook op eigen grond): De gemeente kan het areaal aan natuur vergroten door meer natuurgebieden aan te leggen en bestaande gebieden uit te breiden. Dit kan ook op eigen grond van de gemeente. Meer natuur draagt bij aan CO2-opslag, biodiversiteit en een beter leefklimaat. 5. Aanpakken voedselverspilling: De gemeente kan initiatieven ondersteunen die voedselverspilling tegengaan. Dit kan door samen te werken met lokale voedselbanken, supermarkten en horeca. Het verminderen van voedselverspilling draagt bij aan een lagere CO2-uitstoot en een efficiënter gebruik van grondstoffen.

/ 19

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

3.4 Conclusie Dit hoofdstuk geeft antwoord op de volgende deelvragen: A1: Welke wet- en regelgeving is van toepassing en wat zijn de onderlinge verbanden? A2: Welke taken en bevoegdheden heeft de gemeente Hoorn om de energietransitie te realiseren? A3: Welke instrumenten kunnen daarbij door het college en/of de gemeenteraad worden ingezet? B1: Welke maatregelen zijn of worden uitgevoerd? De gemeente Hoorn werkt aan de energietransitie binnen een complexe beleidscontext. Er zijn doelen gesteld en maatregelen genomen op Europees, nationaal, provinciaal en regionaal niveau. Op Europees niveau zijn er richtlijnen zoals de Green Deal en Fit for 55, die CO2reductie en klimaatneutraliteit in 2050 nastreven. Nationaal is het Klimaatakkoord leidend, met doelen voor 55% CO2-reductie in 2030 en 100% duurzaam opgewekte energie in 2050. Provinciaal richt de Noord-Hollandse Klimaataanpak zich op specifieke maatregelen voor diverse sectoren. Regionaal werken de gemeenten samen in het Pact van West-Friesland en de RES Noord-Holland Noord, met als doel om energie- en klimaatneutraal te worden. Binnen deze context heeft de gemeente het Programmaplan Energietransitie 2023-2026 opgesteld, met de ambitie om in 2040 energie- en klimaatneutraal te zijn. Dit programma is een mix van verplichte taken en eigen initiatieven.

De Rijksoverheid heeft een aantal verplichtingen opgelegd aan gemeenten, zoals het opstellen van de Transitievisie Warmte, het ontwikkelen van een Warmteprogramma en het opstellen van een lokale energiestrategie (RES) binnen de eigen energieregio. Daarnaast stelt de Rijksoverheid middelen beschikbaar waar de gemeente gebruik van kan maken. Op regionaal niveau heeft de gemeente afspraken gemaakt die op gemeentelijk niveau uitgevoerd worden. Daarnaast heeft de gemeente een eigen beleidsruimte om op gemeentelijk niveau plannen te ontwikkelen en te realiseren. Tot slot faciliteert de gemeente ook lokale initiatieven van burgers en energiecoöperaties die binnen de gemeente. De eigen beleidsruimte van de gemeente ligt met name op het gebied van ruimtelijke ordening, vergunningverlening, subsidieverstrekking en voorlichting. Het gemeentelijk beleid richt zich daarbij op de gebouwde omgeving, duurzame opwekking en mobiliteit, met specifieke activiteiten zoals het opstellen van wijkuitvoeringsplannen, samenwerking met woningcorporaties, en het stimuleren van zonneweides en windparken. De gemeente bestrijkt hiermee al een brede waaier aan thema’s. Eventuele aanvullende beleidsmaatregelen zouden zich kunnen richten op de industrie, bijvoorbeeld door het handhaven van de CO2besparingsplicht, en op het vergroten en versterken van natuurgebieden.

/ 20

/ 21

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

4 Voortgang op de doelen

In dit hoofdstuk beschrijven we de voortgang die de gemeente Hoorn heeft geboekt bij het bereiken van de doelen in het Programmaplan Energietransitie 2023-2026. Elk doel van het programmaplan (één hoofddoel en drie subdoelen) wordt afzonderlijk behandeld. Hierbij gaan we in op de specifieke maatregelen die genomen of gepland zijn, de verwachte impact van deze maatregelen, de uitdagingen waar de gemeente voor staat en wat dit betekent voor de haalbaarheid van de doelen.

4.1 CO2-emissiereductie Doel: 33% reductie van de CO2-uitstoot in 2026, 55% reductie van de CO2-uitstoot in 2030, en 100% reductie van de CO2-uitstoot in 2040 (t.o.v. peiljaar 2019). Het CO2-emissiereductiedoel is het hoofddoel van het Programmaplan Energietransitie 20232026. De gemeente heeft dit doel bepaald door uit te gaan van een lineaire CO2emissiereductie van 0% in 2019 tot 100% in 2040. Dit vertaalt zich in een 33% CO2emissiereductie in 2026. Voortgang De voortgang richting de CO2-emissiereductiedoelstelling is weergegeven in Figuur 4.1. Deze gegevens, afkomstig uit de Klimaatmonitor, tonen een duidelijke dalende trend in de CO2emissie. Er is een reductie van 247 kton in 2019 naar 196 kton in 2022; dit is een daling van 21%. Figuur 4.1 Voortgang CO2-emissiereductie

Bekende CO2-uitstoot

Doelen

Projectie Ecorys

350 300

kton CO2

250 200 165

150

137,83

100

82,31

50 0 2010

111

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Uitdagingen • Onduidelijkheid effectiviteit maatregelen: het is niet duidelijk wat de relatie is tussen de genomen maatregelen en de gerealiseerde CO2-emissiereductie. • Trage beschikbaarheid resultaten: de gerealiseerde CO2-reductie wordt pas na 2 jaar zichtbaar in de klimaatmonitor. Dit maakt het moeilijk om het gevoerde beleid tijdig bij te sturen. Haalbaarheid Hieronder maken we een globale inschatting hoeveel CO2 wordt bespaard als de onderliggende subdoelstellingen worden gehaald. Op basis daarvan maken we een inschatting maken of het overkoepelende reductiedoel kan worden behaald. Warmte Als de subdoelen (2026 en 2030) voor warmte worden gehaald, dan zijn respectievelijk 14% en 22% van de woningen aardgasvrij(-gereed) in 2026 en 2030. Als we deze percentages vergelijken met de projecties van het aantal woningen uit het Warmteprogramma, dan zijn dat 5.474 woningen in 2026 en 8.895 woningen in 2030. Als we deze aantallen vermenigvuldigen met het gemiddeld gasverbruik per woning in de gemeente Hoorn (1.080 m3 3), dan is de gasbesparing 5,9 miljoen m3 in 2026 en 9,6 miljoen m3 in 2030. Dit betekent een CO2emissiereductie van 10,5 kton in 2026 en 17,1 kton in 2030. Duurzame opwek In 2022 bedroeg het totale energieverbruik in Hoorn 3.129 TJ, waarvan 225 TJ (7,2%) afkomstig was van hernieuwbare energie.

In Nederland was het totale energieverbruik in 2023 2.600 PJ, met een CO2-uitstoot van 149,5 miljard kg en een emissiefactor van 0,0575 kton CO2 per TJ. Voor 2026 wordt verwacht dat de duurzame energieopwek in Hoorn zal stijgen naar ongeveer 970 TJ, wat een besparing van 42,8 kton CO2 oplevert. Tegen 2030 zal de duurzame opwek verder toenemen tot 1784 TJ, met een besparing van 89,6 kton CO2. Energiebesparing De doelstelling voor de energiebesparing in 2026 is een besparing op elektriciteit van 9% ten opzichte van peiljaar 2019 en in 2030 een elektriciteitsbesparing van 13% ten opzichte van peiljaar 2019. In 2019 was het elektriciteitsverbruik in gemeente Hoorn 244 GWh, dus om de doelstelling te behalen moet er 22 GWh bespaard worden voor 2026 en 32 GWh tot 2030. Als we nu de emissiefactor 0,22 kg/kWh gebruiken vanuit de klimaatmonitor, dan leidt dit tot een reductie van 4.83 kton CO2 in 2026 en 6.97 kton in 2030. Overkoepelend doel Door de inschattingen m.b.t. de drie subdoelen bij elkaar op te tellen voor de jaren 2026 en 2030, krijgen we een projectie voor de totale CO2-reductie die weer afgezet kan worden tegen de gestelde doelen. Deze zijn opgenomen in Figuur 4.1. In de figuur is te zien dat deze projectie op een lager emissieniveau uitkomt dan de doelstellingen.

Dit betekent dat als de subdoelstellingen alle drie bereikt worden, de overkoepelende doelstelling voor CO2emissiereductie ook bereikt wordt.

3

Klimaatmonitor

/ 22

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Samenvatting Gemeente Hoorn streeft naar een CO2-emissiereductie van 33% in 2026, 55% in 2030 en 100% in 2040, ten opzichte van 2019. Tot nu toe is de CO2-uitstoot met 21% gedaald tussen 2019 en 2022. De belangrijkste uitdagingen zijn: • De onduidelijkheid over de exacte impact van maatregelen • De vertraging in de klimaatmonitorgegevens. De projecties van Ecorys laten zien dat als de subdoelstellingen worden gehaald, het overkoepelende CO2-reductiedoel ook gehaald wordt.

4.2 Warmte Doel: 14% van de woningen aardgasvrij-gereed, met daarbij een plan voor het realiseren voor een duurzame warmtebron in 2026. Voortgang Sinds de publicatie van de Transitievisie Warmte en voorafgaand aan het nieuw gepresenteerde Warmteprogramma in oktober 2024, heeft de gemeente al veel stappen gezet richting een aardgasvrij Hoorn. Tabel 4.1 toont de verschillende maatregelen die de gemeente heeft genomen. Tabel 4.1 Maatregelen genomen sinds Transitievisie Warmte voor nieuw Warmteprogramma

Genomen maatregel

Behaald resultaat

Onderzoek naar collectief warmtenet

In 2020 is een onderzoek uitgevoerd naar de kansen voor een groter collectief warmtenet, met aardwarmte als kansrijke warmtebron.

Venenlaankwartier toch niet kansrijk als startgebied

In 2020 bleek Venenlaankwartier onverenigbaar als stortebed voor aardgasvrij maken, door o.a. rioleringswerkzaamheden

Start aanleg warmtenet

In 2021 is gestart met de aanleg van een warmtenet voor 1.946 woningen (Intermaris) in het centrumgebied van Kersenboogerd.

Subsidieaanvraag

In 2020 is een gezamenlijke subsidieaanvraag gedaan via de Stimuleringsregeling Aardgasvrije Huurwoningen (SAH) en het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW)

Nauwere focus duurzaamheid

In 2021 is het programma ‘Duurzame Stad’ geëvalueerd en hernoemd naar ‘Energietransitie’. Centraal staan hierin: aanpak van netcongestie, uitvoeren van wijkuitvoeringsplannen en Nationale isolatieprogramma’s.

Provinciaal energiebesparingsakkoord

In 2022 is een Provinciaal Energiebesparingsakkoord afgesloten.

/ 23

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Woningen verduurzaamd

Tussen 2018 en 2022 zijn 4.455 woningen verduurzaamd via verschillende regelingen.

(Duurzaam Wonen project Intermaris, RREWregeling voor kleine energiebesparende maatregelen, duurzaamheids-leningen, collectieve inkoopacties, Duurzaam Bouwloket en duurzaamheidssubsidies) Leningsplafond duurzaamheidsleningen verhoogd

In 2023 is het leningsplafond voor duurzaamheidsleningen verhoogd tot 3 miljoen euro.

Mogelijkheden gemeentelijk warmtebedrijf

In 2023 is het model van HVC als beste alternatief naar voren gekomen voor een gemeentelijk warmtebedrijf.

Ondersteunen bewonersinitiatieven

In september 2023 is beleid vastgesteld voor het ondersteunen van bewoners initiatieven gericht op collectieve aardgasvrije oplossingen.

Samenwerkingsovereenkomst

In november 2023 is een samenwerkingsovereenkomst afgesloten tussen de gemeente, HVC en Intermaris.

Communicatiestrategie

In maart 2024 zijn betrokkenheidsprofielen van bewoners geïdentificeerd om een inclusieve communicatiestrategie te ontwikkelen.

Isolatieaanpak

In april 2024 is een isolatieaanpak gestart met subsidie voor woningen en energielabels DEFG en een lage WOZ-waarde.

Sociale huurwoningen Parallel aan het warmteprogramma van de gemeente heeft de woningcorporatie Intermaris ook een eigen impact op de voortgang van de warmtedoelstelling. Ongeveer 30% van de woningen in Hoorn is sociale huur, waarvan 97% in bezit is van woningcorporatie Intermaris. In 2030 verwacht Intermaris ongeveer 10.000 verhuureenheden te hebben, waarvan ongeveer 28% aardgasvrij zal zijn. Een projectie van de aantallen per jaar is opgenomen in tabel 4.2. Tot 2027 richt Intermaris zich voornamelijk op de buurt Kersenboogerd en op nieuwbouw. Voor de jaren daarna wordt uitgegaan van een uitbreiding van het warmtenet naar andere wijken, waarover meer duidelijkheid wordt verwacht in de zomer van 2025. Tabel 4.2 Projectie aantal aardgasvrije woningen Intermaris

Bron: Intermaris

Jaar

Aantal aardgasvrije woningen

2023

356

2024

526

2025

1001

2026

1843

2027

2020

2028

2569

2029

2718

2030

2783

/ 24

Voortgang van de energietransitie in de gemeente Hoorn

Uitdagingen Er zijn verschillende uitdagingen met betrekking tot de warmtetransitie in de gemeente Hoorn die het bereiken van de doelen in gevaar kunnen brengen: • Complexiteit en betrokkenheid van meerdere partijen: Het aardgasvrij maken van bestaande wijken vereist samenwerking tussen verschillende partijen, zoals woningcorporaties (Intermaris), netbeheerders (Liander), energiebedrijven (HVC) en bewoners. • Beperkte middelen en bevoegdheden van de gemeente: De gemeente beschikt over beperkte financiële middelen en bevoegdheden om de energietransitie te versnellen. • Politieke uitdagingen: De gemeenteraad moet langetermijnkeuzes maken en consistent beleid voeren om de doelen te behalen. • Urgentie van netcongestie: Problemen met de netbeheerder en netcongestie moeten worden herkend en aangepakt om de voortgang van de energietransitie te waarborgen. • Monitoring energietype woningen: er is op dit moment geen gevalideerd overzicht beschikbaar van het energietype (gasaansluiting / aardgasvrij-gereed / aardgasvrij) van woningen. Daardoor is de precieze voortgang richting het doel niet bekend. Haalbaarheid De warmtetransitie van de woningen in gemeente Hoorn verloopt trager dan gepland. In een interview werd genoemd dat de ontwikkelingen ongeveer drie keer zo traag gaan als verwacht.