RES 1 0 regio Drenthe (april 2021)
Tekst van het document
Drenthe
Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 Regio Drenthe 1 april 2021
www.energievoordrenthe.nl
Drenthe
Deze RES 1.0 is tot stand gekomen door een nauwe samenwerking van vele partners:
Nationaal Programma
JongRES Nederland
Leeswijzer Een beleidskeuze in deze RES 1.0 is gemarkeerd met dit symbool.
Hennie staat voor een opgenomen inwonersadvies.
Deze RES 1.0 van de RES-regio Drenthe is uitgevoerd in opdracht van de Drentse Energietafel (DET). Tekst en eindredactie: Werkbureau RES-regio Drenthe Beeld: beeldbank provincie Drente - bron staat vermeld bij foto/afbeelding Tekeningen: Herman Roozen Grafische verzorging en druk: Grafische diensten provincie Drenthe
RES-W2102 164-RES 1.0
Colofon
INHOUD
Voorwoord Kijken naar wat wél kan We staan voor een grote maatschappelijke uitdaging. Binnen een generatie gaan we over naar een duurzame, schone energievoorziening. Zo’n energietransitie is echter niet nieuw. Energie in Drenthe kent een lange geschiedenis; van turf gingen we over naar kolen, olie en gas. Ook deze energietransitie vraagt om visie, inzet en vooral om veel lef. De wereld van nu is complex en verandert snel. Wat er morgen gebeurt, weten we niet. Wat we wel weten, is dat we grote veranderingen stap voor stap moeten nemen. De Regionale Energiestrategie (RES) is zo’n belangrijke stap. Voor u ligt de RES 1.0 met onze bijdragen voor het verminderen van de CO2-uitstoot en ons aardgasgebruik door grootschalige opwekking van elektriciteit door zonne-energie op dak en land, windenergie op land en de inzet van regionale duurzame warmtebronnen. Met deze RES beginnen we niet vanaf nul. Er gebeurt in onze regio al ontzettend veel. Trots zijn we op de vele lokale initiatieven en actieve energiecoöperaties in onze regio. Sommige energieprojecten hadden we liever niet of anders gezien. Dat kunnen we echter niet meer terugdraaien. We kunnen er wel van leren, en het vanaf nu anders doen. Door zelf de regie te houden over de energietransitie, behouden we wat waarde heeft in ons landschap en voor onze inwoners.
In de RES-regio Drenthe werken de overheden samen met allerlei partners op basis van gelijkwaardigheid en vertrouwen. We doen het samen, op eigen kracht en kijken naar wat eenieder kan en wil bijdragen. Heel veel mensen hebben meegewerkt aan deze RES 1.0 vanuit eigen vakkennis en betrokkenheid. Als regio zoeken we naar kansen en mogelijkheden. We kijken naar wat wél kan. De RES 1.0 ligt er nu. Dit is echter niet ons einddoel; we richten ons op 2030 en gaan door met een RES 2.0. Op die manier spelen we continu in op de ontwikkelingen die zich in de loop van de jaren voordoen. Dat doen we steeds op onze eigen manier; trots, met behoud van onze identiteit en zuinig op ons mooie landschap. We blijven tenslotte eigenzinnige Drenten.
Namens de Drentse Energietafel, Riek Siertsema (onafhankelijk voorzitter)
3
INHOUD
Samenvatting Ambitie Als Drentse samenleving willen we een duurzame bijdrage leveren aan het goed wonen, werken en recreëren in de regio. In 2050 willen we energieneutraal zijn en geen aardgas meer gebruiken. Al vóór het Klimaatakkoord formuleerden de Drentse overheden ambities om de CO2-uitstoot terug te dringen. Met onze ambities geven we invulling aan duurzame opwek van elektriciteit en het verduurzamen van warmtebronnen. Bovendien zetten we in Drenthe maximaal in op energiebesparing onder het motto “wat je niet gebruikt, hoef je niet op te wekken”. Onze ambities sluiten aan bij de afspraken in het Klimaatakkoord en zijn vertaald en komen samen in deze Regionale Energiestrategie (RES). In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we in Nederland de CO2-uitstoot sterk gaan
verminderen; in 2030 met bijna de helft ten opzichte van 1990.
Met de RES leveren 30 regio’s een bijdrage aan de doelstelling van grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit door zonne- en windenergie op land. De RES-regio Drenthe is één van de regio’s. In hun RES geven de regio’s tevens aan wat de betekenis van hun bijdrage is voor de energie-infrastructuur. Verder levert elke regio, als onderdeel van de RES, een Regionale Structuur Warmte (RSW) op, waarin regionale afstemming plaatsvindt over warmtevraag en het duurzame warmteaanbod.
RES 1.0 een begin Om tot de RES 1.0 van de RES-regio Drenthe te komen, hebben we in de regio Drenthe veel activiteiten opgepakt en uitgevoerd. Mede vanwege de grote omvang van het takenpakket staan sommige activiteiten qua uitvoering gepland in de tweede helft van dit jaar. Het was simpelweg niet realistisch om alle activiteiten binnen de beschikbare tijd uit te voeren. De corona-crisis speelde daarbij ook parten. Gelukkig is de RES 1.0 een begin en niet het eindstation. We gaan door richting de RES 2.0, pakken meerdere activiteiten op en werken zaken zoals gezondheid, werkgelegenheid en circulariteit verder uit.
Eén regio We zijn trots op de manier waarop we op regionaal niveau gelijkwaardig samenwerken. Hierbij gaan we uit van onze eigen, lokale kracht. Alle partijen in de RES-regio Drenthe verklaarden als één regio een bijdrage te willen leveren aan het realiseren van de afspraken in het Klimaatakkoord. Voor het opstellen en uitvoeren van de RES-regio Drenthe is dan ook een intensieve samenwerkingsstructuur opgezet tussen de Drentse overheden, netbeheerders, maatschappelijke partijen en jongeren. Door als regio samen te werken, dragen we zorg voor een zorgvuldig proces. We leren van elkaar, zoeken naar gezamenlijke uitgangspunten en trekken samen op om regionale belangen te behartigen.
Visie en aanpak hernieuwbare elektriciteit Maatschappelijke betrokkenheid De Drentse gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor de participatie en communicatie met de eigen inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners. Zij staan immers als overheid het dichtste bij de samenleving. Gemeenten geven vorm aan participatiebeleid met betrekking tot duurzaamheid en energie. Ze dragen zorg voor gedegen participatieprocessen bij de ontwikkeling van energieprojecten. We zorgen met deze werkwijze voor een lokale inkleuring van de regionale strategie en houden ruimte voor lokaal maatwerk. Door als regio samen op te trekken, verhogen we de kwaliteit van de gemeentelijke processen. Zo ontstaat samenhang binnen de regio. Participatietrajecten op regionaal niveau hebben betrekking op de bredere duurzaamheidsopgave, het Drentse energiesysteem en de ontwikkeling van de RES als strategisch document. De provincie, waterschappen en maatschappelijke partners ondersteunen, versterken en verbreden de gemeentelijke en regionale processen. De Drentse participatie-aanpak verdelen we onder in de volgende werkwijzen: (1) betrekken, (2) vertellen, (3) sturen, (4) samenwerken en (5) ondersteunen en innoveren. In lijn van deze aanpak voerden we allerlei activiteiten uit, zoals het
4
INHOUD
ontwikkelen van communicatiecontent, het uitvoeren van het inwonersonderzoek ‘Het Drentse Energieverhaal’ en het organiseren van de Drentse Energie Driedaagse, trainingen en masterclasses.
Opwek hernieuwbare elektriciteit In het Klimaatakkoord is afgesproken om nationaal in 2030 op land 35 teraWattuur (TWh) elektriciteit op te wekken door windenergie en grootschalige zonne-energie. Ter vergelijking: 35 TWh komt neer op het energiegebruik van zo’n 10 miljoen huishoudens. Dat zijn meer huishoudens dan er nu in Nederland zijn. In de nabije toekomst is echter meer elektriciteit nodig voor mobiliteit, het verwarmen van gebouwen en elektrificatie van de industrie. Als RES-regio Drenthe dragen we met onze eigen ambitie 3,45 TWh bij aan de landelijke opgave van 35 TWh. In de Concept RES van de regio Drenthe stelden we deze bijdrage van 3,45 TWh voor. Voor de ontwikkeling van de RES 1.0 zijn de ambities en bijdrage van 3,45 TWh nader onderzocht. In deze RES 1.0 tonen we aan dat deze bijdrage realistisch en haalbaar is op weg naar 2030. In deze RES 1.0 beschrijven we onze ambities voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit op zowel regionaal als gemeentelijk niveau door windenergie, zonne-energie op land en zonne-energie op dak. Voor de huidige en toekomstige productie van hernieuwbare elektriciteit in de regio Drenthe presenteren we de relevante feiten en cijfers als onderbouwing van onze bijdrage. In onderstaande grafiek laten we zien hoe de Drentse bijdrage voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit is opgebouwd.
Grafiek: totale opwek hernieuwbare elektriciteit door wind, zon en techniekneutraal voor de regio
Energie-infrastructuur De impact van de bijdrage van de RES-regio Drenthe op de energie-infrastructuur is doorgerekend door Enexis, RENDO en TenneT. Met de doorrekening geven de netbeheerders een indicatie van de netimpact op: • de tijd die het kost om uitbreidingen van het netwerk te realiseren; • de ruimtelijke inpassing die nodig is voor nieuwe infrastructuur; • de maatschappelijke kosten die worden gemaakt om eventuele knelpunten op te lossen.
5
INHOUD
De netbeheerders geven aan dat om de ambitie van de RES-regio Drenthe te kunnen realiseren, er stevig moet worden geïnvesteerd. Om knelpunten op te lossen moeten er vier nieuwe hoogspanning- en middenspanningstations (HS/ MS-stations) worden gerealiseerd en dienen 15 bestaande stations te worden uitgebreid.
Zorgvuldig ruimtegebruik De kwaliteit en diversiteit van ons landschap maakt Drenthe aantrekkelijk om in te wonen, werken en recreëren. De ontwikkeling van grootschalige opwek van elektriciteit leidt echter tot verandering van het Drentse landschap. Daarbij dienen we rekening te houden met allerlei aspecten. In deze RES 1.0 gaan we daarom uit van de vier ruimtelijke principes uit het Klimaatakkoord: • zuinig omgaan met de ruimte en streven naar zo veel mogelijk meervoudig ruimtegebruik; • combineren van grootschalige energieproductie met andere opgaven en investeringen; • zo dicht mogelijk bij elkaar plaatsen van vraag en aanbod; • aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken. De druk op de Drentse ruimte is groot. Naast de energietransitie zijn er meer opgaven die om ruimte vragen. Daarom zetten we bij nieuwe zon-op-landprojecten en windturbines en de uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk in op twee aspecten: • de combinatie met andere opgaven zodat we onze ruimte meervoudig en daardoor zuinig gebruiken; • het zorgvuldig inpassen in ons landschap. In enkele gemeenten zijn al keuzes gemaakt voor zonne- en/of windenergie en zijn locaties in beeld. Andere gemeenten zijn nog niet zo ver en gebruiken de komende tijd om tot keuzes te komen. Ook zijn er gemeenten die bewust ruimte bieden voor maatschappelijk initiatief zonder daarbij een gebied aan te wijzen.
In onderstaande kaart is te zien waar voor zover nu bekend grondgebonden zonne-energie en windturbines zijn gerealiseerd, of gaan komen.
Legenda Windturbines Fase 1. Gerealiseerd 1b. In aanbouw 2. Vergunning verleend 3. Lopende vergunningsaanvraag Zon-op-landprojecten Fase 1. Gerealiseerd 1b. In aanbouw 2. Vergunning verleend 3. Lopende vergunningsaanvraag
Locaties gerealiseerde en geplande wind- en zon-op-landprojecten (stand van zaken 1 april 2021)
6
INHOUD
Voor het aanwijzen van nieuwe locaties voor zon-op-landprojecten en windturbines spreken we in de RES 1.0 het volgende af: 1.
we zoeken voor zonne-energie zoveel mogelijk ruimte binnen de bebouwde omgeving;
2. we streven bij zon-op-landprojecten naar combinaties met een meerwaarde voor andere functies en beleidsdoelstellingen en/of waarbij sprake is van meervoudig ruimtegebruik; 3. we hebben aandacht voor het Drentse landschap met de realisatie van zon-op-landprojecten, windturbines en nieuwe elektriciteitsstations; 4. onze buren betrekken we bij grensoverschrijdende effecten; 5. we hebben aandacht voor de effecten op natuurwaarden, biodiversiteit en bodemkwaliteit bij de ontwikkeling van zon-op-landprojecten en windturbines en grootschalige inzet van duurzame warmtebronnen; 6. we streven naar een efficiënt gebruik van de energie-infrastructuur; 7. we zorgen ervoor dat installaties voor de opwek van elektriciteit door zonne- en windenergie worden verwijderd als deze niet meer in gebruik zijn; 8. we nemen vroegtijdig contact op met ASTRON als er ontwikkelingen zijn in de nabijheid van radiotelescopen zoals LOFAR.
Regionale structuur warmte Eén van de grootste uitdagingen van de energietransitie is het vervangen van aardgas als warmtebron door duurzame energiebronnen. Om deze opgave zo klein mogelijk te maken, zetten we eerst in op energiebesparing. Daarnaast gaan we per situatie op zoek naar duurzame warmtebronnen. We hanteren de volgende strategie. We: • besparen 15 procent op het gebruik van warmte in de gebouwde omgeving in 2030; van 3,9 TWh nu naar 3,3 TWh in 2030; • motiveren en activeren inwoners en bedrijven tot het nemen van ‘geen-spijt-maatregelen’; • stimuleren lokale initiatieven, energiecoöperaties en bouwen een beweging van ambassadeurs; • realiseren de eerste aardgasvrije wijken, met de drie Drentse proeftuinen voorop, en zetten daarnaast in op hybride tussenoplossingen; • doen ervaring op met collectieve warmtesystemen en delen kennis; • realiseren tot 2030 minimaal tien experimenten op het gebied van warmte, inclusief experimenten met opslag en conversie van energie; • stellen per gemeente een Transitievisie Warmte op. Waar sprake is van inzet van bovenregionale bronnen vindt onderlinge afstemming plaats.
Aandachtspunten en randvoorwaarden De RES-regio Drenthe wil 3,45 TWh bijdragen aan de klimaatdoelstelling voor het opwekken van grootschalige hernieuwbare elektriciteit op dak en land. Voor het oplossen van problemen voor het realiseren van onze bijdrage dient de Rijksoverheid maximaal te faciliteren en stimuleren. Daarom vragen we aan de Rijksoverheid en de omliggende RES-regio’s aandacht voor een aantal aandachtspunten en randvoorwaarden die uit deze RES 1.0 voortvloeien.
Besluitvorming en juridische status De RES is een strategie die de basis vormt voor omgevingsvisies, verordeningen en omgevingsplannen van gemeenten en provincie. De uiteindelijke vaststelling van de RES vindt plaats in de gemeenteraden, Provinciale Staten en de Algemeen Besturen van de waterschappen van de RES-regio Drenthe. De RES heeft geen juridische binding, waardoor er op de RES geen bezwaar en beroep kan worden aangetekend. Dat kan plaatsvinden via betreffende omgevingsvisies, verordeningen en omgevingsplannen.
7
Inhoudsopgave
8
Voorwoord
3
Samenvatting
4
Inhoudsopgave
8
1.
Ambitie
10
1.1
Inleiding
10
1.2
Bijdrage RES-regio Drenthe
11
1.3
RES 1.0 regio Drenthe
12
1.4
Besluitvorming en juridische status
12
2.
Eén regio
13
2.1
Inleiding
13
2.2
Samenwerking
13
2.3
Samenwerkingsstructuur
13
2.4
Netbeheerders
14
2.5
Maatschappelijke partners
15
2.6
Positie en betrokkenheid volksvertegenwoordigers
17
3.
Visie en aanpak hernieuwbare elektriciteit
18
3.1
Inleiding
18
3.2
Maatschappelijke betrokkenheid
18
3.2.1
Inleiding
18
3.2.2
Visie op participatie
18
3.2.3
Inwonersparticipatie bij energieprojecten
18
3.2.4
Verbetering leefbaarheid en versterking regionale (kennis)economie
19
3.2.5
Participatieaanpak - lokaal en regionaal
20
3.3
Opwek hernieuwbare elektriciteit
25
3.3.1
Inleiding
25
3.3.2
Bijdrage RES-regio Drenthe
25
3.3.3
Proces en methodiek
26
3.3.4
Zonne- en windenergie
27
3.3.5
Zonne-energie op daken, grootschalig en kleinschalig
31
3.4
Energie-infrastructuur
34
3.4.1
Inleiding
34
3.4.2
Beschrijving situatie
35
3.4.3
Netimpact RES 1.0
36
3.4.4
Investeringsplannen netbeheerders
37
3.4.5
Aanbevelingen
38
3.4.6
Doorkijk richting RES 2.0
38
3.5
Zorgvuldig ruimtegebruik bij zon-op-landprojecten, windturbines en energie-infrastructuur
39
3.5.1
Inleiding
39
3.5.2
Ontwikkeling zon-op-landprojecten en windturbines tot 2030
39
3.5.3
Ruimtelijke betekenis uitbreiding elektriciteitsnetwerk
42
3.5.4
Voorwaarden nieuwe locaties zon-op-landprojecten en windturbines
42
3.5.5
Integraal ontwerp voor grootschalige energieprojecten
45
3.5.6
Afspraken vastleggen
46
3.5.7
Volgende stap
47
4.
Regionale Structuur Warmte
48
4.1
Opgave en Strategie
48
4.2
Kenmerken Drenthe
49
4.3
Warmtevraag
50
4.4
Warmteaanbod
50
4.5
Resultaten uitgevoerde onderzoeken
52
4.5.1
Thermische energie uit oppervlaktewater
52
4.5.2
Biogrondstoffen
52
4.5.3
Combinatie van bronnen en technieken
52
4.6
Warmte-infrastructuur
53
4.6.1
Warmtenetten
53
4.6.2
Gasnetwerk
54
4.6.3
Elektriciteitsnetwerk
54
4.7
Koppeling vraag en aanbod warmte
55
5.
Aandachtspunten en randvoorwaarden
56
6.
Hoe verder na RES 1.0
59
6.1
Inleiding
59
6.2
Planning tweede helft 2021
59
6.3
Evaluatie
59
6.4
Vervolg naar RES 2.0
59
6.5
Financiering RES
60
Overzicht bijlagen
61
Begrippenlijst
62
9
INHOUD
Foto: Lars Blaauw
1. Ambitie 1.1
Inleiding
De RES-regio Drenthe valt samen met de provinciegrenzen van Drenthe, een provincie waar momenteel ruim 492.000 mensen op een prettige manier samenleven en trots zijn op hun woonomgeving. Drenthe heeft de hoogste score op het gebied van brede welvaart (werken én wonen) van heel Nederland.1 Als Drentse samenleving willen we een duurzame bijdrage leveren aan het goed wonen, werken en recreëren in de regio door in 2050 energieneutraal te zijn en geen aardgas meer te gebruiken. Al vóór het Klimaatakkoord zijn door de Drentse overheden ambities geformuleerd om invulling te geven aan duurzame opwekking van elektriciteit en het verminderen van het aardgasgebruik om de CO2-uitstoot
terug te dringen. Bovendien zetten we in Drenthe maximaal in op besparing onder het motto “wat je niet gebruikt, hoef je niet op te wekken”.
De ambities van Drenthe zijn bepaald op basis van het huidige energiegebruik en het energiegebruik in de toekomst. Met de klimaatmonitor2 zijn we op de hoogte van de huidige vraag van de benodigde energie voor de gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie en landbouw. Voor het energiegebruik in 2030 zijn veel studies uitgevoerd en verschillende scenario’s3 ontwikkeld. Deze studies bevatten toekomstbeelden voor de ontwikkeling van de vraag en het aanbod 4 .
Expeditie naar energieneutraal wonen in Drenthe in 2040 De provincie Drenthe is samen met stakeholders de campagne Expeditie Energieneutraal Wonen gestart. De Expeditie ondersteunt deelnemers zoals gemeentes, woningcorporaties, particuliere woningbezitters, milieuorganisaties, marktpartijen en kennisinstellingen en zorgt voor de juiste uitrusting om gezamenlijk de top op het gebied van energie besparen en duurzaam verwarmen te bereiken.
10
1
bron: Omgevingsvisie provincie Drenthe, pagina 8
2
www.provincie.drenthe.nl/klimaatmonitor/
3
O.a. de ‘Systeemstudie energie-infrastructuur Groningen & Drenthe 2020-2050’, CE Delft & Quintell Intelligence, nov 2019
4
Download Huidig en toekomstig energiegebruik Drenthe
INHOUD
1.2
Bijdrage RES-regio Drenthe
De eigen ambities die er in Drenthe zijn, sluiten aan bij de afspraken in het Klimaatakkoord en zijn vertaald en komen samen in deze Regionale Energiestrategie (RES).
Als RES-regio Drenthe dragen we met onze eigen ambitie 3,45 TeraWattuur (TWh) bij aan de landelijke opgave van grootschalige hernieuwbare opwekking van elektriciteit op land van 35 TWh. Daarmee vermijden we zo’n 10 procent CO2-emissie; 2,0 Megaton (Mton) CO2-emissie van in totaal 20,2 Mton (35 TWh).
In de Concept RES van de regio Drenthe 5 stelden we deze bijdrage van 3,45 TWh voor. De Concept RES is vastgesteld door tien gemeenten en vier waterschappen. Twee gemeenten namen de Concept RES voor kennisgeving aan. De Concept RES is bij de provincie Drenthe besproken, zowel in de Commissie Omgevingsbeleid en Provinciale Staten. De zienswijzen6 die zijn ingediend, zijn meegenomen bij de verwerking van het opstellen van de RES 1.0. Voor de ontwikkeling van de RES 1.0 zijn de ambities en bijdrage van 3,45 TWh nader onderzocht. In deze RES 1.0 tonen we aan dat deze bijdrage realistisch en haalbaar is op weg naar 2030.
Regionale Energiestrategie (RES) De RES-regio Drenthe is één van de 30 regio’s in Nederland die een RES ontwikkelt. Alle regio’s leveren hun bijdrage aan de landelijke doelstelling uit het Klimaatakkoord om in 2030 gezamenlijk 35 TWh grootschalige hernieuwbare elektriciteit7 op land op te wekken. Daarbij dient de betekenis voor de energie-infrastructuur te worden beschreven. Verder levert elke RES-regio, als onderdeel van de RES, een Regionale Structuur Warmte (RSW) op, waarin regionale afstemming plaatsvindt over warmtevraag en het duurzame warmteaanbod.
Ter vergelijking 35 TWh komt neer op het elektriciteitsgebruik van zo’n 10 miljoen huishoudens. Dat is ruim voldoende voor alle huishoudens in Nederland. In de nabije toekomst is echter meer elektriciteit nodig voor mobiliteit, het verwarmen van gebouwen en elektrificatie van de industrie8 .
5
Download Definitieve Concept RES regio Drenthe
6
Download Motie en zienswijzen
7
Installaties die elektriciteit produceren uit wind- en zonne-energie. Voor zonne-energie geldt een ondergrens voor het vermogen van 15 kW.
8
Download Huidig en toekomstig energiegebruik Drenthe
11
INHOUD
1.3
RES 1.0 regio Drenthe Om onze ambities en bijdrage te realiseren, werken we samen als één regio met een grote verscheidenheid aan partners (zie hoofdstuk 2) en wegen we de stem van onze inwoners mee. Zo hebben we op regionaal niveau inwoners gevraagd naar hoe ze denken over het opwekken van elektriciteit door zonne- en windenergie in Drenthe (zie paragraaf 3.2.5). Op basis van de resultaten van het inwonersonderzoek formuleerden vertegenwoordigers van de deelnemende inwoners adviezen die zijn meegenomen in de ontwikkeling van deze RES 1.0. Met het beeldmerk ‘Hennie’ (zie afbeelding) markeren we het overgenomen advies en maken we duidelijk hoe en waar de inwonersadviezen zijn verwerkt.
Afwegingskaders Om de RES uitvoerbaar te maken, gebruiken we vier afwegingskaders: • Maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak • Kwantiteit wat betreft elektriciteit en warmte • Energiesysteemefficiëntie • Ruimtegebruik Deze vier afwegingskaders staan omschreven in het RES afwegingskader van de NP RES9 en helpen bij het ontwikkelen van concrete beleidskeuzes en het nemen van beslissingen. In samenhang vormen ze het vereiste kader in de plan- en uitvoeringsfase.
Corona-crisis De RES 1.0 kwam tot stand in een tijd met veel beperkingen door de corona-crisis. Sommige activiteiten staan qua uitvoering gepland in de tweede helft van 2021 vanwege deze crisis (zie paragraaf 6.2). Zo konden op het gebied van participatie niet alle activiteiten worden uitgevoerd, of is er waar mogelijk gezocht naar een virtuele vorm. Gelukkig is de RES 1.0 niet een eindstation. In het vervolg naar de RES 2.0 werken we meerdere zaken uit, zoals biodiversiteit, economie en werkgelegenheid, mobiliteit, gezondheid en monitoring (zie paragraaf 6.4).
1.4 Besluitvorming en juridische status De RES is een strategie waarin we onze ambitie beschrijven, die de basis vormt voor omgevingsvisies, verordeningen en omgevingsplannen van gemeenten en provincie. Daarin worden de afspraken uit de RES integraal afgewogen en ruimtelijk geborgd. Provincie en gemeenten doen dat vanuit hun eigen rol binnen de ruimtelijke ordening. De uiteindelijke vaststelling van de RES vindt plaats in de gemeenteraden, Provinciale Staten en de Algemeen Besturen van de waterschappen van de RES-regio Drenthe. Dit besluit is geen besluit in de zin van de Algemene Wet Bestuursrecht (Awb) waarin een besluit wordt beschreven als “een schriftelijke beslissing van een bestuursorgaan, inhoudende een publiekrechtelijke rechtshandeling”. Deze Awb gaat niet op voor de RES, omdat de RES geen juridische binding heeft en niet op (externe) rechtsgevolgen is gericht. Op de RES kan geen bezwaar en beroep worden aangetekend. Dat kan plaatsvinden via betreffende omgevingsvisies, verordeningen en omgevingsplannen.
9
12
www.energievoordrenthe.nl/landelijke+opgave/handreiking+en+werkbladen/
INHOUD
2. Eén regio 2.1
Inleiding
De overheden van de RES-regio Drenthe ondertekenden aan het begin van het RES-proces een intentieverklaring om als regio Drenthe gezamenlijk voorbereidingen te treffen voor het opstellen van een startnotitie RES-regio Drenthe. In de startnotitie verklaarden de partijen een bijdrage te willen leveren aan het realiseren van de afspraken in het Klimaatakkoord en de RES-regio Drenthe te beschouwen als één regio. Voor het opstellen en uitvoeren van de Regionale Energiestrategie voor de regio Drenthe is dan ook intensieve samenwerking tussen de Drentse overheden en allerlei partners opgezet. In dit hoofdstuk beschrijven we waarom we als regio samenwerken, hoe we de samenwerking in de RES-regio Drenthe hebben georganiseerd en wie er meedoen.
2.2 Samenwerking We zijn trots op de manier waarop we op regionaal niveau als overheden en maatschappelijke partners gelijkwaardig samenwerken. Een regionale samenwerking is een dynamisch proces. Dit vraagt om vertrouwen in elkaar. We gaan uit van onze eigen, lokale kracht en versterken die regionaal. De gemeenten zijn zelf aan zet om hun gemeentelijke ambities samen met de samenleving te realiseren. Door als regio samen te werken, dragen we zorg voor een zorgvuldig proces, leren we van elkaar en zoeken we naar gezamenlijke uitgangspunten. Ook trekken we samen op om regionale belangen te behartigen.
2.3 Samenwerkingsstructuur In de RES-regio Drenthe zijn veel en diverse partijen betrokken, die in wisselende samenstelling bij elkaar komen en verschillende rollen vervullen. Partners dragen ieder vanuit hun eigen rol en expertise bij aan het tot stand brengen van de RES en stellen daarvoor tijd, menskracht en middelen beschikbaar. We investeren in een heldere structuur en vooral in de samenwerkingscultuur. De gekozen aanpak is gericht op structurele samenwerking in de toekomst. De vertegenwoordiging van de diverse belangen komt tot uiting in de bestuurlijke Drentse Energietafel (DET) en de ambtelijke werktafel en werkgroepen. In een overzicht is de samenstelling van de verschillende gremia weergegeven.10
Bestuurlijke Drentse Energietafel De overheden verenigd in de Drentse Energietafel (DET) dragen bestuurlijk de verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van de RES van de RES-regio Drenthe. De overige partners hebben een adviserende rol. Overheden: •
12 gemeenten
•
provincie Drenthe
•
4 waterschappen
10
Download Samenstelling verschillende gremia RES-regio Drenthe.docx
13
INHOUD
Partners: •
netbeheerders Enexis, TenneT, RENDO en Gasunie
•
en belangenorganisaties voor:
- natuur en milieu (Natuur- en Milieufederatie Drenthe)
- landbouw (LTO Noord)
- Rijksvastgoedbedrijf, mede namens Defensie
- bedrijfsleven (VNO-NCW)
- energiecoöperaties (Drentse KEI)
- woningcorporaties (vertegenwoordigd door Woonstichting De Volmacht)
- jongeren (JongRES)
Een onafhankelijke voorzitter begeleidt en regisseert het proces in de DET. De Regietafel waaraan afgevaardigden van de DET deelnemen, bereidt de vergaderingen voor. Sinds het najaar van 2018 komen de DET en de Regietafel driewekelijks samen. Door deze frequente samenkomsten is de bestuurlijke betrokkenheid ten opzichte van de RES én elkaar hoog. De vertegenwoordigende bestuurders zijn zelf verantwoordelijk voor de terugkoppeling van de uitkomsten van de tafels aan hun Colleges, Dagelijks Besturen en Gedeputeerde Staten.
Ambtelijke werktafel en werkgroepen Medewerkers van alle partijen in de RES-regio Drenthe zijn vertegenwoordigd aan de werktafel en werken mee in de werkgroepen. De werktafel draagt zorg en verantwoordelijkheid voor terugkoppeling aan de eigen organisatie en bestuurder die deelneemt aan de DET, toetst de voortgang en creëert draagvlak. Aan de Concept RES en de RES 1.0 werkten vier werkgroepen nauw samen onder aansturing van projectleiders. De werkgroepen zijn: • Communicatie en Participatie • Elektriciteit • Warmte • Ruimtegebruik
Werkbureau RES-regio Drenthe Het Werkbureau RES-regio Drenthe is de ambtelijk opdrachtnemer van de DET, opereert onafhankelijk van de afzonderlijke partijen en voert de ambtelijke procesregie voor het opstellen van de RES. Het Werkbureau faciliteert, ondersteunt en adviseert de DET, werktafel en werkgroepen. Medewerkers van gemeenten en provincie zijn vrijgemaakt van hun eigen werk en vormen gezamenlijk het Werkbureau. Bij het Werkbureau zijn ook vertegenwoordigers van de Vereniging Drentse Gemeenten (VDG) en Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën (NP RES) betrokken. Een programmamanager stuurt de samenwerking ambtelijk aan.
2.4 Netbeheerders De netbeheerders TenneT, Enexis en RENDO zijn voor de RES-regio Drenthe zeer belangrijke partners. De samenleving is immers afhankelijk van veilige en betrouwbare energienetwerken voor transport van energie. TenneT is verantwoordelijk voor het hoogspanningsnet in Nederland. Enexis en RENDO zijn regionale netbeheerders. De regionale netbeheerders leggen energienetwerken aan en daarnaast verzorgen zij het beheer en onderhoud van de energienetwerken. De impact van de bijdrage van de RES-regio Drenthe op de energie-infrastructuur is doorgerekend door Enexis, RENDO en TenneT (zie paragraaf 3.4). Gasunie beheert en onderhoudt de infrastructuur voor grootschalig transport en opslag van gassen in Nederland. De infrastructuur van de Gasunie, andere vormen van gas en nieuwe netwerken spelen een grote rol bij de energietransitie en zo mogelijk bij de Transitievisie Warmte (TVW).
14
INHOUD
2.5 Maatschappelijke partners Zowel op regionaal als op lokaal niveau spelen maatschappelijke partners in de RES-regio Drenthe een essentiële rol in de totstandkoming en uitvoering van de RES en het realiseren van regiobrede maatschappelijke betrokkenheid. Iedere maatschappelijke partner heeft immers wortels en een achterban in de samenleving. De volgende maatschappelijke partners zijn intensief betrokken bij de RES-regio Drenthe door deel te nemen aan de Drentse Energietafel en/of de werktafel en/of de werkgroepen: • Drentse Koepel Energie Initiatieven (Drentse KEI), als vertegenwoordiger van de aangesloten Drentse energiecoöperaties; • Natuur- en Milieufederatie Drenthe, als vertegenwoordiger van de natuur- en milieuorganisaties en de terreinbeherende organisaties van de RES-regio Drenthe; • VNO-NCW Noord, als vertegenwoordiger van het bedrijfsleven in de RES-regio Drenthe; • LTO Noord, als belangenbehartiger van de agrarische sector; • Rijksvastgoedbedrijf, mede namens Defensie; • Woningstichting De Volmacht als vertegenwoordiger van de woningcorporaties; • JongRES als vertegenwoordiger van jongeren.
Initiatief Maatschappelijke Energietransitie Drenthe De Drentse Kei, Natuur- en Milieufederatie Drenthe, VNO-NCW Noord en LTO Noord hebben zich verenigd in het Initiatief Maatschappelijke Energietransitie Drenthe (MET Drenthe). De leden van het MET hebben belang bij een duurzame energietransitie, participatie en draagvlak. Ze hebben zicht op opvattingen onder hun respectievelijke achterbannen en delen en bespreken onderwerpen met betrekking tot de RES met hen. De organisaties verhouden zich tot de energietransitie en de RES vanuit eigen belangen, waarden en standpunten. De partners van het MET willen gezamenlijk de uitdaging en kansen van de energietransitie aangaan en bijdragen aan het succes van de realisatie van de RES regio Drenthe.
Woningcorporaties De woningcorporaties in de RES-regio Drenthe zetten zich maximaal in op het verminderen van de energievraag door het toepassen van optimale isolatie van hun woningbestand. Tevens zijn ze bezig met bewustwording van huurders als het gaat om bijvoorbeeld energiebesparing. Het effect van deze maatregelen is een afname van de energievraag door woningen en daarmee de belasting van het gas- en elektriciteitsnet. Een bijdrage aan de grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit wordt geleverd door zonnepanelen op de collectieve daken te leggen en waar mogelijk op individuele woningen. Woningcorporaties zijn voor hun eigen woningvoorraad sterk afhankelijk van de gemeentelijke Transitievisies Warmte. In elke gemeente zijn ze daarom betrokken bij de totstandkoming van deze visies.
15
INHOUD
Foto: Fons Janssen
JongRES JongRES is een samenwerking tussen de Jonge Klimaatbeweging (JKB) met 70 Jongerenorganisaties en de Klimaat- en energiekoepel (KEK) met 600 young professionals en deelnemer aan de Klimaattafels Elektriciteit en Gebouwde Omgeving. JongRES zet zich in om de stem van de toekomst mee te laten klinken in de RES en verbindt jongeren in Nederland om ze in staat te stellen hun leefomgeving lokaal te verduurzamen. Jongeren en jong werkenden hebben belang bij toekomstbestendige RES’en; het gaat immers om hùn leefomgeving en energievoorziening. Ook vindt het overgrote deel van de energietransitie in hun werkende levens plaats. Belangrijke keuzes daarover worden nù gemaakt. Daarom is het belangrijk dat jongeren en jong werkenden nù meepraten. JongRES: - neemt deel aan de nationale adviesgroep RES; - organiseert nationale en lokale jongerenbijeenkomsten; - vormt lokale werkgroepen van jongeren en young professionals; - versterkt jongerenparticipatie door met andere maatschappelijke partijen en overheden initiatieven te ontplooien.
JongRES Drenthe JongRES Drenthe is de regionale tak van de JongRES. In de RES-regio Drenthe is JongRES Drenthe in alle gremia vertegenwoordigd, op bestuurlijk en ambtelijk niveau.
Grondeigenaren De RES-regio Drenthe is in gesprek met diverse private en publieke grondeigenaren die met hun gronden en/of expertise een bijdrage kunnen leveren aan de maatschappelijke opgave waarvoor we samen staan. Van de onderstaande grondeigenaren is op dit moment bekend dat zij hier positief tegenover staan: • WMD Drinkwater B.V; • waterschappen; • gemeenten; • provincie; • Rijkswaterstaat (met name de A28, N33, N48 en A32); • ProRail; • Defensie; • Rijksvastgoedbedrijf.
16
INHOUD
Projectontwikkelaars Er zijn gesprekken gaande met de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE). Samen met hen wordt gekeken op welke wijze de NVDE inbreng kan leveren voor de realisatie van de energieopgave. Richting RES 2.0 wordt deze inbreng duidelijker.
2.6 Positie en betrokkenheid volksvertegenwoordigers De RES vraagt om gedragen regionale keuzes. Bij het opstellen van de RES worden veel belangen tegen elkaar afgewogen. Het is daarom belangrijk dat de volksvertegenwoordigers van de gemeenten, provincies en waterschappen weten welke afwegingen zijn en worden gemaakt om uiteindelijk tot besluitvorming te kunnen komen. Op weg naar de Concept RES en de RES 1.0 zijn op lokaal en regionaal niveau de volksvertegenwoordigers van de RES-regio Drenthe op verschillende manieren betrokken bij de totstandkoming van de RES, namelijk via: • bijeenkomsten, fysiek en online; • de website www.energievoordrenthe.nl; • de Drentse Energie Driedaagse • reguliere informatiebrieven; • inhoudelijke verdieping; • sessies om vragen te stellen.
Bijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers, fysiek en online
17
INHOUD
3. Visie en aanpak hernieuwbare elektriciteit 3.1
Inleiding
Om onze bijdrage van 3,45 TWh te realiseren, richten we ons op basis van de afwegingskaders op: • maatschappelijke betrokkenheid (paragraaf 3.2); • opwek van hernieuwbare elektriciteit (paragraaf 3.3); • energie-infrastructuur (paragraaf 3.4); • zorgvuldig ruimtegebruik (paragraaf 3.5).
3.2 Maatschappelijke betrokkenheid 3.2.1 Inleiding In deze paragraaf beschrijven we de beleidskeuzes die we hebben gemaakt als het gaat om maatschappelijke betrokkenheid bij de energietransitie in de RES-regio Drenthe en hoe we hieraan, zowel op gemeentelijk als regionaal niveau, vorm hebben gegeven en nog verder vorm gaan geven.
3.2.2 Visie op participatie De Drentse gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor de participatie en communicatie met de eigen inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners. Zij staan immers als overheid het dichtste bij de samenleving. Gemeenten geven vorm aan participatiebeleid met betrekking tot duurzaamheid en energie. Ze dragen zorg voor gedegen participatieprocessen11 bij de ontwikkeling van energieprojecten. We zorgen met deze werkwijze voor een lokale inkleuring van de regionale strategie en houden ruimte voor lokaal maatwerk. Door als regio samen op te trekken, verhogen we de kwaliteit van de gemeentelijke processen. Zo ontstaat samenhang binnen de regio. Participatietrajecten op regionaal niveau hebben betrekking op de bredere duurzaamheidsopgave, het Drentse energiesysteem en de ontwikkeling van de RES als strategisch document. De provincie, waterschappen en maatschappelijke partners ondersteunen, versterken en verbreden de gemeentelijke en regionale processen.
3.2.3 Inwonersparticipatie bij energieprojecten Inwonersparticipatie bij energieprojecten is niet nieuw. Bij de gerealiseerde projecten en de projecten die in de vergunningsfase zitten, zijn hierin de laatste periode al veel stappen gezet.
Initiatiefnemers, gemeenten en provincie zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor inwonersparticipatie bij energieprojecten. Het vormgeven van een gedegen participatieproces ligt grotendeels bij de initiatiefnemer van dat project. Gemeenten en provincie scheppen de kaders via beleid en zien er proactief op toe dat de initiatiefnemer het participatieproces binnen deze kaders uitvoert. Initiatiefnemers van projecten voor zonne-energie houden zich aan de gedragscode ‘zon-op-land’ en het manifest zonneparken Noord-Nederland. Initiatiefnemers van windprojecten houden zich aan de gedragscode ‘acceptatie en participatie windenergie op land’.
11
18
Voor een gedegen participatietraject kan de gemeente randvoorwaarden scheppen.
INHOUD
Rol gemeenten Gemeenten hebben de afgelopen jaren veel kennis, kunde en ervaring opgebouwd met betrekking tot inwoners-participatie bij energieprojecten en beleidsvorming in het kader van energie en duurzaamheid. Op welke wijze gemeenten met participatie omgaan, is geïnventariseerd in het ‘Overzicht participatiebeleid gemeenten’12. Dit overzicht is een actualisatie van het overzicht dat als bijlage in de Concept RES staat en tot stand kwam in het kader van de handreiking participatie van de provincie Drenthe.13
Actieve rol gemeenten Bij nieuwe energieprojecten stimuleren de gemeenten de initiatiefnemer om in te zetten op: • procesparticipatie; • financiële participatie; • lokaal eigendom. In de RES-regio Drenthe streven we naar 50 procent lokaal eigendom bij nieuwe energieprojecten. De gemeenten controleren in ieder geval of de initiatiefnemer (1) een omgevingsanalyse heeft uitgevoerd, (2) een participatietraject heeft georganiseerd en (3) een gedegen participatieplan heeft opgesteld. De gemeenten spelen daarbij een actieve rol binnen het participatieproces en richting de initiatiefnemer. In dit kader kunnen gemeenten bijvoorbeeld een onafhankelijke procesbegeleider aanstellen om een gelijkwaardiger speelveld tussen initiatiefnemer en inwoners te bewaken.
Beschrijving participatie Onder procesparticipatie verstaan we: het actief en inhoudelijk informeren van de omgeving in het proces van het project, en het meepraten, meedenken, meedoen, adviseren en/of meebeslissen van de omgeving over de inpassing, reductie overlast, randvoorwaarden etc. richting de besluitvorming. Onder beleidsparticipatie verstaan we: inwoners zijn betrokken bij het opstellen, uitvoeren en evalueren van overheidsbeleid. Er is sprake van een effectieve vormgeving van beleidsparticipatie als het de legitimiteit, de kwaliteit en het draagvlak van beleid doet toenemen. Onder projectparticipatie verstaan we: procesparticipatie en financiële participatie in de ontwikkeling, bouw en exploitatie van een project. Onder financiële participatie verstaan we: de mogelijkheid voor de omgeving om financieel deel te nemen aan het project of op een andere manier profijt te hebben van een tegemoetkoming, door middel van financiële deelneming, een omgevingsfonds, een omwonendenregeling en/of een eenmalige maatschappelijke bijdrage. Onder lokaal eigendom verstaan we: eigendom van de lokale omgeving waarbij iedereen (inwoners en lokale bedrijven) in de omgeving de kans krijgt om mee te investeren en mede-eigenaar te worden en de brede omgeving betrokken is als mede-eigenaar (vaak als collectief samenwerkingsverband).
Het gaat om risicodragend zeggenschap van initiatief tot ontmanteling van de productie-installatie.
3.2.4 Verbetering leefbaarheid en versterking regionale (kennis)economie Naast participatie, is het voor de maatschappelijke betrokkenheid ook van belang dat we met de energietransitie kansen genereren. Door het stimuleren van lokaal eigendom vergroten we de kans dat financiële opbrengsten van zonne- en windenergie ten goede komen aan lokale doelen, initiatieven en/of lokale bedrijvigheid. Zo kan lokaal eigendom en financiële participatie een impuls geven aan de leefbaarheid van dorpen en wijken.
12
Download Overzicht participatiebeleid gemeenten.docx
13
Handreiking participatie provincie Drenthe
19
INHOUD
Verduurzaming energievoorziening bedrijven We stimuleren de verduurzaming van de energievoorziening van Drentse bedrijven. Ontwikkelingen van zonnedaken, kleine windturbines en zon-op-landprojecten op en bij lokale bedrijven, geven een zeker rendement.
Werkgelegenheid Daarnaast biedt de energietransitie groeiende werkgelegenheid binnen bepaalde sectoren, zoals de bouw- en installatiesector. Door in te zetten op kennis- en innovatiecentra en samenwerkingen op het gebied van onderwijs en praktijk, zorgen we ervoor dat de kennis in de regio aansluit bij de regionale arbeidsmarkt.
3.2.5 Participatieaanpak - lokaal en regionaal In deze paragraaf beschrijven we wat we in Drenthe doen op het gebied van project- en beleidsparticipatie, wat we richting de RES 2.0. gaan doen en welke regionale partners verantwoordelijk zijn voor een bepaald onderdeel.
In de regio Drenthe kiezen we voor een aanpak op twee niveaus: lokaal en regionaal. Binnen onze regionale samenwerking is het lokale niveau altijd leidend.
De Drentse aanpak verdelen we onder in meerdere werkwijzen: • betrekken; • vertellen; • sturen; • samenwerken; • ondersteunen en innoveren.
Betrekken Gemeenten zetten zich in om de breedte van de samenleving te betrekken, waaronder nadrukkelijk ook jongeren. Op regionaal niveau organiseren we participatieprocessen die gemeente-overstijgend zijn. • Drents Energieverhaal Het Drentse Energieverhaal is de uitkomst van een intensief traject met inwoners en opgebouwd uit (1) de resultaten van een inwonersonderzoek naar ervaringen met en meningen over de opwek van elektriciteit door zonne- en windenergie en (2) inwonersadviezen die aan de hand van deze resultaten zijn opgesteld – zie bijgaand kader. • RES Social Lab We zijn in samenwerking met JongRES in Drenthe een unieke activiteit gestart: het RES Social Lab – zie bijgaand kader. Een belangrijke rol is weggelegd voor de volgende generatie(s). Zij geven namelijk de Drentse energietransitie mede vorm en voelen de grootste impact ervan. Essentieel is dan ook hun eigenaar- en zeggenschap in dit proces. • Jongerenparticipatie We vinden het belangrijk dat scholieren en studenten meedenken over de vraagstukken van de energietransitie. We onderzoeken de komende periode op welke manier we scholieren en jongeren kunnen betrekken bij de Drentse energietransitie. We merken dat de ‘klassieke’ participatiemethoden niet aanspreken bij scholieren en jongeren. Daarom zoeken we naar vernieuwende manieren, zoals swipocratie14 en/of een jongerentop.
14
20
Swipocratie is een participatietool gericht op jongeren via een app op smartphone of tablet
INHOUD
Het Drentse Energieverhaal Ruim 400 inwoners namen deel aan het inwonersonderzoek dat uitmondde in het Drents Energieverhaal. Zij deelden hun ervaringen, meningen en zorgen over de energietransitie. Deze verhalen en meningen zijn verwerkt in een digitaal rapport en een e-magazine15. De meerderheid van de inwoners die aan het onderzoek meedeed, vindt het klimaat belangrijk en maken zich er zorgen om. Tegelijkertijd zien we bezorgdheid over het Drentse landschap. We zitten dus in een behoorlijke klimaatspagaat; zonneen windenergie ja, maar niet in mijn achtertuin. Verantwoording Het bureau Perspectivity, dat dit onderzoekstraject begeleidde, heeft een verantwoording opgesteld16, waarin duidelijk uiteen wordt gezet wat goed is gegaan en wat beter had gekund. Door de omstandigheden rondom corona is het onderzoek anders verlopen dan van tevoren was gepland. Zo waren er digitale sessies in plaats van fysieke bijeenkomsten. Gelukkig verliepen de digitale sessies soepel, mede door de inzet van de deelnemers. Helaas heeft de corona-crisis ertoe geleid dat er minder inwoners aan het onderzoek deelnamen dan van tevoren verwacht. Consequentie hiervan is dat we de resultaten van dit onderzoek alleen op regionaal niveau duiden, en niet op gemeentelijk niveau. Ook konden we minder bijsturen op representativiteit dan gewenst, waardoor de jongere doelgroep minder sterk is vertegenwoordigd.
We zien dit inwonersonderzoek als een eerste stap voor participatie op regionaal niveau en onderzoeken mogelijkheden om hieraan een vervolg te geven, bijvoorbeeld met een tweejaarlijks Drents energieberaad.
RES Social Lab In de RES bepalen we voor een belangrijk deel de energievoorziening voor de jonge generatie. Dat jongeren meedenken en meedoen met de energietransitie is dan ook essentieel. Om de jonge generatie in hun kracht te zetten en ruimte te bieden aan hun creativiteit, inzicht en ondernemersgeest organiseren we een Social Lab. Het Social Lab is een broed- en inspiratieplaats, een plek waar jong en ervaren elkaar ontmoeten, samenwerken, kennis en kunde delen en door elkaar geïnspireerd raken. Tijdens drie intensieve workshops van elk twee dagen brengen we allerlei verschillende ideeën, opinies en gevoelens samen in één ruimte samen om in elkaars werelden onder te dompelen. Deze workshops maken vernieuwde samenwerkingsverbanden mogelijk, waardoor jongeren met allerlei soorten achtergronden projecten en ideeën over onze toekomstige energievoorziening kunnen ontwikkelen. Om het Social Lab te doen slagen, zijn fysieke samenkomsten essentieel. Daarom vindt het Social Lab (naar verwachting) plaats in het najaar 2021.
Vertellen Gemeenten communiceren over de energietransitie binnen hun eigen communicatielijnen. Op regionaal niveau richten we ons op het verhogen van kennis over de Regionale Energiestrategie in Drenthe. • Communicatiecontent Allerlei communicatiecontent, waaronder teksten, illustraties en animaties, is samengebracht in de gereedschapskist op de regionale website17. De gemeenten en andere betrokken partijen gebruiken deze content ter ondersteuning van hun communicatie- en participatieactiviteiten, gericht op diverse doelgroepen. Op deze manier zetten ze de communicatiecontent passend in binnen de lokale context.
15
Download digitaal rapport en Download e-magazine
16
Download Verantwoording Het Drentse Energieverhaal
17
www.energievoordrenthe.nl/toolkit
21
INHOUD
• Publieksvriendelijke versie Concept RES Om aandacht te schenken aan de Concept RES van de regio Drenthe publiceerden we een publieksvriendelijke versie in alle huis-aan-huiskranten van Drenthe. Hierin stond een praatplaat centraal waarmee op illustratieve wijze het RES-proces en de waarden van de RES-regio Drenthe naar voren kwamen. Voor de RES 1.0. ontwikkelen we een soortgelijke publieksversie. • Drentse Energie Driedaagse Op regionaal niveau organiseerden we de Drentse Energie Driedaagse om de RES onder de aandacht te brengen van een groot publiek, de betrokkenheid bij de energietransitie en specifiek de RES te vergroten en regionale netwerken te ontwikkelen en versterken – zie bijgaand kader. We onderzoeken de mogelijkheid om een soortgelijk evenement tweejaarlijks te organiseren. • Onderwijsprogramma’s Het is belangrijk dat kinderen, scholieren en studenten kennis ontwikkelen over de Drentse energietransitie. Richting de RES 1.0 is hierin een eerste stap gezet – zie bijgaand kader. Samen met Drentse onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties onderzoeken we de komende periode de mogelijkheid voor het opzetten van verschillende onderwijsprogramma’s over de Drentse energietransitie.
• Energiemonitor We ontwikkelen een gebruiksvriendelijke en aantrekkelijke energiemonitor voor inwoners, zodat zij op een toegankelijke manier inzicht krijgen over de opwekking van energie in de regio Drenthe.
Spectaculaire virtuele Drentse Energie Driedaagse Op 4, 5 en 6 februari 2021 vond de Drentse Energie Driedaagse plaats in een spectaculaire virtuele omgeving. Alle Drenten waren hiervoor uitgenodigd via advertenties in de huis-aan-huiskranten en via social media. Tijdens dit unieke online event werden bezoekers meegenomen in de wereld van de opwek van elektriciteit door zonne- en windenergie en het verminderen van ons aardgasgebruik in de regio Drenthe. Drie dagen lang waren bezoekers vanaf hun bureau of keukentafel hartelijk welkom op het virtuele festivalterrein. Ze konden verschillende activiteiten bezoeken, bekijken en bijwonen, sommige op een vast tijdstip, andere wanneer het hen uitkwam. De Drentse Energie Driedaagse bood onder meer tentoonstellingen, inspiratie en advies door het Drents Energieloket, JongRES, de Drentse Kei en de Natuur- en Milieufederatie Drenthe, webinars en workshops, een virtuele bustour langs succesvolle Drentse energieprojecten en interviews met Drentse ondernemers. Bezoekers konden ook in gesprek met bestuurders van de RES-regio Drenthe. Zo’n 1.700 bezoekers bezochten het festivalterrein tijdens de Driedaagse. Festivalterrein blijft open Het virtuele festivalterrein is een jaar lang open18. De informatie blijft toegankelijk en films, animaties, presentaties en opnamen van webinars zijn er te bekijken.
Streven is het festivalterrein uit te breiden met onder meer bijdragen van partners.
‑
18
22
www.eventresregiodrenthe.nl/
INHOUD
Onderwijsproject In de aanloop naar de RES 1.0. vroegen we technasium-leerlingen van het Nassaucollege in Assen om zich tijdens een praktijkgerichte opdracht te buigen over de vraag ‘hoe maken we een zelfgekozen wijk in Drenthe energieneutraal?’ Deze opdracht sloten de betrokken leerlingen af met een presentatie aan een afvaardiging van de DET.
Sturen De gemeenten geven vorm aan hun eigen energiebeleid. Gemeenten die energiebeleid hebben, verscherpen en/of actualiseren dit beleid indien dat nodig is. Hierbij kiezen ze voor een participatieproces dat bij deze herziening past. Enkele gemeenten werken op dit moment aan energiebeleid. Evenals de gemeenten, draagt de provincie Drenthe zorg voor participatiebeleid bij energieprojecten
Samenwerken Om de praktijk te ondersteunen, ontwikkelen we een Drents participatienetwerk voor professionals, waaronder ambtenaren. Doelen zijn het delen van kennis en ervaringen en het verbreden en verdiepen van kennis. Het gaat om een levend netwerk dat op regionaal niveau wordt aangejaagd. We denken aan het organiseren van webinars op het virtuele festivalterrein van de RES-regio Drenthe en fysieke ontmoetingen tijdens Drentse Energie(netwerk)cafés. Richting de RES 1.0. hebben we hier de eerste stappen ingezet, door het organiseren van verschillende trainingen en masterclasses.
Training Participatief Leiderschap De training Participatief Leiderschap vond plaats met beleids- en communicatieadviseurs van de RES-partners om samenwerking te versterken, een gevoel van collectiviteit te creëren en gemeenten te ondersteunen bij participatieve processen rondom de RES. Foto onder: Yannick Wassmer
23
INHOUD
Ondersteunen en innoveren Gemeenten onderhouden contact met de initiatieven in hun gemeente en ondersteunen deze. Op regionaal niveau zijn er kansen om de coöperatieve energiebeweging te versterken en energiecoöperaties (financieel) te ondersteunen. Tevens zien we kansen om op regionaal niveau leefbaarheid te verbeteren en de regionale (kennis)economie te versterken.
Ondersteunen Voor het ondersteunen van de coöperatieve energiebeweging zien we twee belangrijke structuren: 1. Een regionale ondersteuningsstructuur voor energiecoöperaties in de vorm van het Programma Lokale Energietransitie Drenthe (PLED) – zie bijgaand kader; 2. Financieringsmogelijkheden voor energiecoöperaties. Daarvoor zijn verschillende mogelijkheden. De belangrijkste financieringsmogelijkheid om hier te noemen, is het nationaal ontwikkelfonds voor energiecoöperaties, waaraan de Provincie Drenthe deelneemt – zie bijgaand kader.
Programma Lokale Energietransitie Drenthe Het Programma Lokale Energietransitie Drenthe (PLED) is ontwikkeld door de provincie Drenthe, in samenwerking met de Natuuren Milieufederatie Drenthe en de Drentse Kei. Met dit programma willen deze partijen, in samenwerking met de gemeenten, de Drentse energiecoöperaties ondersteunen en professionaliseren en het aantal coöperaties uitbreiden. Doel is een dekkend netwerk van energiecoöperaties in Drenthe, zodat iedereen die wil meedoen, ook kan meedoen.
Ontwikkelfonds De provincie Drenthe neemt deel aan een nationaal ontwikkelfonds voor energiecoöperaties. Hiermee wordt de coöperatieve sector in staat gesteld slagvaardig op te treden bij het (mede)ontwikkelen en professionaliseren van (grootschalige) hernieuwbare energie-initiatieven. Ook worden investeringen van energiecoöperaties versneld. Een deel van de opstartkosten wordt namelijk via dit fonds voorgefinancierd. Doel van het ontwikkelfonds is om energiecoöperaties te stimuleren initiatieven te ontwikkelen. Ook krijgen ze een gelijkwaardigere positie ten opzichte van (commerciële) ontwikkelaars.
Innoveren In de regio Drenthe zetten we in op het (door)ontwikkelen van kennis- en innovatiecentra, zoals het Solar Innovation & Experience Center in Emmen. In dit kenniscentrum kunnen onderwijsinstellingen en bedrijven onderzoek doen met behulp van proefopstellingen van onder meer zonnepanelen, energieopslagtechnieken en nieuwe materiaalvormen zoals biocomposiet.
Synergie tussen onderwijsinstellingen Samenwerking met het onderwijs vindt plaats met projecten zoals het Energy College, een samenwerkingsverband van zeven noordelijke ROC’s en AOC’s. We zien een grote kans in de ontwikkeling van Campus Emmen, een samenwerking tussen de provincie Drenthe, gemeente Emmen, RUG, NHL Stenden en het Drenthe College. Onlangs is hiervoor de intentieverklaring ondertekend. Campus Emmen richt zich op diverse toepassingsgebieden, onder meer op het thema Energie (waterstof).
24
INHOUD
3.3 Opwek hernieuwbare elektriciteit 3.3.1 Inleiding In deze paragraaf geven we een toelichting op de ambitie van de RES-regio Drenthe van 3,45 TWh. We vermelden wat de productie van hernieuwbare elektriciteit is op zowel regionaal als gemeentelijk niveau door windenergie, zonne-energie op land en zonne-energie op dak. Voor de huidige en toekomstige productie van hernieuwbare elektriciteit in Drenthe presenteren we in deze paragraaf relevante feiten en cijfers. Daarmee geven we de onderbouwing van onze bijdrage en laten we zien dat deze bijdrage realistisch en haalbaar is op weg naar 2030. Met de grafieken geven we een cijfermatige vertaling van de huidige en geplande opwek van hernieuwbare elektriciteit, vastgesteld gemeentelijk beleid en geformuleerde ambities voor zonne- en windenergie. We hebben voor windenergie en zonne-energie op land precies in beeld gebracht welke projecten zijn gerealiseerd of in aanbouw zijn. In het verlengde daarvan hebben we alle projecten geïnventariseerd waarvoor een vergunning is verleend dan wel in procedure/ voorbereiding is. Het gemeentelijke beleid en de geformuleerde ambities zijn vertaald naar de opwek van hernieuwbare elektriciteit in TWh. We merken hierbij op dat als we het hebben over ambities dit gemeentelijke ambities kunnen zijn, maar zeker ook (prognoses van) de ambities van maatschappelijke initiatieven.
Denk bijvoorbeeld aan de duurzaamheidsinitiatieven die ontstaan in dorpen en buurtschappen en bij bedrijven en energiecoöperaties die steeds meer maatschappelijk aan het ondernemen zijn.
3.3.2 Bijdrage RES-regio Drenthe Alle gemeenten binnen RES-regio Drenthe hebben onderzocht wat hun potentie is voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit. Dit heeft geleid tot de gezamenlijke Drentse bijdrage. Hoe onze bijdrage is opgebouwd, staat omschreven in de volgende alinea’s. Alle berekeningen zijn gebaseerd op beschikbare informatie en aannames. Denk daarbij aan het vermogen van zonnepanelen en windturbines, het aantal uren dat een installatie optimaal draait (vollasturen), aantal zonnepanelen per vierkante meter, etc. Deze aannames staan niet vast en zullen de komende jaren veranderen. De potentie verandert daarmee ook. Monitoring en herijking is daarom nodig. Een deel van onze RES-bijdrage bestaat uit projecten die al gerealiseerd of in voorbereiding zijn. Sommige gemeenten hebben hun bijdrage gebaseerd op bestaand beleid. Voor zon-op-dak is onderzoek gedaan naar de potentie van het bestaande dakoppervlak binnen een gemeente. Op deze manier legt elke gemeente een realistisch bijdrage neer als bouwsteen voor de totale bijdrage van de RES-regio Drenthe op weg naar 2030. De bijdrage van de RES-regio Drenthe van 3,45 TWh vindt zijn basis in: • Windenergie: 1,123 TWh; • Zonne-energie op land: 1,249 TWh; • Zonne-energie op daken: 0,893 TWh; • Techniekneutrale ambities: 0,234 TWh.
25
INHOUD
In onderstaande grafiek 1 laten we zien hoe de Drentse bijdrage voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit is opgebouwd.
Grafiek 1: totale opwek hernieuwbare elektriciteit door wind, zon en techniekneutraal voor de regio
3.3.3 Proces en methodiek We hebben voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit onderzocht en inzichtelijk gemaakt: • wat tot op heden is gerealiseerd en in aanbouw is; • welke vergunningen verleend/in procedure zijn; • welke ambities zijn geformuleerd. Voor zowel windenergie, zon-op-land als zon-op-dak zijn de verschillen ten opzichte van de Concept RES minimaal. De bijdrage van de RES-regio Drenthe onderbouwen we met feiten en cijfers die hieronder worden gepresenteerd. Hiermee tonen we aan dat de bijdrage van de RES-regio Drenthe realistisch en haalbaar is op weg naar 2030. In het proces op weg naar de RES 1.0 zijn met alle gemeenten en waterschappen gesprekken gevoerd over deze feiten en cijfers19. Deze gesprekken vonden medio 2020 tot en met begin 2021 plaats.
Wijziging methodiek In de Concept RES gingen we uit van twee componenten: • projecten in de pijplijn; • aanvullende ambities. Met dit onderscheid was echter niet inzichtelijk wat de progressie was van de realisatie van projecten in de pijplijn. Ook bleek er geen eenduidig beeld te zijn over wat wordt verstaan onder projecten in de pijplijn. Om beter zicht te hebben op de voorgang van de hernieuwbare opwekking van elektriciteit, is in deze RES 1.0 de opbouw van de Drentse bijdrage methodisch gewijzigd. 19
26
Download Feiten en cijfers per gemeente
INHOUD
Voor zonne-energie op land en windenergie maken we nu onderscheid in: • projecten die zijn gerealiseerd/ in aanbouw zijn; • projecten waarvoor de vergunning is verleend /in procedure is/in voorbereiding is; • ambities richting 2030. Voor zon-op-dak is het onderscheid: • projecten die met SDE zijn gerealiseerd; • projecten die zijn gerealiseerd zonder SDE (>15 kWp); • projecten waarbij de SDE is beschikt; • ambities richting 2030. Bij windenergie zijn we in de berekeningen uitgegaan van 3.000 tot 3.400 vollasturen. Bij zonne-energie gaat het om 950 vollasturen.
Rekentool zon-op-dak In de Concept RES staan de opgaven voor zon-op-dak aangegeven. Om tot een verdere verfijning en methodische verbetering van deze opgaven te komen, is een tool voor zon-op-dak in Drenthe ontwikkeld. Met deze tool hebben we nu inzichtelijk waar de potentie voor zon-op-dak zich bevindt en kunnen we per gemeente analyses uitvoeren. De vermogens van zonnepanelen ontwikkelt zich steeds verder. Uit Analysekaarten (versie 3.0) van de NP RES blijkt dat een gemiddeld rendement van 350 Wp per zonnepaneel voor nieuwe zonnepanelen een goed uitgangspunt is. We hebben hierover ook contact gezocht met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). RVO geeft aan dat de opbrengst van zonnepanelen jaarlijks toeneemt met ongeveer 5 à 10 Wp per zonnepaneel. Met de gangbare zonnepanelen in de markt is het rendement van 350 Wp dan ook goed haalbaar en realistisch. In de rekentool zijn alle daken opgenomen waar minimaal 15 kWp vermogen voor zon-op-dak kan worden gerealiseerd. De potentie die in de tool wordt vermeld, is gebaseerd op data uit de Zonnekaart. De Zonnekaart wordt gebruikt voor het inschatten van de potentie en houdt rekening met zoninstraling, schaduwwerking, minimaal benodigd oppervlakte voor panelen en de hellingshoek van daken.