HRK-Onderzoek Samen Verder Smeden - De Smederijen van Hoogeveen

Rekenkameronderzoek De Smederijen van Hoogeveen Nota van bevindingen

Colofon

Hoogeveene Rekenkamer Leden Arie Teeuw, voorzitter Lydia Zwier - Kentie Robert Waarsing Bezoekadres Hoogeveense Rekenkamer Raadhuisplein 1 7901 BP Hoogeveen Postadres Gemeente Hoogeveen t.a.v. griffie o.v.v. Hoogeveense Rekenkamer Postbus 20.000 7900 PA Hoogeveen

Colofon B&A Projectnummer: FC 555 Auteurs:

Yorick van den Berg Ghislaine Hieralal Gerard Nieuwe Weme Artem Vardanyan

B&A B.V. Bezuidenhoutseweg 161 Postbus 829 2501 CV Den Haag

Datum 13 november 2025

070 – 3029500 info@bagroep.nl www.bagroep.nl

Secretaris Paul Vermast rekenkamer@hoogeveen.nl

Den Haag, 23 september 2025

Foto's voorpagina Facebook-pagina De Smederijen van Hoogeveen

Bestuurlijke boodschap In 2007 zijn De Smederijen van Hoogeveen (hierna De Smederijen) van start gegaan als uitkomst van een experiment met het wijkgebonden leefbaarheidsbudget in Krakeel en het dorpsontwikkelplan in Nieuwlande in de periode 2002 – 2006. De Smederijen zijn opgezet om een wijk- en dorpsgerichte aanpak op te zetten voor de verschillende wijken en dorpen in de gemeente Hoogeveen. Ze zijn een samenwerkingsvorm tussen gemeente en onder meer de woningcorporaties om de leefbaarheid te bevorderen. De Smederijen krijgen, zeker in de beginjaren, veel positieve aandacht. Ze lijken niet meer weg te denken uit Hoogeveen en omgeving. Nu bestaan ze bijna twintig jaar en is de Rekenkamer benieuwd naar de vraag of De Smederijen doelmatig en doeltreffend bijdragen aan het wijkgericht werken van Hoogeveen. Ontwikkelingen hebben in deze tijd niet stil gestaan, want in 2023 heeft een herijking plaatsgevonden. Vanaf dat moment wordt naast de vijf wijk- en dorpsteams van De Smederijen ook gewerkt met sociale wijkteams. De teams richten zich op kwetsbare bewoners en moeten voorkomen dat deze kwetsbare inwoners tussen wal en schip vallen. Ze komen voort uit de herijking van het beleid Sociaal Domein. Uit de programmabegroting 2024 blijkt dat de pilotfase daarvoor eindigt per 1 januari 2024.

De gemeente wil de teams een structurele plek geven in het lokale zorglandschap en verder doorontwikkelen. Een andere ontwikkeling staat vermeld in de Kadernota 2025: “Om uitvoering te kunnen geven aan het coalitieakkoord Samen Verbinden en Verbeteren gaan we werken met buurt- wijk- en dorpsagenda’s. Deze stap past in het coalitieakkoord: meer het initiatief bij de inwoners, meer eigenaarschap geven over eigen woon- en leefomgeving. In 2024 halen we in een aantal gebieden de opgave op, stellen gezamenlijk met inwoners buurt-, wijk- en dorpsagenda’s op en geven waar mogelijk uitvoering aan deze plannen”. Uit de website van De Smederijen blijkt dat bewoners een aanvraag kunnen indienen voor een idee om de leefbaarheid in hun wijk of dorp te verbeteren. De doelen van het wijkgericht werken en daarmee van De Smederijen zijn door de jaren heen constant gebleven, maar zijn niet of nauwelijks concreet gemaakt in meetbare indicatoren, tijdskaders of operationele doelen. Dit betekent dat er geen systematische sturing mogelijk is op effectiviteit of impact. Resultaten worden vooral zichtbaar via verhalen, ervaringskennis en kortetermijnprojecten, terwijl structurele monitoring ontbreekt. Hierdoor is het leren van successen en knelpunten beperkt en kunnen middelen en inzet niet optimaal worden afgestemd op de langetermijndoelen van wijkgericht werken.

De ‘korte klap’-projecten sluiten inhoudelijk aan bij de doelen van De Smederijen, zoals het versterken van de leefbaarheid en bewonersbetrokkenheid. In de praktijk bereiken deze initiatieven merendeels reeds georganiseerde bewonersgroepen.

3

Het ontbreekt aan structurele monitoring van effecten, kosten-batenanalyse of periodieke voortgangsrapportages, waardoor de raad onvoldoende inzicht heeft in de bijdrage van De Smederijen aan de lange termijndoelen van wijkgericht werken. Wij doen daarom de volgende aanbevelingen aan uw raad en het college •

Operationaliseer de doelen van het wijkgericht werken zodat sturing beter mogelijk is.

•

Richt de samenwerking tussen De Smederijen en de Sociale Teams op de doelen van het wijkgericht werken. De samenwerking tussen De Smederijen en Sociale Teams is wisselend en nog onvoldoende structureel.

•

Intensiveer opbouwwerk in wijken met leefbaarheidsproblematiek. De korte klap-projecten bereiken kwetsbare wijken minder goed.

•

Overweeg als raad fundamentele keuzes in doelen en inrichting van het wijkgericht werken. Er is, zo blijkt uit het onderzoek, behoefte aan duidelijke sturing en eigenaarschap over de doorontwikkeling van het wijkgericht werken en de beoogde maatschappelijke effecten bij veel van de gesproken respondentgroepen en betrokkenen.

De Rekenkamer beveelt de raad aan om zelf een reflectiemoment te organiseren om na te gaan of de huidige doelen en inrichting van het wijkgericht werken nog voldoende passend en actueel zijn. Wij danken alle bewoners, organisaties, ambtenaren en bestuur voor hun medewerking aan het onderzoek en de onderzoekers voor de uitvoering.

4

5

6

7

Nawoord De HRK dankt het college voor de bestuurlijke reactie die we mochten ontvangen. Het beeld er geen moeite zou zijn gedaan om met bewoners en professionals in gesprek te komen wordt door de HRK niet herkend. Tijdens het onderzoek is in eerste instantie een enquête uitgevoerd onder alle initiatieven die de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden. Hierop zijn na meerdere reminders 52 reacties ontvangen. Als verdieping op de enquête is met 12 initiatiefnemers een verdiepend interview afgenomen. In totaal hebben 52 inwoners deelgenomen aan de enquête, 12 daarvan hebben een verdiepend interview gedaan. Daarnaast is met 26 professionals/stuurgroepleden gesproken. En daarnaast is uiteraard ook met gemeentelijke professionals gesproken. Voor een gedetailleerd overzicht verwijzen we naar paragraaf 2.4 Onderzoeksverantwoording in de Nota van Bevindingen

Hoogeveen, 13 november 2025

8

9

Inhoudsopgave

1. Samenvatting 1.1 Inleiding 1.2 Beantwoording centrale vraag 1.3 Conclusies 1.4 Aanbevelingen 2. Inleiding 2.1 Aanleiding 2.2 Onderzoeksvragen 2.3 Normenkader 2.4 Onderzoeksverantwoording 3. Doelen wijkgericht werken 3.1 Inleiding 3.2 Bevindingen doelen wijkgericht werken 4. Bevindingen opzet en structuur Smederijen en Sociale Wijkteams 4.1 Inleiding 4.2 Bevindingen opzet en structuur Smederijen en Sociale Wijkteams 4.3 Bevindingen redenen voor opsplitsing van wijk- en dorpsteams 4.4 Toetsing normenkader 5. Bevindingen doelmatigheid en doeltreffendheid 5.1 Inleiding 5.2 Bevindingen uitwerking opzet en structuur Smederijen 5.3 Bevindingen verhouding resultaten tot doelen van wijkgericht werken 5.4 Bevindingen doelmatigheid en doeltreffendheid opzet en structuur 5.5 Toetsing normenkader Bijlage 1: geraadpleegde bronnen

10

12 12 12 14 15 19 19 19 20 21 23 23 23 29 29 29 31 33 35 35 35 38 47 54 57

Samenvatting

11

Inhoudsopgave

1. Samenvatting 1.1

Inleiding

In 2007 is de gemeente Hoogeveen gestart met het wijkgericht werken en heeft daaruit De Smederijen opgericht samen met partners vanuit de Politie, woningcorporaties en de welzijnsorganisatie. De drie hoofddoelstellingen van de Smederijen zijn: het verbeteren en behouden van de leefkwaliteit, het vergroten van invloed en eigen kracht van bewoners, en het versterken van samenwerking tussen betrokken organisaties. De aanpak was enerzijds via het faciliteren van kleinschalige activiteiten in wijken en dorpen. Deze ‘korte klap’ is gecontinueerd over de jaren. Anderzijds was het de bedoeling om via de zogenaamde ‘lange klap’, de meer structurele leefbaarheidskwesties op te pakken. In 2023 zijn Sociale Teams opgericht die zich richten op kwetsbare bewoners met acute en specifieke zorgen hulpvragen en moeten voorkomen dat zij tussen wal en schip vallen. De gemeente heeft in 2025 een nota opgesteld om voortaan met buurt-, wijk- en dorpsagenda’s te werken, waarin de belangrijkste opgaven voor de leefomgeving worden geformuleerd en opgepakt. In dit onderzoek is gestart met een documentenanalyse en is een tijdlijn opgezet en geverifieerd in een interview met de ambtelijke organisatie. Vervolgens is een enquête gehouden onder initiatiefnemers (bewoners) van ideeën (‘korte klap’) en met een deel hiervan zijn verdiepende interviews uitgevoerd.

Daarna zijn interviews gehouden met uitvoerders van De Smederijen en de Sociale Teams en met de partners van De Smederijen. Dit deel is afgerond met een groepsgesprek met vertegenwoordigers van de stuurgroep waarin is gereflecteerd op de bevindingen uit de voorgaande fasen. De laatste fase in het onderzoek betrof een werksessie met een vertegenwoordiging van de raad. Met uitkomsten van de documentenanalyse, de enquête, de interviews, de ontwikkelkamer en de sessie met de raad is de nota van bevindingen opgesteld.

1.2

Beantwoording centrale vraag

Het onderzoek kent de volgende centrale vraag: “Dragen De Smederijen doelmatig en doeltreffend bij aan het wijkgericht werken van Hoogeveen?” De Smederijen en wijkgericht werken in Hoogeveen De Smederijen zijn in Hoogeveen opgezet als samenwerkingsverband tussen gemeente, woningcorporaties, politie en welzijnswerk met als hoofddoelen het versterken van leefbaarheid en saamhorigheid, vergroten van bewonersinvloed en verbeteren van samenwerking tussen betrokken partijen. Ze opereren gebiedsgericht via wijken dorpenteams en bieden inwoners ondersteuning bij collectieve initiatieven. In 2021 is de structuur gesplitst: De Smederijen richten zich op collectieve, preventieve en participatieve vraagstukken ‘voor de voordeur’, terwijl Sociale Teams individuele hulpverlening ‘achter de voordeur’ verzorgen. Het wijkgericht werken in Hoogeveen heeft als kern dat bewoners en lokale organisaties directe invloed en verantwoordelijkheid krijgen over hun woon- en leefomgeving. De Smederijen vormen hierbij het belangrijkste instrument om bewoners actief te betrekken en hun initiatieven te ondersteunen, terwijl de Sociale Teams een ondersteunende en aanvullende rol spelen door individuele problemen te signaleren en te koppelen aan collectieve wijkinitiatieven.

De samenwerking tussen beide teams versterkt de integrale aanpak, maar in de praktijk is deze verbinding nog niet volledig uitgekristalliseerd. De opzet van De Smederijen combineert laagdrempelige ‘korte klap’-projecten met strategische lange termijnprogramma’s zoals Wijk, Buurt en Dorpagenda’s (WBD’s), voorheen de ‘lange klap’. ‘Korte klap’-projecten

12

vergroten de bewonersbetrokkenheid en motivatie, terwijl implementatie van de huidige WBD’s nog van de grond moet komen. Ervaringen met de ‘lange klap’ (voorlopers van de WBD’s) zijn dat deze in de periode 2014 tot 2025 niet meer mogelijk waren doordat de formatie van met name de gebiedsregisseurs gehalveerd werd.. De stuurgroep en partners bieden formele sturing en beleidsmatige begeleiding, maar concrete meetbare doelen en structurele evaluatie daarop ontbreken, waardoor zicht op resultaten en lange termijneffecten beperkt blijft. Doelmatige bijdrage aan het wijkgericht werken De doelmatigheid van De Smederijen kan worden beschouwd vanuit het perspectief van middelen, inzet en structuur. Bewoners in de Smederijgebieden benutten beschikbare budgetten om initiatieven te mogelijk te maken en korte klap-projecten te realiseren, waarbij de teams een adviserende rol vervullen.. De gebiedsgerichte opzet met wijk- en dorpenteams maakt ondersteuning lokaal zichtbaar en laagdrempelig. Tegelijkertijd is doelmatigheid beperkt door: • Het ontbreken van SMART-doelen en meetbare indicatoren; er is geen structurele koppeling tussen ingezette middelen en bereikte resultaten. Wel worden activiteiten en enkele uitkomsten beschreven in het jaarboek en jaarverslagen, maar een systematische kosten-effectrelatie ontbreekt.

• De nog beperkte implementatie van lange termijnprogramma’s (WBD’s) en voorheen ‘lange klap’ doelen waardoor strategische effecten nog niet zichtbaar zijn. • Wisselende betrokkenheid van partners, deels door privacyregelgeving, waardoor integrale samenwerking soms niet optimaal functioneert. • Complexiteit van overlegstructuren en onvoldoende afstemming tussen De Smederijen en Sociale Teams, wat kan leiden tot dubbele inspanningen of verwarring bij inwoners. Kortom, op uitvoeringsniveau is er een inzet van middelen voor zichtbare en directe resultaten, maar structurele doelmatigheid op lange termijn is nog beperkt te duiden door het ontbreken van meetbare kaders en consistente samenwerking. Doeltreffende bijdrage aan het wijkgericht werken De doeltreffendheid van De Smederijen wordt zichtbaar in de mate waarin de doelen van wijkgericht werken worden bereikt: leefbaarheid, bewonersinvloed en samenwerking tussen betrokken samenwerkingspartners. Belangrijkste bevindingen zijn: • Bewonersinitiatieven sluiten goed aan bij het op peil houden en/of versterken van verbondenheid in de wijk; vooral sociale ontmoetingen en activiteiten worden gerealiseerd. • Inwoners nemen initiatief en vervullen verbindende rollen, wat bijdraagt aan bewonersinvloed en eigenaarschap, maar deze invloed blijft beperkt tot een groep inwoners die zich merendeels langjarig inzet..

• De samenwerking tussen partners in de Smederijenteams is langjarig gerealiseerd. Samenwerking met Sociale Teams kan de doeltreffendheid versterken door individuele problemen te koppelen aan collectieve initiatieven, maar in de praktijk verloopt deze samenwerking wisselend per team. • De zichtbare impact van ‘korte klap’-projecten is hoog, maar de langetermijneffecten vooral op het gebied van leefbaarheid zijn niet inzichtelijk door gebrek aan monitoring hierop. De doeltreffendheid kan volgens de verschillende respondentgroepen verder toenemen door het betrekken van nieuwe inwoners, het beter koppelen van individuele en collectieve vraagstukken en door structurele evaluatie van resultaten op langere termijn.

13

1.3

Conclusies

Conclusie 1: Sturen op effectiviteit van wijkgericht werken op lange termijn gebeurt niet De doelen van het wijkgericht werken en daarmee van De Smederijen zijn door de jaren heen constant gebleven, maar zijn niet of nauwelijks concreet gemaakt in meetbare indicatoren, tijdskaders of operationele doelen. Dit betekent dat er geen systematische sturing mogelijk is op effectiviteit of impact. Resultaten worden vooral zichtbaar via verhalen, ervaringskennis en korte-termijnprojecten, terwijl structurele monitoring ontbreekt. Hierdoor is het leren van successen en knelpunten beperkt en kunnen middelen en inzet niet optimaal worden afgestemd op de lange-termijndoelen van wijkgericht werken. Ook de stuurgroep van De Smederijen ervaart dat het niet duidelijk is waar zij op sturen. Zij ervaren dat zij vooral sturen op de filosofie dat het begint bij de inwoner, maar niet dat zij sturen op doelbereik en effecten. Conclusie 2: Splitsing tussen De Smederijen en de Sociale Teams geeft heldere taakverdeling De splitsing in 2021 heeft gezorgd voor een duidelijke scheiding van verantwoordelijkheden: De Smederijen richten zich op collectieve, preventieve en participatieve vraagstukken ‘voor de voordeur’, terwijl Sociale Teams individuele ondersteuning ‘achter de voordeur’ leveren. Dit maakt de rollen helder voor zowel partners als inwoners.

Tegelijkertijd heeft de splitsing de verdere doorontwikkeling van het wijkgericht werken niet versterkt: de integrale koppeling tussen collectieve en individuele aanpak blijft beperkt, waardoor de bredere strategische impact nog niet volledig wordt benut. Conclusie 3: ‘Korte klap’-initiatieven zijn in de praktijk vooral waarderingssubsidies De ‘korte klap’-projecten sluiten inhoudelijk aan bij de doelen van De Smederijen, zoals het versterken van de leefbaarheid en bewonersbetrokkenheid. In de praktijk bereiken deze initiatieven merendeels reeds georganiseerde bewonersgroepen. Dit leidt tot een situatie waarin de financiële ondersteuning meer lijkt op een waarderingssubsidie voor bestaande netwerken, dan op een strategisch instrument om nieuwe bewoners te betrekken of systematische verbetering van de leefbaarheid te realiseren. De resultaten zijn voornamelijk lokaal zichtbaar, terwijl de bijdrage aan bredere wijkdoelen beperkt is. Daarnaast vragen initiatiefnemers om meer overzicht en duidelijkheid in de ondersteuning die De Smederijen bieden. Conclusie 4: Beperkte koppeling tussen ‘Korte klap’-initiatieven en leefbaarheidsdoelen (‘Lange klap’) Er is geen structurele koppeling tussen ‘korte klap’-initiatieven en de strategische lange-termijndoelen van wijkgericht werken.

Dat ‘korte klap’-initiatieven bijdragen aan de leefbaarheid is aannemelijk, maar een expliciete samenhang tussen deze initiatieven en lange termijn doelen is niet benoemd of geoperationaliseerd. Bovendien is het makkelijker om ‘korte klap’-initiatieven te realiseren in dorpen en wijken waar de leefbaarheid al relatief goed is. Juist in de wijken waar de sociale samenhang of fysieke leefbaarheid onder druk staat, is het lastiger om inwoners te activeren. De beoogde doorwerking van bewonersinitiatieven naar wijk- of dorpsagenda’s is hierdoor beperkt inzichtelijk. Conclusie 5: ‘Lange klap’-aanpak blijft uit De ontwikkeling van de huidige lange termijnaanpak, zoals wijk-, buurt- en dorpsagenda’s (WBD’s), is in 2025 gestart en verloopt traag. Hoewel er nu initiatieven in ontwikkeling zijn, is er nog geen zichtbare realisatie van strategische programma’s die een duurzame impact op leefbaarheid en bewonersinvloed hebben. Capaciteitsproblemen, complexe besluitvormingsprocessen en wisselende betrokkenheid van partners belemmeren de implementatie van deze lange-termijnprojecten. De ‘lange klap’-projecten, voorganger van de WBD’s, zijn vanaf 2014 niet goed van de grond gekomen zo blijkt uit de gesprekken en gemeentelijke evaluaties. Sprake was van een verminderde inzet vanuit

14

partners (woningcorporaties, politie). Daarnaast was zo blijkt uit gesprekken en een gemeentelijke evaluatie dat het eigenaarschap van de lange termijndoelen teveel bij partners kwam te liggen omdat inwoners hier minder of geen betrokkenheid bij voelden. Dat leidde tot schuring met de sturingsfilosofie van De Smederijen: vergroten van de inwonersbetrokkenheid.

Conclusie 6: Goede informele samenwerking tussen De Smederijen en Sociale Teams, maar geen structurele aanpak Er is sprake van een overwegend goede informele samenwerking tussen betrokken partijen actief in de Smederijenteams. Die samenwerking is wel afhankelijk van individuele medewerkers en sterke lokale netwerken in de dorpen. Er ontbreekt echter een structurele en integrale aanpak die samenwerking en afstemming tussen de beide teams systematisch borgt. De wisselende kwaliteit van de samenwerking tussen De Smederijen en Sociale Teams beperkt de effectiviteit en kan leiden tot verwarring bij inwoners over waar zij met vragen of initiatieven terechtkunnen. Conclusie 7: Raad stuurt niet op doelbereik van het wijkgericht werken De gemeenteraad kiest bewust niet te sturen op wijkgericht werken en De Smederijen. De raad geeft prioriteit aan sturing en betrokkenheid vanuit de inwoners. En geeft geen prioriteit aan sturing op leefbaarheidsdoelen. Er zijn geen evaluaties uitgevoerd op het doelbereik van De Smederijen en het wijkgericht werken, daarmee ontbreekt het ook aan sturingsinformatie. De focus ligt op de autonomie van inwoners en hun directe invloed op leefbaarheid, terwijl formele controle op doelmatigheid en doeltreffendheid beperkt is.

Het ontbreekt aan structurele monitoring van effecten, kosten-batenanalyse of periodieke voortgangsrapportages, waardoor de raad onvoldoende inzicht heeft in de bijdrage van De Smederijen aan de lange termijndoelen van wijkgericht werken. Maar hierop ligt ook geen prioriteit bij de raad.

1.4

Aanbevelingen

Aanbeveling 1: Operationaliseer de doelen van het wijkgericht werken De huidige doelen van wijkgericht werken en De Smederijen zijn relevant, maar niet concreet of meetbaar. Het is noodzakelijk om deze doelen te vertalen naar operationele doelstellingen met KPI’s, streefwaarden en meetbare resultaten. Hierbij kan onderscheid worden gemaakt tussen: • De Smederijen (‘voor de voordeur’): focus op collectieve initiatieven, versterking van sociale cohesie, bewonersbetrokkenheid en lokale leefbaarheid. • Sociale Teams (‘achter de voordeur’): focus op tijdige signalering, individuele ondersteuning en koppeling van individuele casussen aan collectieve wijkvraagstukken. Door heldere, meetbare doelen te formuleren ontstaat een kader voor sturing, evaluatie en het zichtbaar maken van effectiviteit en impact van activiteiten. Het geeft tevens sturing aan de werkzaamheden van de Smederijenteams en de Sociale Teams. Bovendien geeft het de stuurgroep van De Smederijen ook een kader voor sturing op doelbereik. Formuleer lange termijn doelen over leefbaarheid (‘voor en achter de voordeur’) in afstemming met bewoners van de wijken, dorpen en buurten via de daarvoor te ontwikkelen agenda’s. Borg daarmee de invloed en zeggenschap van bewoners (is één van de doelen van het wijkgericht werken).

Maak voor de korte klap-projecten inzichtelijk welke bijdrage zij leveren aan wijk-, buurt- en dorpsagenda’s, maar voorkom een top-down sturing vanuit lange termijndoelen op toe te kennen korte klapprojecten. Deze aanbeveling richt zich op het college.

15

Aanbeveling 2: Richt de samenwerking tussen De Smederijen en de Sociale Teams op de doelen van het wijkgericht werken De samenwerking tussen De Smederijen en Sociale Teams is wisselend en nog onvoldoende structureel. Om een integrale aanpak te realiseren, moeten de samenwerking en afstemming tussen beide teams expliciet gericht zijn op de realisatie van de operationeel gemaakte doelstellingen met KPI’s en streefwaarden en op de kernwaarden van wijkgericht werken: • Leefbaarheid: gezamenlijke aanpak van collectieve en individuele problemen in de wijk. • Invloed en zeggenschap van bewoners: bewoners betrekken bij besluitvorming en uitvoering van projecten. • Samenwerking tussen partners: duidelijke taken en verantwoordelijkheden, structureel overleg, gezamenlijke monitoring van resultaten. Door samenwerking te sturen op deze operationeel gemaakte doelstellingen (zie aanbeveling 1) kunnen activiteiten en inzet beter op elkaar worden afgestemd, en wordt de integrale kracht van wijkgericht werken benut. Deze aanbeveling richt zich op het college. Aanbeveling 3: Intensiveer opbouwwerk in wijken met leefbaarheidsproblematiek De korte klap-projecten zijn effectief in dorpen en wijken waar actieve bewoners aanwezig zijn, maar bereiken kwetsbare wijken minder goed. Dat komt omdat daar de organisatiegraad en organisatiemogelijkheden van bewoners lager is.

Dat vraagt om extra inzet op opbouwwerk, naast andere lange termijninspanningen die gericht zijn op het verbeteren van de leefbaarheid in de wijken. Overweeg de volgende concrete maatregelen: • Blijf korte klap-projecten ondersteunen in wijken waar ze succesvol zijn, als instrument voor motivatie en zichtbare resultaten. Zorg ervoor dat initiatiefnemers meer overzicht en duidelijkheid hebben in de ondersteuning die de Smederijenteams bieden. • Richt extra inzet op opbouwwerk in wijken met lage sociale cohesie of fysieke leefbaarheidsproblemen. Een resultaat kan zijn dat nieuwe initiatieven voor korte klap-projecten ontstaan. • Gebruik wijk- en dorpsagenda’s (‘lange klap’) als strategisch kader het opbouwwerk. • Zorg dat samenwerking tussen De Smederijen en Sociale Teams met een mogelijke leidende rol voor de gebiedsregisseurs expliciet onderdeel is van deze aanpak, zodat individuele problematiek gekoppeld wordt aan collectieve wijkontwikkeling. Dit vraagt een herschikking van de capaciteit van de opbouwwerkers en mogelijk extra middelen. Deze aanbeveling richt zich op het college en indien extra middelen beschikbaar moeten worden gesteld de raad.

Aanbeveling 4: Overweeg als raad fundamentele keuzes in doelen en inrichting van het wijkgericht werken Bovengenoemde aanbevelingen richten zich op optimalisatie en verbetering binnen de huidige doelen en organisatie van het wijkgericht werken, meer specifiek waar het gaat om de bijdrage van De Smederijen en de Sociale teams daaraan. Te overwegen is om het wijkgericht werken te voorzien van andere hoofddoelen en/of een andere inrichting en sturing. Feit is dat met name de korte klapprojecten succesvol zijn geweest als het gaat om bewonersinitiatief en inwonerbetrokkenheid, maar dat sinds 2014 de realisatie van lange termijndoelen voor wijken in het huidige construct van De Smederijen niet van de grond is gekomen. In 2025 is weliswaar gestart met het opstellen van wijk- buurt- en dorpsagenda’s, maar uit de gesprekken met direct betrokkenen blijkt dat het nog een zoekproces is naar passende doelen en een passende sturingsstructuur. Er is, zo blijkt uit het onderzoek, behoefte

16

aan duidelijke sturing en eigenaarschap over de doorontwikkeling het wijkgericht werken en de beoogde maatschappelijke effecten bij veel van de gesproken respondentgroepen en betrokkenen. Dimensies waarlangs keuzes gemaakt kunnen worden, zijn: • Ten eerste, de doelen van het wijkgericht werken: (1) alleen gericht op leefbaarheid in algemene zin of (2) meer concreet op maatschappelijke effecten zoals sociale samenhang (onderlinge betrokkenheid, verminderen gevoelens van eenzaamheid), leefbaarheid en veiligheid (vervuiling, verloedering, onveiligheid of positief geformuleerd schoon, heel en veilig), bevorderen van gezondheid en welzijn (gezonde leefstijl, mentale gezondheid, vrijwillige inzet). • Ten tweede, de inrichting van het wijkgericht werken: (1) continueren van De Smederijen als instrument om bewonersinitiatieven te faciliteren, strategische lange-termijnaanpakken te realiseren en samenwerking tussen partners te structureren of (2) deze grotendeels te beleggen bij bijvoorbeeld gebiedsregisseurs van de gemeente Hoogeveen of opbouwwerkers van Stichting Welzijnswerk Hoogeveen (SWW) met instandhouding van korte klapprojecten via een waarderingssubsidie. De Rekenkamer beveelt de raad aan om zelf een reflectiemoment te organiseren om na te gaan of de huidige doelen en inrichting van het wijkgericht werken nog voldoende passend en actueel zijn.

Deze aanbeveling richt zich op de raad.

17

Inleiding 18

2. Inleiding 2.1

Aanleiding

Sinds 2013 werken overheid, organisaties en bewoners binnen De Smederijen samen om de woon- en leefkwaliteit in wijken en dorpen te versterken. Centraal staat de overtuiging dat deze kwaliteit niet alleen gaat over de fysieke omgeving, maar ook over sociale aspecten zoals veiligheid, duurzaamheid, participatie en samenhang. De Smederijen beogen het draagvlak voor beleid onder professionele partijen te vergroten en bewoners en gemeenschappen ondersteuning en middelen te geven om zelf hun leefomgeving vorm te geven. De aanpak richt zich op drie hoofddoelstellingen: het verbeteren en behouden van de leefkwaliteit, het vergroten van invloed en eigen kracht van bewoners, en het versterken van samenwerking tussen betrokken organisaties. In 2021 is het beleid herijkt en zijn de taken gesplitst tussen De Smederijen en Sociale Teams, met als doel de sociale basisstructuur te versterken. De Sociale Teams zijn in 2023 formeel opgericht om kwetsbare bewoners te ondersteunen en te voorkomen dat zij tussen wal en schip vallen. . Vanaf 2024 zijn deze teams structureel onderdeel van het gemeentelijke zorglandschap. Daarnaast zet de gemeente met buurt-, wijk- en dorpsagenda’s verdere stappen om bewoners meer eigenaarschap te geven over hun leefomgeving. Via deze weg kunnen inwoners actief meedenken, plannen ontwikkelen en ideeën aandragen om de leefbaarheid in hun omgeving te versterken.

2.2

Onderzoeksvragen

Dit rekenkameronderzoek heeft als doel inzicht te krijgen in het wijkgericht werken van Hoogeveen met daarbij de volgende centrale vraag: “Dragen De Smederijen doelmatig en doeltreffend bij aan het wijkgericht werken van Hoogeveen?” Deze vraag valt uiteen in de volgende deelvragen: 1. Wat zijn de doelstellingen van De Smederijen en de Sociale Teams en hoe verhouden die zich tot de doelstellingen van het wijkgericht werken? 2. Wat is de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale Teams? 3. In welke mate stimuleert de opzet en structuur van De Smederijen het wijkgericht werken? 4. Wat zijn de redenen voor opsplitsing in wijk- en dorpsteams in De Smederijen enerzijds en de Sociale Teams anderzijds? 5. Hoe verhouden zich de resultaten van De Smederijen en de Sociale Teams tot de doelen van het wijkgericht werken? 6. Hoe doelmatig en doeltreffend is de gekozen uitvoeringsopzet en -structuur?

19

2.3

Normenkader

Per deelvraag zijn normen geformuleerd die in dit rapport worden getoetst. Deelvraag 1. Wat zijn de doelstellingen van De Smederijen en de Sociale Teams en hoe verhouden die zich tot de doelstellingen van het wijkgericht werken? 2. Wat is de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale Teams?

Normen

3.

4.

5. 6.

7.

•

Beschrijvende vraag, geen norm

•

Beschrijvende vraag, geen norm

Wat zijn de redenen voor opsplitsing in wijken dorpsteams in De Smederijen enerzijds en de Sociale Teams anderzijds?

•

Het wijkgericht werken heeft geen hinder ondervonden van de opsplitsing in Smederijen enerzijds en Sociale Teams anderzijds.

Wat zijn de doelstellingen van De Smederijen en de Sociale Teams en hoe verhouden die zich tot de doelstellingen van het wijkgericht werken? Wat is de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale Teams? Wat zijn de redenen voor opsplitsing in wijken dorpsteams in De Smederijen enerzijds en de Sociale Teams anderzijds?

•

Beschrijvende vraag, geen norm

•

Beschrijvende vraag, geen norm

•

Het wijkgericht werken heeft geen hinder ondervonden van de opsplitsing in Smederijen enerzijds en Sociale Teams anderzijds.

In welke mate stimuleert de opzet en structuur van De Smederijen het wijkgericht werken?

•

De opzet en structuur van het wijkgericht werken is zodanig dat de juiste partners betrokken zijn. De samenwerking tussen partners is zodanig dat de benodigde bijdrage door alle partners wordt geleverd. De opzet en structuur draagt bij aan de doelen en cultuur van het wijkgericht werken.

• •

8.

9.

Hoe verhouden zich de resultaten van De Smederijen en de Sociale Teams tot de doelen van het wijkgericht werken? Hoe doelmatig en doeltreffend is de gekozen uitvoeringsopzet en -structuur?

•

Zowel De Smederijen als de Sociale Teams dragen bij aan de doelen van het wijkgericht werken.

•

De doelen van het wijkgericht werken zijn voor De Smederijen en de Sociale Teams vertaald in SMARTgeformuleerd afspraken en prestaties voor De Smederijen en de Sociale Teams met indicatoren en streefwaarden. Verantwoording heeft plaats gevonden op de uitvoering van De Smederijen en de Sociale Teams in relatie tot de geformuleerde SMART geformuleerde afspraken.

•

20

•

•

2.4

De ambtelijke organisatie en het college sturen op de doelmatigheid van de uitvoering van de activiteiten door De Smederijen en de Sociale wijkteams. De ambtelijke organisatie, het college en de raad sturen op de het doelbereik van het wijkgericht werken als gevolg van de inzet van De Smederijen en de Sociale Wijkteams.

Onderzoeksverantwoording

Het onderzoek heeft bestaan uit de volgende stappen: Documentenstudie In de documentenstudie zijn de relevante beleids- en uitvoeringsdocumenten rondom De Smederijen en de sociale wijkteam geanalyseerd om inzicht te verkrijgen in de ontwikkeling van de doelen, de opzet en de structuur van het wijkgericht werken en de bijdrage van de Sociale Teams aan deze doelen. Daarnaast is de documentenstudie gebruikt voor de voorbereidingen van het veldwerk. Zo zijn de vragen voor de enquête en de interviewprotocollen opgesteld aan de hand van de documentenstudie. Veldwerk Het veldwerk heeft bestaan uit de volgende onderdelen: 1. Interview ambtelijke organisatie: het veldwerk is gestart met een interview met de ambtelijke organisatie om een eerste beeld te krijgen van de ontwikkelingen van het wijkgericht werken en De Smederijen door de jaren heen. 2. Enquête onder initiatiefnemers / uitvoerders van ideeën die al dan niet zijn ondersteund door De Smederijen: de enquête is ingevuld door 52 inwoners die een aanvraag hebben ingediend bij De Smederijen. 3. Interviews (12) met initiatiefnemers / uitvoerders: interviews met 12 inwoners om verdieping te vinden op de resultaten uit de enquête. 4. Interviews met uitvoerders van De Smederijen: 2 groepsinterviews met uitvoerders van De Smederijen. 5.

Interviews met uitvoerders van de Sociale Teams: 2 groepsinterviews met uitvoerders van de Sociale teams. 6. Interviews met partners van De Smederijen: 5 groepsinterviews met betrokken partners, namelijk (1) bewoners, (2) corporaties, (3) gemeente, (4) politie en (5) Stichting Welzijnswerk. 7. Ontwikkelkamer: groepsgesprek met vertegenwoordigers van de stuurgroep waarin is gereflecteerd op de bevindingen uit de voorgaande fasen. Werksessie met een vertegenwoordiging van de raad De laatste fase in het onderzoek betrof een werksessie met een vertegenwoordiging van de raad. In deze werksessie zijn de voorlopige bevindingen uit de voorgaande stappen op hoofdlijnen toegelicht. De raadsleden zijn gevraagd hierop en de invulling van hun kaderstellende en controlerende rol te reflecteren: wat gaat goed, wat kan beter en hoe wil de raad sturing geven aan De Smederijen. Rapportage Met uitkomsten van de documentenanalyse, de enquête, de interviews, de ontwikkelkamer en de sessie met de raad is deze nota van bevindingen opgesteld. De conceptnota is voorgelegd aan de rekenkamer en vervolgens voor ambtelijk wederhoor getoetst op feitelijke juistheid.

21

Bevindingen doelen wijkgericht werken 22

3

3. Doelen wijkgericht werken 3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de doelen van het wijkgericht werken, de bijdrage van De Smederijen en Sociale Teams aan deze doelen en geeft een beschrijving van de ontwikkeling van de doelen door de tijd. Eerst zijn in de grijze kaders de bevindingen van de deelvraag op hoofdlijnen weergegeven, gevolgd door een onderbouwing daarvan. Het hoofdstuk sluit af met een toetsing aan het normenkader. De snelle lezer kan volstaan met het lezen van de bevindingen op hoofdlijnen in het grijze kader. In dit hoofdstuk is de volgende deelvraag behandeld: 1. Wat zijn de doelstellingen van De Smederijen en de Sociale Wijkteams en hoe verhouden die zich tot de doelstellingen van het wijkgericht werken?

3.2

Bevindingen doelen wijkgericht werken 1.

Wat zijn de doelstellingen van De Smederijen en de Sociale Wijkteams en hoe verhouden die zich tot de doelstellingen van het wijkgericht werken?

Bevindingen op hoofdlijnen: •

•

•

•

23

Doelen van De Smederijen: De Smederijen zijn opgericht als samenwerkingsverband tussen gemeente, woningcorporaties, politie en welzijnswerk. De belangrijkste doelen zijn (1) het versterken van de leefbaarheid en saamhorigheid in wijken en dorpen, (2) het vergroten van de invloed en zeggenschap van bewoners en organisaties, en (3) het verbeteren van de samenwerking tussen de betrokken partijen via een integrale aanpak. In de praktijk betekent dit dat De Smederijenteams goed zichtbaar en toegankelijk willen zijn voor inwoners en hun ideeën en initiatieven serieus nemen. Doelen Sociale Teams: De Sociale Teams richten zich vooral op het tijdig signaleren en oppakken van problemen achter de voordeur. Hun doel is dat gezinnen en kwetsbare inwoners passende hulp en ondersteuning krijgen, zodat zij niet buiten de boot vallen. Waar De Smederijen zich richten op collectieve vraagstukken in de leefomgeving, werken de Sociale Teams meer op individueel niveau. Doelen wijkgericht werken: Het wijkgericht werken heeft als hoofddoel dat bewoners en hun organisaties directe zeggenschap en verantwoordelijkheid krijgen over de kwaliteit van hun woon- en leefomgeving. De Smederijen leveren hier een directe bijdrage aan door bewoners nauw te betrekken, signalen snel op te pakken en samen met partners initiatieven te ondersteunen.

De Sociale Teams dragen indirect bij aan het wijkgericht werken doordat zij zich richten op individuele casussen. Hun bijdrage wordt sterker en zichtbaarder wanneer zij samenwerken met De Smederijen en partners, of wanneer individuele problemen aanleiding vormen voor een bredere straat- of wijkaanpak. Geschiedenis wijkgericht werken en ontwikkeling Smederijen: Wijkgericht werken werd in 2007 de nieuwe manier van werken in Hoogeveen. De Smederijen werden opgezet om de visie van het wijkgericht werken te ondersteunen en bewoners actief bij de uitvoering te betrekken. De Smederijen zijn vanaf het begin de belangrijkste uitvoeringsstrategie geweest van het wijkgericht werken. Hoewel de capaciteit en motivatie tijdelijk onder druk stonden door bezuinigingen en veranderingen bij partners, staat wijkgericht werken inmiddels weer hoog op de agenda en is de inzet van teams uitgebreid. De splitsing in 2021 tussen Smederijenteams en Sociale Teams heeft de rollen verduidelijkt: De Smederijen werken aan collectieve leefbaarheidsvraagstukken “voor de voordeur”, terwijl de Sociale Teams zich richten op individuele ondersteuning “achter de voordeur”.

Onderbouwing Doelen Smederijen De Smederijen zijn een samenwerking tussen gemeente, woningcorporaties, politie en welzijnswerk, en kennen een drietal doelen: 1. Het bevorderen en onderhouden van de woon- en leefkwaliteit in wijken en dorpen. 2. Het vergroten van de invloed van alle (groepen) bewoners en organisaties op wijk en dorpsniveau, van fase van planvorming tot en met de uitvoering van wijk- en dorpsplannen. 3. Het verbeteren van de werkwijze en de samenwerking tussen de participerende organisaties via een integrale aanpak en, zo nodig, organisatorische aanpassingen behorende bij een vraag-gerichte manier van werken. De Smederijenteams beschrijven hun doel zelf als het versterken van de leefbaarheid en saamhorigheid in wijken en dorpen. De Smederijenteams streven ernaar goed zichtbaar en toegankelijk te zijn voor bewoners. Zij zien het betrekken van inwoners en het serieus nemen van hun ideeën als een kernpunt. “Het gaat erom wat zij belangrijk vinden voor hun wijk of dorp, en dat zij hun stem erover geven.” In de loop der jaren hebben De Smederijen gezien dat kleine initiatieven waardevol blijken voor het versterken van samenhang en eigenaarschap. De teams beogen multidisciplinair te werken, met korte lijnen tussen partners, waardoor snel en doelgericht kan worden gehandeld.

Tegelijkertijd ervaren de teams dat de verbinding tussen het fysieke en sociale domein niet vanzelfsprekend is; daar liggen ontwikkelkansen. Ook verschilt de effectiviteit per wijk of dorp: in gebieden waar teamleden langer samenwerken en bewoners nauw betrokken zijn, verloopt het werk soepeler dan in wijken of dorpen waar wisselingen en lacunes in capaciteit hebben gespeeld. Doelen Sociale Teams Het doel van de Sociale teams is om problemen achter de voordeur sneller op te signaleren en op te pakken zodat gezinnen en kwetsbare inwoners tijdig passende hulp krijgen. Waar De Smederijen bewonerskracht mobiliseren en de leefomgeving verbeteren, zorgen de Sociale Teams dat kwetsbare inwoners niet buiten de boot vallen. Het verschil tussen beide teams wordt door de teams zelf aangeduid met ‘achter de voordeur’ (Sociale Teams) en ‘voor de voordeur’ (Smederijen). De Sociale Teams hanteren het principe van één plan en één regisseur per gezin. Hun bijdrage aan wijkgericht werken is indirecter dan dat van De Smederijen, maar niet minder belangrijk: door problemen op individueel niveau te stabiliseren, dragen ze bij aan de leefbaarheid in de wijk als geheel. Wel worden knelpunten ervaren, zoals de beperkingen door privacywetgeving (waardoor bijvoorbeeld de politie geen casussen kan aanleveren) en de frequentie van overleggen, die soms te laag is om snel te kunnen handelen.

Ook de verschillen in werkwijze tussen teams leiden tot onduidelijkheid over verantwoordelijkheden. Doelen wijkgericht werken en bijdrage van De Smederijen en Sociale Teams Wijkgericht werken heeft als belangrijkste doel om bewoners en hun organisaties directe zeggenschap en verantwoordelijkheid te geven om op die manier de kwaliteit van hun woon- en leefklimaat te behouden en te verbeteren, zowel op het fysieke vlak als op het sociale terrein. Het doel van wijkgericht werken is daarmee in lijn met de doelen van De Smederijen. De Smederijenteams leveren dan ook een directe bijdrage aan het wijkgericht werken doordat zij nauw contact hebben met bewoners en signalen uit de wijk snel kunnen oppakken. Door de korte lijnen en integrale aanpak kunnen ze effectief reageren op wat er speelt en bewoners betrekken bij initiatieven. De kracht van de teams zit volgens De Smederijen in de verbinding van verschillende partners, het benutten van elkaars kennis en het creëren van eigenaarschap binnen de wijk. Deze werkwijze sluit aan bij de doelen van wijkgericht werken: het versterken van de leefbaarheid, betrokkenheid en samenwerking in de buurt.

24

De Sociale Teams leveren naar eigen zeggen een minder directe bijdrage aan het wijkgericht werken omdat de focus ligt op individuele casuïstiek. De bijdrage van de Sociale Teams aan het wijkgericht werken komt pas echt tot uiting wanneer wordt samengewerkt met De Smederijen en partners. Ook benadrukken de Sociale Teams dat als de analyse wordt gedaan over individuele casussen heen en er een bredere straat- of wijkaanpak wordt opgezet waarin in De Smederijen worden betrokken, de bijdrage van de Sociale Teams aan het wijkgericht werken directer wordt. Wel maken de Sociale Teams in sommige gevallen gebruik van de infrastructuur van de wijkgerichte aanpak. Ze profiteren van het netwerk, de signalen en het contact met de bewoners waardoor ze effectievere hulp kunnen bieden aan inwoners. Geschiedenis van het wijkgericht werken Ontwikkeling van het wijkgericht werken, De Smederijen en Sociale Teams De visie van het wijkgericht werken in Hoogeveen gaat terug naar 2007. Wijkgericht werken werd destijds gezien als een nieuwe manier van werken die voor de gehele gemeente Hoogeveen werd ingevoerd. Het belangrijkste doel was het geven van directe zeggenschap en verantwoordelijkheid aan bewoners en hun organisaties om op die wijze de kwaliteit van hun woon- en leefklimaat te behouden en verbeteren, zowel op het fysieke vlak als op het sociale terrein.

De Smederijen van Hoogeveen (een samenwerking tussen gemeente, woningcorporaties, politie en het welzijnswerk) werden opgericht om het zeggenschap terug te geven aan de samenleving en invulling te geven aan de doelen van het wijkgericht werken. Uit interviews met de ambtelijke organisatie, De Smederijen, de Sociale Teams en partners blijkt dat de doelen van wijkgericht werken sinds 2007 hetzelfde zijn gebleven. De kern van de ambitie is nog steeds het versterken van leefbaarheid, sociale cohesie en participatie, waarbij inwoners zelf een leidende rol spelen. Dit betekent: samen met inwoners initiatieven ontwikkelen, hen verantwoordelijkheid geven en daar ook middelen aan koppelen. Niet de gemeente, maar de inwoner staat aan het roer. De consistentie van deze doelen is te verklaren vanuit verschillende perspectieven. Allereerst past het volgens het volgens Stichting Welzijnswerk bij de aard van het sociaal domein dat doelen op hoofdlijnen over de jaren gelijk blijven. Wijkgericht werken is immers een zaak van de lange adem en vraagt om continuïteit. Daarnaast benadrukken vertegenwoordigers van de woningcorporaties dat een wijk nooit ‘af’ is en er altijd ontwikkelingen en behoeften blijven die aandacht vragen.

Tot slot is de maatschappelijke aandacht en behoefte aan leefbaarheid, sociale cohesie en participatie volgens vertegenwoordigers van de ambtelijke organisatie de afgelopen jaren weer toegenomen. Ontwikkelingen als decentralisaties, een grotere nadruk op participatie en de wens tot meer eigenaarschap bij inwoners maken de initiële doelstellingen actueler dan ooit. Wel plaatsen partners kanttekeningen bij de sturingskracht van de doelen. Als de doelen weinig concreet zijn, is het meten van de effecten van deze doelen lastig. Het is bijvoorbeeld niet altijd duidelijk wanneer je het ‘goed’ doet op het gebied van leefbaarheid omdat er veel verschillende factoren hierop van invloed kunnen zijn. De Smederijen zijn vanaf het begin de belangrijkste uitvoeringsstrategie geweest om het wijkgericht werken en deze doelen te realiseren. Waar aanvankelijk de nadruk lag op gezamenlijke wijkgerichte projecten, kwam vanaf 2016 de vraag naar het bestaansrecht van De Smederijen sterker op tafel. Door interne druk bij partnerorganisaties (bijvoorbeeld de nieuwe woningwet, de landelijke politie en gemeentelijke decentralisaties) en bezuinigingen, liep de capaciteit terug. Inmiddels is die situatie gekanteld: het huidige college heeft wijkgericht werken opnieuw stevig op de agenda gezet, er wordt gestuurd op data en focuswijken, en de capaciteit van het Smederijenteam is uitgebreid.

De motivatie bij partners is groot om samen verder te bouwen.

25

Sinds 2021 is er een scheiding aangebracht tussen Smederijenteams en Sociale Teams: De Smederijen werken ‘voor de voordeur’, aan collectieve vraagstukken rond leefbaarheid en sociale samenhang, terwijl de Sociale Teams zich richten op ‘achter de voordeur’, waar individuele huishoudens met meervoudige problematiek ondersteuning nodig hebben. Beide teams hebben eigen accenten, maar dragen volgens direct betrokken uitvoerders gezamenlijk bij aan de doelen van wijkgericht werken. Tijdlijn: ontwikkeling van de doelen door de jaren heen 2007 – Startpunt: zeggenschap en partnerschap voor inwoners (bron: Toekomstagenda Wijk- en Dorpsgericht Werken in de gemeente Hoogeveen) De Smederijen beginnen als een vernieuwende werkwijze waarin bewoners meer zeggenschap krijgen over hun leefomgeving en als gelijkwaardige partner worden gezien om de leefomgeving te verbeteren. Het doel is een wijkgerichte aanpak waarin bewoners invloed krijgen op beleid en uitvoering. Deze nieuwe werkwijze betreft niet alleen de gemeente Hoogeveen, maar ook drie woningcorporaties, politie en welzijnswerk.

2008 en 2009 – Doelen en maatschappelijke effecten (bron: Jaarplan De Smederijen 2009) De Smederijen hebben twee belangrijke hoofddoelen: (1) Zeggenschap en verantwoordelijkheid voor bewoners en hun organisaties voor het behouden en verbeteren van hun leefomgeving en (2) Versterken van de samenwerking tussen de betrokken organisaties. Deze doelen moeten de volgende maatschappelijke effecten sorteren: meer participatie, sociale cohesie en zelfredzaamheid. De focus blijft sterk op bewonersinvloed, maar ook op het versterken van de onderlinge samenwerking van partners. 2010 en 2011 – Professionalisering van samenwerking (bron: Missie, visie en doelstellingen Smederijen 2010 en evaluatie van wijkteams) Naast de bestaande doelen komt er een nieuw accent: professionaliseren van samenwerking. Dit gebeurt door prestatiegerichte afspraken en betere verbindingen tussen operationeel, tactisch en strategisch niveau. De invloed van bewoners blijft centraal, maar er wordt meer nadruk gelegd op organisatieontwikkeling en professionalisering. In 2011 worden de twee hoofddoelstellingen (zeggenschap en verantwoordelijkheid van bewoners voor de woon- en leefomgeving en het verbeteren van de samenwerking tussen de zes organisaties) geëvalueerd.

2012 – Nieuw evenwicht tussen professionals en bewoners (bron: Besluitvormingsdocument Stuurgroep De Smederijen 2012) De visie wordt breder: overheid, organisaties en bewoners zijn wederzijds afhankelijk. Er is een duidelijke beweging naar een evenwicht tussen inzet van professionals en bewoners. Dit markeert een omslag van “bewoners meer invloed geven” naar “bewoners en professionals hebben elkaar nodig”. 2013 en 2014 – Verbreding en verdieping (bron: Missie, visie en doelstellingen De Smederijen 2013) De drie hoofddoelen worden opnieuw benoemd, maar krijgen nieuwe accenten: 1. Leefkwaliteit: naast fysieke investeringen komt de nadruk meer te liggen op sociale vraagstukken en preventie. 2. Bewonersinvloed: meer benutten van de eigen kracht van bewoners en meer maatwerk per gebied. 3. Samenwerking organisaties: integrale aanpak, eventueel met organisatorische aanpassingen. De focus verschuift van alleen zeggenschap naar eigen kracht, maatwerk en preventief werken. 2015 – Analyse en doorontwikkeling (bron: Stappenplan doorontwikkeling De Smederijen 2015)

26

De Smederijen richten zich op een brede analyse van leefbaarheidsvraagstukken, waarbij subjectieve bewonerservaringen worden gecombineerd met objectieve data van partners. Hiermee wordt gewerkt aan een integrale en preventieve aanpak op wijk-, buurt- en dorpsniveau. Het idee is dat knelpunten het best lokaal en gebiedsgericht kunnen worden aangepakt. 2016 – Leren en kennis delen (bron: De Smederijen University) De nadruk verschuift naar kennisuitwisseling en leren van elkaar. Inwoners worden gezien als docenten, beroepskrachten als ambassadeurs. Dit laat zien dat bewoners niet alleen participeren, maar ook kennisdragers zijn die professionals iets te leren hebben. 2017 – 2020 Smederijen 3.0: zelf doen, decentraal werken (bron: Smederijen 3.0) De kernpunten worden aangescherpt: • Regie en uitvoering bij bewoners (“zelf doen”). • Professionals met mandaat en budget om lokaal maatwerk te leveren. • Van praten naar doen: concrete actie staat centraal. • Decentralisatie: werken op straat-, buurt-, wijk- of dorpsniveau met vaste teams, aangevuld door flexibele schillen van professionals. • Stuurgroep als facilitator i.p.v. sturende partij. De inwoner en zijn leefwereld staan definitief centraal, met meer nadruk op eigen regie, maatwerk en actiegerichtheid.

2021 – Splitsing in teams (bron: De relatie tussen De Smederijenteams en de Sociale Teams) In 2021 worden de Wijkteams Smederijen opgedeeld in De Smederijenteams en Sociale Teams met beide hun eigen focus en doelen. Waar De Smederijenteams focussen op de leefbaarheid van de woonomgeving (voor de voordeur), focussen de Sociale Teams op individuele casuïstiek (achter de voordeur). 2022 en 2023 – Versterking van de sociale basisstructuur (bron: Ambitie Stuurgroep Smederijen 2022) De focus komt te liggen op een versterking van de sociale basisstructuur met als ambitie inwoners samen met hun netwerk zo zelfstandig mogelijk te laten deelnemen aan de samenleving. De gemeente en Stichting Welzijnswerk zien elkaar als partners in het versterken van de sociale basis en hebben op basis van dat partnerschap een opgave welzijnswerk 2023-2025 geformuleerd. De gezamenlijke waarde/ambitie van waaruit ze werken is dat inwoners de regie hebben over hun eigen leven, zelfredzaam zijn met hun sociaal netwerk en elkaar helpen zodat zij volwaardig kunnen deelnemen aan de samenleving (inclusie). 2024 - Doorontwikkeling Sociale Teams (bron: Overzicht Sociale Teams Hoogeveen en andere gremia) De Sociale Teams krijgen een vaste plek in het gemeentelijke zorglandschap en stroomlijnen de integrale hulp.

Taken die onder andere bij de Sociale Teams belegd zijn, zijn: regie en samenhang in hulpverlening, één plan en één regisseur per cliënt/gezin, vroegtijdig signaleren en continu in beeld houden van kwetsbare inwoners, toewijzing en bewaking van casusregie en het opschalen en afschalen van hulpverlening waar nodig. 2025 – Kadernota en buurtagenda’s (bron: Collegevoorstel wijk, buurt en dorpsagenda’s) In 2025 wordt met de Kadernota een nieuwe stap gezet in de ontwikkeling van De Smederijen. De gemeente werkt voortaan met buurt-, wijk- en dorpsagenda’s, waarin de belangrijkste opgaven voor de leefomgeving worden geformuleerd en opgepakt. Het opstellen van de WBD-agenda’s worden opgesteld vanuit de intrinsieke motivatie uit de buurt, de wijk of het dorp.

27

4 Bevindingen opzet en structuur Smederijen en Sociale Wijkteams 28

4. Bevindingen opzet en structuur Smederijen en Sociale Wijkteams 4.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale teams en de redenen voor opsplitsing. Eerst zijn in de grijze kaders de bevindingen per deelvraag op hoofdlijnen weergegeven, gevolgd door een onderbouwing van dat antwoord. Het hoofdstuk sluit af met een toetsing aan het normenkader. De snelle lezer kan volstaan met het lezen van de beantwoording op hoofdlijnen in de grijze kaders. In dit hoofdstuk zijn de volgende deelvragen behandeld: 2. Wat is de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale Wijkteams? 3. Wat zijn de redenen voor opsplitsing in wijk- en dorpsteams in De Smederijen enerzijds en de Sociale Wijkteams anderzijds?

4.2 2.

Bevindingen opzet en structuur Smederijen en Sociale Wijkteams Wat is de opzet en structuur van De Smederijen en de Sociale Wijkteams?

Bevindingen op hoofdlijnen: • De Smederijen werken sinds 2007 gebiedsgericht via wijkteams en dorpenteams in vijf gebieden. • Inwoners kunnen voor concrete activiteiten financiële ondersteuning vragen bij De Smederijen. • Daar waar actieve bewonersgroepen aanwezig zijn worden aanvragen van inwoners beoordeeld en geprioriteerd door deze bewonersgroepen. • Een stuurgroep op gemeentelijk niveau is ingericht vanuit de samenwerkende partners waarin samen met een bewonersvertegenwoordiging sturing wordt gegeven aan De Smederijen. • De stuurgroep bewaakt het proces van de ondersteuning van bewonersactiviteiten en geeft richting aan de doelen van De Smederijen. • De Sociale Teams worden sinds 2023 uitgevoerd met teams in dezelfde gebieden als De Smederijen. Ze bieden laagdrempelige individuele hulp en werken in de wijk samen met het wijkteam van De Smederijen.

Onderbouwing Samenwerkende partijen De Smederijen is sinds 2007 een samenwerking van 6 partners: 1. De gemeente Hoogeveen, 2. De politie, 3. De woningcorporatie Domesta, 4. De woningcorporatie Actium, 5. De woningcorporatie Woonconcept, 6. De Stichting Welzijnswerk (SWW). Organisatie in teams De gemeente heeft experimenten met inwonerbetrokkenheid al vanaf 2003 ingezet, de start van De Smederijen was in 2007. In eerste instantie was het één team waarin casuïstiek en thema’s naast elkaar liepen. Na enkele jaren is dit

29

gesplitst in kernteams in verschillende wijken en dorpen. De Smederijen zijn uitgewerkt in de Smederijenteams die nu gebiedsgericht werken via wijkteams en dorpenteams in vijf gebieden: 1. Centrum; 2. De Weide & Erflanden; 3. Krakeel; 4. Wolfsbos & Zuid; 5. Dorpen. Elk team heeft inloopspreekuren en vaste contactpunten. In deze teams zit een mix van professionals dicht op de wijk, zoals een gebiedsregisseur), een wijkbeheerder(s) en een handhaver (boa), (gemeente), wijkagent(en) (politie), bewoners-/wijkconsulenten vanuit Domesta/Actium/Woonconcept, en sociaal werk (opbouwwerker, jongerenwerker) van SWW. Per gebied is de bezetting met namen en functies gepubliceerd op de website. Volgens de uitvoerende medewerkers in De Smederijen komen de teams gemiddeld eens per 4–6 weken bijeen (in sommige gebieden vaker, bijvoorbeeld Krakeel elke twee weken). Deze overleggen bestaan uit terugkoppeling van acties, bespreken van signalen uit de wijk en het coördineren van bewonersinitiatieven. De Smederijenteams werken aan de aanpak van problematiek en thema’s voor de “voordeur”. Daarnaast werken zij aan de lange termijn, sinds 2025 in enkele gebieden via de WBD-agenda’s.. Volgens de professionals ligt de nadruk op nabijheid en presentie: signalen oppikken, eigenaarschap stimuleren en snel kunnen handelen.

‘Korte klap’ Het doel van De Smederijen is om samen met bewoners plannen te smeden en uit te voeren voor de leefomgeving. Inwoners kunnen voor concrete activiteiten financiële ondersteuning vragen bij De Smederijen. Gebiedsgericht over 25 dorpen en wijken zijn jaarbudgetten voor totale ondersteuning van activiteiten ‘korte klap’-projecten vastgesteld. Daar waar actieve bewonersgroepen aanwezig zijn worden ingebrachte ideeën getoetst aan vooraf vastgestelde criteria. Er vindt geen prioritering plaats door de bewonersgroep; als er meer ideeën zijn dan budget, worden verkiezingen georganiseerd waarbij iedere bewoner zijn voorkeur kan aangeven. Bij afwezigheid van deze bewonersgroep beschikt het Smederijen team rechtstreeks. ‘Lange klap’ Ook had De Smederijen het doel om via langere termijn activiteiten (‘lange klap’) de leefbaarheid in dorpen en wijken te verbeteren. Uit de documenten en de gesprekken met de partners die De Smederijen vormen blijkt dat sprake is van een pendulebeweging. Bij de start was het doel om te werken met de ‘lange klap’, maar in de periode 2012-2019 is de aandacht voor de ‘lange klap’ weggezakt. Redenen daarvoor zijn: (1) verminderde inzet vanuit partners en (2) betrokkenen ervoeren spanning tussen het ‘van onderop’ werken en de lange klap-aanpak.

Waar de lange klap wél is gerealiseerd, gebeurde dit in samenwerking met bewoners en paste het goed bij de gezamenlijke werkwijze. Capaciteit was een belangrijke reden dat de lange klap niet breder kon worden toegepast.. Vanaf de start van het huidige college is de ‘lange klap’ in een andere benaming weer op de agenda gekomen: het opstellen van wijk- en dorpsagenda’s voor de vijf gebieden waarin De Smederijen actief zijn. Uit de gesprekken blijkt dat dit proces nog niet volledig is gerealiseerd.

Sturing door stuurgroep Een stuurgroep op gemeentelijk niveau is ingericht vanuit de samenwerkende partners waarin samen met een bewonersvertegenwoordiging sturing wordt gegeven aan De Smederijen. De stuurgroep bewaakt het proces van de ondersteuning van bewonersactiviteiten en geeft richting aan de doelen van De Smederijen. De stuurgroep komt

30

gemiddeld 2 tot 4 keer per jaar bij elkaar. De frequentie daarvan is verschillend geweest in de periode dat De Smederijen bestaan. De agenda voor de stuurgroep wordt voor een belangrijk deel gevoed door de gebiedsregisseurs die als verbindende schakel fungeren tussen De Smederijenteams en de stuurgroep. Het op peil brengen van de capaciteit van de gebiedsregisseurs heeft er volgens leden van de stuurgroep toe geleid dat veel afstemmings- en operationele onderwerpen tussen teams niet meer op de agenda van de stuurgroep komen, wat als een positieve ontwikkeling wordt ervaren. Op de agenda van de stuurgroep zijn naast de regulieren agendapunten opening, mededelingen, verslag, ingekomen stukken, rondvraag en actielijst ook een aantal inhoudelijke punten zoals doorontwikkeling, wijkteams, wijkkantoren en begrotingen. Dit is in de loop der jaren nauwelijks veranderd. Opzet en structuur Sociale Wijkteams Vanaf 2023 zijn mede vanuit De Smederijen aparte Sociale Teams ontstaan die zich meer richten op de individuele problematiek. Dit wordt uitgevoerd met vijf gebiedsteams (zelfde indeling als De Smederijen) plus Stichting Welzijnswerk Hoogeveen. In de Sociale Wijkteams zitten verschillende professionals.

Het zijn generalisten met specialismen op het gebied van maatschappelijk werk, cliëntondersteuning, opbouwwerk, jeugdmaatschappelijk werk, casusregie, jongerenwerk, opvoedondersteuning. Ze bieden laagdrempelige individuele hulp en werken in de wijk samen met het wijkteam van De Smederijen. Een deel van de uitvoerenden in de Sociale Wijkteams was eerst actief in De Smederijenteam, sommigen zijn actief in beide teams. De Smederijen en Sociale teams worden vanuit de gemeente door verschillende opdrachtgevers (uit verschillende teams) aangestuurd. De Sociale Wijkteams overleggen elke drie weken. Deze overleggen draaien vrijwel volledig om casuïstiekbespreking; soms tot vijftien lopende casussen per keer. De AVG-regelgeving beperkt de informatie-uitwisseling, vooral met politie, wat het oplossen van overlast bemoeilijkt. De besluitvorming over casussen is volgens uitvoerende traag door de vergaderfrequentie, terwijl snelle actie vaak nodig is. Preventie krijgt volgens hen nog relatief weinig aandacht; de nadruk ligt op curatieve hulp. 4.3 3.

Bevindingen redenen voor opsplitsing van wijk- en dorpsteams Wat zijn de redenen voor opsplitsing van wijk- en dorpsteams in De Smederijen enerzijds en de Sociale Wijkteams anderzijds?

Bevindingen op hoofdlijnen: • De opsplitsing was nodig om het werk van de wijk- en dorpsteams duidelijker te structureren, met enerzijds een collectieve, preventieve en participatieve rol (De Smederijen) en anderzijds een individuele, specialistische en hulpverlenende rol (Sociale Wijkteams). Anderzijds speelt de ambitie om sterker te sturen op de toegang tot het sociaal domein een rol in de oprichting van de Sociale Teams. • De samenwerking tussen De Smederijen en de Sociale Teams verloopt wisselend. Daar waar mensen in beide teams zitten (bijvoorbeeld maatschappelijk werkers), gaat het beter. De verbinding tussen De Smederijen en de Sociale Teams is cruciaal, maar wordt in de praktijk nog als onvoldoende ervaren. Er is behoefte aan meer heldere afstemming, structuur en gezamenlijke aanpak, zodat inwoners niet verdwalen en de integrale kracht van wijkgericht werken beter benut kan worden.