Onderzoeksrapport Tijden Veranderen vestiging datacenters in Hollands Kroon

Tijden veranderen

1/63

RAPPORT

Tijden veranderen Onderzoek naar de vestiging van datacenters in Hollands Kroon 69927 - 22 december 2023 Willem Buunk, Milan Rikhof, Toke van Telgen, Regine Wagenaar en Il Shik Sloover

GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG

Tijden veranderen

2/63

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 ...................................................................................................................... 3 Inleiding........................................................................................................................... 3 1.1

Aanleiding ......................................................................................................... 3

1.2

Onderzoeksaanpak............................................................................................. 3

1.3

Leeswijzer......................................................................................................... 6

Hoofdstuk 2 ...................................................................................................................... 7 Hoofdlijnen feitenreconstructie ........................................................................................ 7 2.1

Aanloop (tot 2009)............................................................................................. 9

2.2

Ruimte voor datacenters op papier (2009-2015) ................................................... 10

2.3

Visievorming over datacenters (2015-2020) ......................................................... 15

2.4

Brede maatschappelijke discussie (2020-2023) .................................................... 20

Hoofdstuk 3 .................................................................................................................... 27 Lessen voor toekomstige grootschalige ontwikkelingen ................................................ 27 3.1

De basis op orde brengen .................................................................................. 29

3.2

Sturing geven................................................................................................... 31

3.3

Goede publieke besluitvorming organiseren ......................................................... 33

3.4

Omgevingsmanagement inrichten ....................................................................... 35

BIJLAGE ......................................................................................................................... 37 Verdiepende analyse ...................................................................................................... 37 Gemeente Hollands Kroon ................................................................................................... 38 Initiatiefnemers.................................................................................................................. 47 Bovenlokale context ........................................................................................................... 53 Maatschappij ..................................................................................................................... 58

HOOFDSTUK 1

Inleiding 1.1

Aanleiding

De vestiging van datacenters in de gemeente Hollands Kroon als onderdeel van Agriport A7 heeft geleid tot een brede maatschappelijke discussie. Waar de initiatieven zich aanvankelijk leken te voegen naar de ambitie om de regio economisch te versterken, ontstond er gaandeweg discussie tussen gemeente Hollands Kroon, provincie Noord-Holland, inwoners, Agriport A7 B.V. en anderen over de planvorming en (ruimtelijke) inpassing. Dit leidde tot een maatschappelijk en politiek debat in de gemeente Hollands Kroon over de wenselijkheid van datacenters, en compliceerde de interbestuurlijke samenwerking tussen gemeente en provincie. Berenschot is door de gemeente Hollands Kroon gevraagd onafhankelijk onderzoek te doen naar de vestiging van datacenters in de gemeente. Het doel daarvan is (1) inzicht te bieden in de feitelijke ontwikkeling van plan- en besluitvorming omtrent de vestiging van datacenters op het Agriport A7terrein en (2) lessen te trekken voor de gemeente Hollands Kroon over het omgaan met toekomstige grootschalige ruimtelijke ontwikkelingen. Onderzoek naar datacenters op Agriport A7 tussen 2009 en 2023 Dit onderzoek richt zich op de vestiging van ‘hyperscale datacenters’ op Agriport A7.

Hierbij gaat het zowel om de daadwerkelijk gerealiseerde datacenters, de datacenters die nu in aanbouw zijn, en ruimte voor eventuele toekomstige datacenters in de bestemmingsplannen voor Agriport A7. We richten daarbij ons onderzoek op de periode van 2009 tot 2023. In 2009 dient het eerste initiatief voor een datacenter zich aan. De aanloop hiernaartoe is het begin van ons onderzoek. Eind 2022 wordt er, na een lange aanloop, een bestemmingsplan vastgesteld dat extra ruimte beschikbaar stelt voor datacenters op een nieuwe locatie op Agriport A7. Dit besluit en de gevolgen daarvan in 2023 vormen het einde van de periode die we onderzoeken. Gezien het doel van dit onderzoek om lessen te trekken voor de gemeente Hollands Kroon, leggen we de focus op het handelen van de gemeente gedurende de bovenstaande periode. Daarvoor kijken we naar de gemeenteraad, het college, de ambtelijke ondersteuning en de samenwerking tussen deze partijen. Ook kijken we hoe vanuit de gemeente is gecommuniceerd richting anderen, zoals de provincie Noord-Holland, de regio, private partijen, de ontwikkelaars, de media, en inwoners.

1.2

Onderzoeksaanpak

De gehanteerde onderzoeksaanpak bestaat uit twee samenhangende delen (zie figuur 1): 1. Een feitenreconstructie op hoofdlijnen van de periode 2009 tot 2023, waarin het proces van planontwikkeling en besluitvorming in beeld is gebracht. 2. Verdiepend onderzoek naar een selectie van drie betekenisvolle momenten in de ontwikkeling. Dit zijn momenten waarop de gemeente verantwoordelijk was voor een belangrijk besluit.

3

Uit de analyse van de gehele feitenreconstructie en de drie betekenisvolle momenten zijn lessen geformuleerd voor de raad, het college en de ambtelijke organisatie over het omgaan met toekomstige grootschalige ontwikkelingen.

eitenreconstructie op hoo dlijnen

erdieping op betekenisvolle momenten

Figuur 1. Onderzoek onderdelen 1 (feitenreconstructie) en 2 (betekenisvolle momenten).

Feitenreconstructie op hooflijnen Als eerste stap in het onderzoek hebben we ons gericht op de feitelijke gebeurtenissen omtrent de vestiging van datacenters op Agriport A7. Dit is een complex proces geweest waar vele partijen bij betrokken waren. De gemeenteraad, het college, initiatiefnemers, datacenterontwikkelaars, maatschappelijke partijen, provincie Noord-Holland, de Rijksoverheid en vele anderen hebben allen een bijdrage gehad in hoe de vestiging van datacenters in Hollands Kroon heeft plaatsgevonden. Om te reconstrueren hoe dit proces is verlopen, hebben wij het samenspel tussen deze partijen op hoofdlijnen in beeld gebracht. Dat hebben we gestructureerd gedaan, door onderscheid te maken tussen vier ‘typen’ partijen. Elk type partij vormt een invalshoek van waaruit wij de feitelijke gebeurtenissen in de periode tussen 2008 en 2023 hebben onderzocht. De vier ‘typen’ partijen zijn: 1. Gemeente Hollands Kroon. De gemeente is voor het grootste deel van de ontwikkeling het bevoegde gezag geweest. Vanuit deze invalshoek kijken we daarom hoe het college en de gemeenteraad hebben gehandeld met betrekking tot de vestiging van datacenters op Agriport A7. Welke besluiten zijn er genomen en hoe zijn die tot stand gekomen? Daarnaast is ook inhoudelijk gekeken hoe het gemeentelijke beleid zich heeft ontwikkeld.

Welke bestemmingsplannen golden er in het gebied? En welke andere beleidskaders waren er? 2. Initiatiefnemers. De ontwikkeling van de datacenters is door private partijen uitgevoerd, zoals Agriport A7 B.V., Microsoft, Google en anderen. In deze invalshoek is daarom in beeld gebracht hoe deze partijen hebben samengewerkt met de gemeente Hollands Kroon. Dat doen we door te kijken naar de overeenkomsten die er zijn gesloten met private partijen, en welke vergunningen er zijn afgegeven. 3. Bovenlokale context. Ook andere overheden hebben invloed gehad op de vestiging van datacenters. Vanuit deze invalshoek is daarom gekeken naar wat er heeft plaatsgevonden bij het Rijk en de provincie Noord-Holland, en bij de regionale samenwerkingen in relatie tot de vestiging van datacenters op Agriport A7. 4. Maatschappij; Naast overheden en private partijen zijn er ook breder in de maatschappij partijen geweest die betrokken waren bij de vestiging van datacenters. Denk aan inwoners, belangenorganisaties, en andere bedrijven. Om van dit brede scala aan partijen een beeld te

4

geven, is in deze invalshoek gekeken naar de ontwikkelingen in de media en participatietrajecten. Dit zijn namelijk de twee manieren waarop deze bredere groep partijen invloed heeft gehad op de vestiging van datacenters.

De feitenreconstructie met deze vier invalshoeken is gemaakt op basis van een documentstudie en enkele interviews met sleutelfiguren bij de gemeente, Agriport A7 B.V. en de provincie Noord Holland.

aad

nt ikkelaars

ollege

mbtelijk

E ploitanten

egio

edia

n oners

rovincie

ijk

elanghebbenden

Figuur 2. Vier invalshoeken waarmee de feitenreconstructie op hoofdlijnen is gemaakt.

Verdieping op betekenisvolle besluiten Als tweede stap in het onderzoek hebben we ons gericht op het trekken van lessen voor toekomstige grootschalige ontwikkelingen. Daarvoor hebben we op basis van de feitenreconstructie drie betekenisvolle besluiten geselecteerd die we diepgaand hebben geanalyseerd. Dit zijn de momenten waarop een wezenlijke stap is gezet in de medewerking aan, of bijsturing van de ontwikkeling van datacenters. Het zijn momenten die achteraf gezien feitelijk het verschil hebben gemaakt (of hadden kunnen maken) en daarmee analytisch relevant zijn om te onderzoeken op wat er goed en minder goed is gegaan. Voor de selectie van deze casussen hebben we rekening gehouden met momenten die onderling verschillend zijn (most different case design). Denk hierbij aan verschillen in rolverdeling (bijvoorbeeld initiatiefnemers, bestuur of politiek) en omstandigheden (bijvoorbeeld inhoudelijk, procedureel of maatschappelijk debat) die van betekenis waren voor het verloop van het proces. De gekozen momenten zijn samen met de begeleidingscommissie van het onderzoek vastgesteld. Voor elk moment is met vier of vijf personen gesproken om een zo volledig mogelijk beeld van het betekenisvolle moment te krijgen. Gebruikte bronnen De feitenreconstructie en de verdiepende analyse van de betekenisvolle momenten zijn gemaakt op basis van documentstudie aangevuld met interviews.

Voor de documentstudie is er gebruikgemaakt van documenten uit onder andere: •

Openbaar beschikbare gemeentelijke documenten, zoals bestemmingsplannen en verslagen van raadsvergaderingen.

5

•

Niet-openbaar beschikbare documenten uit het archief van de gemeente Hollands Kroon, aangeleverd door de gemeente. Hierbij is door de onderzoekers een selectie gemaakt van relevante documenten.

•

Websites van (regionale) media, ondernemers uit de regio, en andere betrokken partijen.

Voor de interviews is er door het onderzoeksteam van Berenschot gesproken met 22 personen. Berenschot heeft de lijst van gesprekspartners opgesteld, waarna deze is aangevuld met suggesties vanuit de begeleidingscommissie. Het is niet gelukt om met iedereen te spreken, omdat enkele beoogde gesprekspartners niet wilden meewerken aan het onderzoek. Uiteindelijk is gesproken met: •

Ambtenaren van de gemeente Hollands Kroon

•

(oud-)Wethouders van de gemeente Hollands Kroon

•

(oud-)Raadsleden van de gemeente Hollands Kroon

•

Ambtenaren van de provincie Noord-Holland

•

Vertegenwoordigers van Agriport A7 B.V.

•

Vertegenwoordigers van Microsoft

•

Vertegenwoordigers van ECW (Energie Combinatie Wieringermeer)

•

Vertegenwoordigers van stichting Red de Wieringermeer

•

(oud-)Medewerkers bij het Ontwikkelbedrijf Noord-Holland Noord.

Begeleidingscommissie Het onderzoek is begeleid door een commissie bestaande uit Robert Leever (wethouder Economie en Brede Welvaart bij de gemeente Hollands Kroon), Adri Wit (concerncontroller gemeente Hollands Kroon), Reginald Visser (raadslid gemeente Hollands Kroon, CDA), Judith de Git (raadslid gemeente Hollands Kroon, D66) en Alexander Bügel (raadslid gemeente Hollands Kroon, OHK). In totaal zijn er vier bijeenkomsten met de begeleidingscommissie geweest: 1. Een startbijeenkomst om de aanpak en de vorm van het gewenste eindproduct door te spreken. 2. Een bijeenkomst om de feitenreconstructie te bespreken en de betekenisvolle momenten vast te stellen 3. Een bijeenkomst om de bevindingen uit de feitenreconstructie en betekenisvolle momenten te delen. 4. Een afsluitende bijeenkomst om het conceptrapport met lessen te bespreken.

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 beschrijven we de feitenreconstructie op hoofdlijnen. Onderdeel daarvan zijn beschrijvingen van de drie betekenisvolle beslismomenten die we nader hebben onderzocht. In hoofdstuk 3 gaan we in op de lessen die de gemeente Hollands Kroon kan leren van de vestiging van datacenters op Agriport A7. Tot slot geven we in bijlage een uitgebreider overzicht van alle relevante ontwikkelingen die meegenomen zijn in dit onderzoek. Dat doen we door vanuit vier invalshoeken de gebeurtenissen te beschrijven: (1) de gemeente Hollands Kroon, (2) de initiatiefnemers, (3) de bovenlokale context en (4) de maatschappij.

6

HOOFDSTUK 2

Hoofdlijnen feitenreconstructie In dit hoofdstuk maken wij een feitelijke reconstructie van de vestiging van datacenters in de gemeente Hollands Kroon. We beschrijven chronologisch de activiteiten van betrokken partijen en welke besluiten er door overheden zijn genomen. Daarbij besteden we extra aandacht aan drie beslismomenten die van grote betekenis zijn geweest voor de (mogelijke) vestiging van datacenters in Hollands Kroon. De beschrijving van deze betekenisvolle momenten is te vinden in de oranje kaders. We benadrukken dat dit een reconstructie is op hoofdlijnen. Dat betekent dat we sommige zaken niet benoemen omdat ze onzes inziens minder relevant zijn. Voor een uitgebreider overzicht verwijzen wij u naar de bijlage. De vestiging van datacenters kent een aanloop en drie fases Het eerste concrete voornemen voor het vestigen van een datacenter in Hollands Kroon vindt plaats rond 2009. Dit moment hanteren wij als vertrekpunt van dit onderzoek. Maar de periode daarvóór is van grote invloed op dit moment en het verdere verloop van de vestiging van datacenters. Dit moment bepaalt namelijk de context waarbinnen de (planontwikkeling van de) vestiging van datacenters plaatsvond. Vandaar dat we in onze feitenreconstructie kort ingaan op deze aanloop. In de periode daarna – van 2009 tot 2023 – ordenen we de feiten aan de hand van

anloop

grofweg drie fases, met een fluïde overgang (zie Figuur 3).

uimte cre ren voor datacenters op papier

200

isievorming over datacenters

20

Figuur 3. Tijdlijn van de feitenreconstructie, met drie fases op hoofdlijnen.

7

okale en landelijke maatschappelijke discussie

2020

2023

De locatie: Agriport A7 Het gebied Agriport A7 is een bedrijventerrein en glastuinbouwgebied in de gemeente Hollands Kroon. In totaal is Agriport 1.000 ha groot. Naast datacenters bevinden er zich met name grootschalige glastuinbouwbedrijven (200 tot 300 ha). Binnen Agriport A7 zijn er verschillende gebiedsaanduidingen, afhankelijk vanuit welke achtergrond er over een gebied gesproken wordt. Locaties op basis van bestemmingsplan Er zijn op Agriport A7 meerdere bestemmingsplannen van toepassing geweest. Deze zijn in de loop der tijd geactualiseerd, uitgebreid en aangepast. In Figuur 4

Figuur 4. Benaming vanuit bestemmingsplannen

is op de kaart van Agriport A7 aangegeven welke namen er voor de bestemmingsplannen worden gehanteerd. Belangrijk hierbij is het verschil tussen het bedrijventerrein Agriport A7 en het glastuinbouwgebied op Agriport A7. In dit document spreken we van het bedrijventerrein Agriport A7 als we ook daadwerkelijk spreken over het gebied op Agriport A7 waar bedrijven zijn toegestaan. Dit gaat om het blauw gearceerd gebied in Figuur 4. Dit is dus geen glastuinbouwgebied. Locaties waar datacenters zijn toegestaan Datacenters zijn op dit moment (december 2023) planologisch toegestaan op vier locaties op Agriport A7. In dit rapport hanteren we de naamgeving die te

Figuur 5. Locaties waar datacenters zijn toegestaan. (Benaming vanuit de gemeente.)

herleiden is uit de naamgeving door de gemeente.1 In Figuur 5 hiernaast is de naamgeving per gebied aangeduid op de kaart van Agriport A7. Hyperscale datacenters Op dit moment zijn er 3 locaties op Agriport A7 waar datacenters zijn gebouwd, of in aanbouw zijn. In Figuur 6 zijn de verschillende datacenters aangegeven met de naam die het datacenterbedrijf hanteert, inclusief het bouwjaar en de eigenaar.

Figuur 6. Datacenters (in aanbouw)

1

In de onderzochte documenten worden verschillende naamgevingen gehanteerd. Perceel 570 wordt in

sommige documenten ook Microsoft Campus genoemd. Tussenweg 10-16 wordt ook Google of Nimble genoemd, naar het gelijknamige datacenter.

8

2.1

Aanloop (tot 2009)

Behoefte aan economische ontwikkeling van de Wieringermeer Begin jaren 2000 staan de gemeente Wieringermeer en de regio Noord-Holland Noord voor een grote leefbaarheidsopgave. Er is een tekort aan werkgelegenheid, de bevolking vergrijst, de woningbouwproductie stagneert en winkels, scholen en andere voorzieningen dreigen te verdwijnen uit kleine kernen.2 Om hier verandering in te brengen was er behoefte aan een economische impuls binnen de regio. De kansen hiervoor worden in 2002 onderzocht met het rapport ‘Wieringermeer de ontbrekende schakel?’ als resultaat. Het rapport schetst de mogelijkheden voor het ont ikkelen van agribusiness, glastuinbouw, bedrijventerreinen en woningbouw langs de A7. Een dergelijke ont ikkeling maakt gebruik van de sterke agrarische sector in de regio en de

7 als ‘unieke troe ’

voor de Wieringermeer. Met de uitkomsten van het rapport in de hand stelt de provincie NoordHolland in oktober 2004 het ‘Streekplan Ontwikkelingsbeeld Noord-Holland Noord’ vast met onder andere een projectlocatie langs de A7 voor grootschalige glastuinbouw en een bedrijventerrein voor agribusiness en logistiek. De ontwikkeling van Agriport A7 begint voorspoedig Op één van de aangewezen projectlocaties aan de A7 nemen lokale agrarische ondernemers het initiatief voor het ontwikkelen van een grootschalig bedrijventerrein voor agribusiness en glastuinbouw. De ontwikkeling start in 2005 officieel met een openbare bijeenkomst in de Wieringermeer. Het plan wordt gepresenteerd als ‘Agriport A7’. In het plan staat aanvankelijk de combinatie van akkerbouw met logistiek centraal, waar op verzoek van de provincie de mogelijkheid voor grootschalige glastuinbouw aan wordt toegevoegd. Door primaire productie en distributiecentra op één bedrijventerrein te combineren, kan een efficiënte logistieke keten worden gemaakt; de eerste stap van vervoer van boer naar distributiecentrum wordt zo vermeden. Het plan wordt door zowel gemeente Wieringermeer als provincie Noord-Holland gesteund en ook het ministerie van LNV staat achter de ontwikkeling. Ook in de logistieke vakwereld is waardering voor het innovatieve concept.

In lijn met deze gedachte worden door de initiatiefnemers en de gemeente actief gewerkt aan het aantrekken van grote en toonaangevende glastuinbouwbedrijven en logistieke bedrijven. Om de ontwikkeling te concretiseren, sluiten de gemeente Wieringermeer en de recent opgezette onderneming Agriport A7 B.V.3 in juni 2005 een samenwerkingsovereenkomst en een exploitatieovereenkomst in maart 2006. De kern van die overeenkomsten is dat de verantwoordelijkheden en kosten bij Agriport A7 B.V. komen te liggen. De gemeente kiest ervoor om alleen op afstand te sturen, en uitsluitend via de ruimtelijke ordening. De grondverwerving en uitgifte wordt overgelaten aan Agriport A7 B.V. evenals de aanleg van de publieke infrastructuur. Het is ook Agriport A7 B.V. dat, met hulp van externe bureaus, de bestemmingsplannen met bijbehorend beeldkwaliteitsplan opstelt. De gemeente controleert en toetst de opgestelde producten en brengt deze in procedure. Dit worden twee bestemmingsplannen: Bestemmingsplan Agriport A7 Bedrijventerrein agribusiness en logistiek en Bestemmingsplan Agriport A7 grootschalige glastuinbouw. Deze worden beide in juni 2006 vastgesteld door de gemeenteraad. In de overeenkomsten en bestemmingsplannen zijn in deze fase datacenters niet aan de orde.

2

Streekplan (ontwikkelbeeld) Noord-Holland Noord (2004).

Agriport A7 B.V. heeft verschillende onderdelen die ook gaandeweg van naam zijn veranderd. Wij gebruiken hiervoor in ons rapport hiervoor Agriport A7 B.V. als overkoepelende naam. 3

9

Het initiatief van Agriport A7 is succesvol. De gronden die door de initiatiefnemer aangekocht waren, zijn verkocht voordat de ontwikkeling officieel start ging en de betrokken overheden zijn enthousiast. In 2006 wordt een van de oprichters van Agriport A7 B.V. zelfs gekozen tot ‘ ogistiek manager van het jaar’. Synergie tussen bedrijven op Agriport A7 als uitgangspunt voor de verdere ontwikkeling Eén van de uitgangspunten van de initiatiefnemers van Agriport A7 B.V. is synergie te creëren tussen de bedrijven op het terrein. De samenwerking tussen distributiecentra en tuinders op het gebied van logistiek was daar het begin van. Met de toevoeging van grootschalige glastuinbouw ontstaat er een grote kans voor collectieve infrastructuur voor gietwater, warmte, elektriciteit en CO2. Voor gietwater wordt regenwater opgevangen in bovengrondse waterbassins die worden verbonden met een collectieve ondergrondse wateropslag. Voor warmte, elektriciteit en CO2 wordt een WKK-centrale benut op aardgas, in combinatie met aardwarmte, zonnepanelen en biomassa. Alle gebruikers van Agriport A7 worden door de ontwikkelaar verplicht om deel te nemen in het gezamenlijke nutsbedrijf ECW (Energie Combinatie Wieringermeer), waarmee het Agriport A7concept vanaf 2006 een eigen nutsbedrijf heeft.

Vanaf de start heeft het nutsbedrijf onder de streep een overschot aan elektriciteit, omdat de warmte en CO2-productie van de kassen veel elektriciteit opwekken. In 2006 verkennen daarom Agriport A7 B.V. en de ECW welke kansen er liggen voor stabiele elektriciteitsgebruikers om zich te vestigen op het bedrijventerrein Agriport A7. Datacenters komen daar als potentiële bedrijvigheid uit naar voren. De rol van de overheid in ruimtelijke ordening Toen de eerste initiatieven voor datacenters op Agriport A7 zich aandienden, was er in Nederland een trend te zien van meer decentralisatie van verantwoordelijkheden op het gebied van ruimtelijke ordening. Er werd gesproken over het overdragen van taken van de centrale overheid naar provincies en gemeenten. Tot zover, dat het ministerie van VROM in 2010 werd opgeheven. Dit was gebaseerd op het idee dat lokaal maatwerk beter zou aansluiten bij specifieke regionale behoeften en omstandigheden. Daarnaast lag er een nadruk op marktwerking in de ruimtelijke ordening. Publiek-private samenwerkingen werden gezien als een manier om de financiële middelen voor grote ruimtelijke projecten veilig te stellen. In die ruimtelijke ontwikkeling werd een minimale rol voor overheden gezien.

In de gemeente Hollands Kroon kreeg dit concreet vorm in onder andere de welstandsnota van 2012 waarin de gemeente amper eisen stelde aan de ruimtelijke kwaliteit op Agriport A7.

2.2

Ruimte voor datacenters op papier (2009-2015)

In deze eerste fase van de vestiging van datacenters zien we verschillende partijen die interesse hebben in het bouwen van een datacenter op Agriport A7. De gemeente Wieringermeer en de provincie zijn beiden welwillend om de vestiging van datacenters op papier mogelijk te maken. Het resultaat hiervan zijn herziene bestemmingsplannen, waardoor het voor datacenters mogelijk wordt zich op twee percelen op Agriport A7 te kunnen vestigen. Datacenterontwikkelaars tonen interesse in Agriport A7 Het eerste bedrijf dat voornemens is een datacenter te bouwen op Agriport A7 is Parthenon, in 2009. Agriport A7 B.V. reageert enthousiast op dit voornemen omdat een datacenter past binnen de synergie-gedachte van het bedrijventerrein. Het datacenter kan namelijk het overschot aan elektriciteit van de kassen gebruiken en andersom warmte leveren voor het verwarmen van de kassen. Parthenon was ook enthousiast over dit idee van energie-uitwisseling. ECW en Parthenon beginnen daarom samen het idee uit te werken en betrekken daar ook andere partijen bij die kansen zien in deze synergie, zoals het ministerie van Landbouw, de Natuur- en Milieufederatie, en LTO Nederland.

10

Om het datacenter daadwerkelijk te realiseren gaat Agriport A7 B.V. in gesprek met de gemeente Wieringermeer. De gemeente Wieringermeer staat achter de ontwikkeling en maakt dit in februari 2010 concreet in bestemmingsplan Agriport A7 Bedrijventerrein agribusiness en logistiek, eerste herziening. Hiermee wordt het mogelijk een datacenter van maximaal 5 hectare te bouwen op het perceel Agriport 570. De onderbouwing daarvoor is tweeledig. Ten eerste biedt een datacenter een impuls aan de werkgelegenheid en kennisontwikkeling in de regio. Het datacenter van Parthenon zou 50 tot 100 arbeidsplaatsen bieden voor hoger opgeleiden. En ten tweede draagt de energieuitwisseling tussen kassen en datacenters bij aan duurzaamheid. De potentiële warmte- en elektriciteitsuitwisseling tussen de kassen en een datacenter zouden zorgen voor een CO2besparing van 800 ton per jaar.4 Er wordt daarbij expliciet aangegeven dat de gemeente nog geen beleid heeft voor datacenters. Ondanks de planologische ruimte die er gemaakt is, wordt er nooit overgegaan tot realisatie, omdat Parthenon zich in 2010 terugtrekt. De gemeente blijft echter wel enthousiast over de gemaakte plannen. Ruimte voor eerste datacenter: Microsoft Campus In dezelfde periode dat Parthenon interesse toont, komt er ook interesse vanuit Microsoft.

Dat begint in 2010 als het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat de vraag van een Amerikaans bedrijf krijgt over een datacenterlocatie in Nederland. Het is op dat moment nog onduidelijk welke partij dit is, omdat het verzoek komt via een internationale makelaar. Het blijkt later om Microsoft te gaan. De NFIA gaat over het verzoek in gesprek met de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen om mogelijke locaties te vinden. Daaruit komt Agriport A7 om drie redenen naar voren als zeer grote kanshebber: er is voldoende ruimte, er is een goede energievoorziening (zelfs een overschot aan elektriciteit) en het ligt dichtbij het internetknooppunt Amsterdam. Het Ontwikkelbedrijf Noord-Holland Noord (ONHN) neemt daarom contact op met Agriport A7 B.V. en de gemeente, waarna ONHN een bidbook opstelt met het bedrijventerrein Agriport A7 als één van drie mogelijke locaties. Vooruitlopend op de locatiekeuze van Microsoft, volgt in oktober 2010 een derde herziening van bestemmingsplan Agriport A7 Bedrijventerrein agribusiness en logistiek, om op perceel Agriport 570 meer ruimte te creëren voor datacenters. De maximale oppervlakte van 5 hectare wordt uitgebreid naar ongeveer 37 hectare. De onderbouwing hiervoor blijft gelijk aan de eerdere herziening voor Parthenon (werkgelegenheid en energie-uitwisseling).

In eerste instantie kiest Microsoft toch voor de concurrerende locatie Eemshaven, maar in juli 2013 komt Microsoft op het besluit terug en kiest toch voor het bedrijventerrein Agriport A7. De reden daarvoor is dat de latency in Hollands Kroon beter is dan bij de Eemshaven omdat de locatie dichter bij het internetknooppunt van Amsterdam ligt. Microsoft koopt de grond van Agriport A7 B.V.. Agriport A7 B.V. vraagt in juli 2013 een omgevingsvergunning aan voor de bouw van het eerste datacenter (AMS05) op een deel van de grond. Naar aanleiding daarvan gaat er in september 2013 een kleine delegatie op werkbezoek naar Microsoft, in Seattle. De delegatie bestaat uit de ontwikkelaar van Agriport A7 B.V., de bevoegde wethouder van Hollands Kroon, een beleidsmedewerker van het Ministerie van EZK en medewerkers van de NFIA en het ONHN. In Seattle ziet de delegatie hoe hyperscale datacenters eruitzien en opereren. De vergunning wordt daarna in september 2013 verleend, waarna Microsoft in februari 2014 start de bouw van het eerste datacenter op het terrein. Het volgende datacenter laat niet lang op zich wachten. In oktober 2014 wordt een nieuwe vergunning aangevraagd en in mei 2015 wordt een vergunning verleend voor AMS06.

Er zijn hiervoor intentieovereenkomsten getekend tussen de Natuur – en Milieufederatie Noord-Holland, Agriport A7 B.V. en Kwekerij Wieringermeer, in samenwerking met Ecofys (2008). 4

11

Betekenisvol moment 1 Ruimte voor het eerste datacenter op Agriport A7 In oktober 2010 besluit de gemeenteraad van Wieringermeer het bestemmingsplan Agriport A7 Bedrijventerrein agribusiness en logistiek te herzien om meer ruimte te maken voor datacenters. Er wordt besloten de 5 hectare ruimte voor datacenters op het perceel Agriport 570 uit te breiden naar 37 hectare. Dit is een belangrijk moment in het vestigingstraject van datacenters omdat dit het voor het eerst mogelijk maakt om een groot datacenter op het terrein te ontwikkelen, en dit de eerste locatie is waarop dat ook daadwerkelijk gebeurt. Wij besteden daarom aandacht aan dit moment en maken inzichtelijk hoe de vraag naar een grootschalige ontwikkeling vertaald is naar een besluit over planologische ruimte. De gemeente Wieringermeer neemt op aanraden van de NFIA en Ontwikkelbedrijf Noord-Holland Noord een faciliterende rol op zich bij de vestiging van datacenters, De eerste vraag vanuit initiatiefnemers om een hyperscale datacenter te ontwikkelen op Agriport A7 B.V. kwam binnen bij de NFIA en het Ontwikkelbedrijf Noord-Holland Noord. Zij hadden contact met een internationale makelaar en bedrijven die zich mogelijk op het terrein wilde vestigen. Naar aanleiding daarvan namen de NFIA en het ONHN contact op met Agriport A7 B.V.

met de vraag of zij positief stonden ten aanzien van de ontwikkeling van een hyperscale datacenter. Toen dit zo bleek te zijn, namen zij contact op met de gemeente Wieringermeer en de Provincie NoordHolland. De overheden bespraken veelvuldig gezamenlijk de acquisitie van bedrijven, zo ook datacenters. In de gesprekken met de gemeente gaven de NFIA en het ONHN aan dat de gemeente faciliterend moest optreden om de kans te vergroten dat het datacenterbedrijf zich zou vestigen op het bedrijventerrein van Agriport A7. Concreet betekende dit (vooruitlopend op de interesse) een aanpassing van het bestemmingsplan, zodat er planologische ruimte was voor datacenters. Dit was namelijk een voorwaarde voor bedrijven om een locatie serieus te overwegen. Op basis van deze signalen besluit de gemeenteraad van Wieringermeer op aanvraag van Agriport A7 B.V. het bestemmingsplan te herzien. De voorbereiding hiervan wordt in opdracht van Agriport A7 B.V gedaan door Grontmij.. Zij stellen het bestemmingsplan op en doen de nodige onderzoeken. De aciliterende houding van de gemeente paste binnen een tijd aarin ‘uitnodigingsplanologie’ voor de meeste overheden de standaard was. Bovendien stond de acquisitie van bedrijven volgens de gesproken partijen rond 2010 hoog op de agenda van zowel gemeente als provincie.

De houding van de gemeente om de kans op vestiging zo groot mogelijk te maken past in dit beeld. Besluit voor herziening van bestemmingsplan is in lijn met ambitie en visie van betrokken partijen De gemeente Wieringermeer, de provincie Noord-Holland, het Rijk, de regio, en Agriport A7 B.V. stonden om verschillende redenen allen positief tegenover het maken van planologische ruimte voor datacenters op Agriport A7: •

•

•

12

De vestiging paste binnen de ambitie van de gemeente om zo veel mogelijk economische kansen te pakken. Daarvoor werd niet alleen actief ingezet op de acquisitie van datacenters, maar ook van andere bedrijven. De gemeente stond bijvoorbeeld ook op beurzen om bedrijven aan te trekken. Agriport A7 B.V. was enthousiast over de mogelijkheid tot vestiging van een datacenter omdat het paste binnen hun energieconcept. Zij hadden in 2006 datacenters al geïdentificeerd als ideale gebruikers voor het overschot aan elektriciteit uit de kassen, omdat zij veel en constant elektriciteit gebruiken. Daarnaast zag Agriport A7 B.V. ook andere synergiën: restwarmte uit de datacenters en regenwater opgevangen op de daken van datacenters konden beiden door kassen gebruikt worden. ECW was sinds de eerdere vraag van Parthenon al bezig met de uitwerking hiervan Datacenters pasten goed binnen de doelstellingen, het beleid en de strategie van de NFIA, die gericht waren op werkgelegenheid creëren en het vestigingsklimaat in Nederland verbeteren. Deze strategie is in 2010 opgesteld in samenspraak met de ministeries van EZK en BZ op basis van de argumentatie dat datacenters niet alleen banen opleveren, maar ook bijdragen aan de digitale infrastructuur van het land.

•

•

De provincie stond achter deze ontwikkeling om voornamelijk economische redenen. De vestiging levert banen op én draagt bij aan het vestigingsklimaat van Noord-Holland omdat het de digitale infrastructuur in de regio verbetert. Er kan ook geconstateerd worden dat er vanuit de regio positief werd gekeken naar de ontwikkeling omdat ook andere gemeenten in de regio in het bidbook werden aangeboden als mogelijke vestigingsplaats voor de datacenters.

Bredere consequenties van het besluit werden later duidelijk, de gemeente kiest er bewust voor om door te gaan met vestiging van datacenters Bij de besluitvorming over de wijziging van het bestemmingsplan in 2010 waren (nog) niet alle consequenties in beeld. De onderbouwing van de wijziging was voornamelijk gestoeld op economische argumenten, zoals verwachte groei van het aantal banen en verdienvermogen. Andere consequenties van de vestiging van datacenters, zoals ruimte- en energiegebruik, impact op de openheid van het landschap, en de verkleuring van het Agriport-terrein, waren volgens betrokkenen op dat moment nog niet inzichtelijk en speelden dan ook geen rol in de besluitvorming of de discussie daarover. Er werden dan ook – naast de bestaande beeldkwaliteitsplannen – amper kwaliteitseisen gesteld aan de ruimtelijke inpassing. In 2013 kwam er na het werkbezoek in Seattle meer zicht op de consequenties. Hierdoor besefte de delegatie, met onder andere de wethouder en de ambtelijke ondersteuning, dat er met de vestiging van één datacenter meerdere zouden gaan volgen. Dat komt omdat elk datacenter bijdraagt aan de digitale infrastructuur en daarmee de locatie aantrekkelijker maakt voor nieuwe datacenters. Daarbij realiseerden zij zich tijdens dit bezoek dat de vestiging van één of meerdere datacenters zeer veel zou vergen van de ambtelijke organisatie.

Kennis, expertise en capaciteit was nodig voor de planvorming, vergunningverlening, communicatie, etc. Hier is intern door de gemeente over gesproken, waarna er consensus was dat de gemeente dit zou kunnen en daarmee koos de gemeente bewust om de ontwikkeling door te zetten. Met de vergunningverlening voor het eerste datacenter van Microsoft in 2013 bleek dat ook zo te zijn; deze werd binnen 6 weken verleend door het college. Gemeente en andere overheden maken van de vestiging van Microsoft geen groot moment Opvallend is dat er bij de uiteindelijke vestiging van Microsoft op perceel 570 van Agriport A7 weinig communicatie naar buiten gaat vanuit Agriport A7 B.V., Microsoft, de provincie, het Rijk of de gemeente. Het moment ordt amper publiekelijk ‘gevierd’ als het binnenhalen van een grote ruimtelijke ontwikkeling die economische voorspoed voor de regio met zich mee zou moeten brengen. Dit is opvallend, omdat banen en werkgelegenheid wel een belangrijk maatschappelijk thema waren in Wieringermeer (later Hollands Kroon) op dat moment. De reden hiertoe, blijkt uit gesprekken, is dat Microsoft zelf niet zat te wachten op veel publiciteit. Er is daarom gekozen om de vestiging niet breed te communiceren.

(Dit in tegenstelling tot Google, later in 2019.) Agriport 2: uitbreiding voor glastuinbouw Gelijktijdig met de interesse vanuit datacenterontwikkelaars, is er tussen 2006 en 2010 een toenemende vraag naar glastuinbouwpercelen op Agriport A7. Daarvoor is uitbreiding van het terrein nodig omdat alle percelen al verkocht zijn. Deze uitbreiding wordt door de gemeente Wieringermeer gefaciliteerd in januari 2010 met het Bestemmingsplan Uitbreiding Agriport A7 grootschalige glastuinbouw (Agriport 2). Hiermee wordt een groot gebied ten noordwesten van het bestaande gebied bestemd voor glastuinbouw en ondersteunende functies, zoals energievoorziening en productverwerking (zonder benoeming van datacenters). De vaststelling van dit bestemmingsplan wordt voorafgegaan door zowel een samenwerkings- als een exploitatieovereenkomst tussen Agriport A7 B.V. en de gemeente. Ook hierin blijft de lijn dat de gemeente faciliteert (de gemeente koos hiervoor vanwege het risico op een negatieve grondexploitatie) en Agriport A7 B.V. de grootste investeringen moet doen en de baten mag genieten.

13

Agriport A7 welstandsvrij Bij de start van de ontwikkeling van Agriport A7 in 2005 is er door de initiatiefnemers het ‘Beeldkwaliteitsplan Agriport A7’ opgesteld en in detail uitgewerkt in de ‘Welstandsnota Agriport A7’.5 Dit waren de geldende kaders voor de ruimtelijke kwaliteit en de landschappelijke inpassing. In december 2013 verandert dit doordat de gemeente Hollands Kroon een nieuwe Welstandsnota vaststelt. Hierin wordt specifiek het Agriport-gebied ‘ elstandsvrij’ verklaard.

oncreet betekent dit

dat een omgevingsvergunning voor een bouw- of verbouwplan in dit gebied geen welstandstoets zal ondergaan, en dat de initiatiefnemer zelf verantwoordelijk is voor de uiterlijke verschijningsvorm – wel moet de omgevingsvergunning voldoen aan het bestemmingsplan. Dit paste binnen de bredere ambitie van de gemeente om in het welstandsbeleid deregulering (en daarmee de individuele verantwoordelijkheid) als vertrekpunt te nemen. Van gemeente Wieringermeer naar gemeente Hollands Kroon Op 1 januari 2012 fuseerden de gemeenten Anna Paulowna, Niedorp, Wieringen, en Wieringermeer tot de nieuwe gemeente Hollands Kroon. De fusie was een reactie op de toenemende taken als gevolg van decentralisatie. Na de fusie is de gemeente Hollands Kroon vanaf 2014 als eerste gemeente in Nederland bezig geweest zich te transformeren in een zelfsturende overheidsorganisatie. Dit heeft geleid tot aandacht en waardering, maar ook tot kritiek. Zo was de gemeenteraad kritisch over te hoge ICT-kosten, kosten voor de verbouwing van de gemeentehuizen en het hoge tempo van de veranderingen.

Ruimte voor tweede datacenter: Google In december 2014 informeert het college van Hollands Kroon de gemeenteraad dat Agriport A7 B.V. in gesprek is met een partij over de mogelijke komst van een tweede datacenter. Dit blijkt later Google te zijn. Maar op dit moment zijn er op Agriport A7 geen percelen over waar datacenters gebouwd mogen worden. Een aanpassing van het bestemmingsplan is dus nodig om planologisch ruimte te creëren. Het college acht dit wenselijk vanwege de economische spin-off die een datacenter zou kunnen creëren voor de hele regio. De keuze om de bestemming te wijzigen sluit aan bij de adviezen uit een onderzoeksrapport naar werklocaties in de regio, waarin Buck Consultants International constateert dat flexibel beleid nodig is om het overschot aan bedrijventerreinen te vullen. In het raadsvoorstel wordt de keuze onderbouwd met de argumenten dat datacenters een goede vervanging vormen voor glastuinbouw en dat Agriport A7 specifieke kwaliteiten heeft als vestigingslocatie. Een nadere uitleg van de (positieve) argumenten voor vestiging van datacenters op Agriport A7 wordt toegelicht in de toelichting bij het bestemmingsplan. De planologische ruimte wordt uiteindelijk gevonden op de Tussenweg 10-16. In opdracht van Agriport A7 B.V. wordt er door Grontmij gewerkt aan een herziening van het bestemmingsplan.

Alvorens dit bestemmingsplan vast te stellen wordt het ontwikkelen van een groot datacenter op deze locatie in december 2014 besproken met de regionale stuurgroep De Kop Werkt! (zie kader). De leden spreken gezamenlijk hun steun uit voor de komst van een tweede datacenter. Een afschrift van de steunbetuiging wordt verstuurd aan de GS van provincie Noord-Holland. De provincie bespreekt het plan in maart 2015 met de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit (ARO).6 Deze gee t aan ‘niet on el illend’ te staan tegenover de ont ikkeling van een datacenter op deze De eerste Welstandsnota Agriport A7 is opgesteld door Grontmij en gepubliceerd op 21 december 2005. De tweede – Welstandsnota Uitbreiding Agriport A7 is door BügelHajema opgesteld en gepubliceerd op 6 januari 2010. 6 De Adviescommissie Ruimtelijke Ontwikkeling (ARO) is een onafhankelijke adviescommissie van de provincie die vroeg in het planproces om advies kan worden gevraagd over de ruimtelijke kwaliteit van plannen. Het advies van de ARO is terug te vinden in de herziening van het bestemmingsplan onder de kaders rondom landelijke inpassing. 5

14

locatie, mits deze goed wordt ingepast in het grootschalige karakter van Agriport A7. Vervolgens stelt de gemeenteraad in april 2015 met overgrote meerderheid de eerste herziening van Bestemmingsplan Uitbreiding Agriport A7 grootschalige glastuinbouw vast. Vanuit de maatschappij zien we hier voor het eerst partijen die zich keren tegen de vestiging van datacenters. Zo maakt akkerbouwbedrijf Meerpak BV uit Middenmeer bezwaar bij de Raad van State tegen de komst van meer datacenters op Agriport A7 omdat ze onder andere negatieve gevolgen verwachten voor hun bedrijfsvoering en het woon- en leefklimaat.7 De Raad van State stelt echter dat het beroep van Meerpak BV ongegrond is. De plannen van Google worden ondertussen steeds concreter. Dit leidt ertoe dat er begin 2016 duidelijk wordt dat de in het bestemmingsplan gestelde maximale bouwhoogte voor de Tussenweg 10-16 te laag is voor het datacenter. Agriport A7 B.V. gaat hierover in gesprek met de gemeente waarna de gemeente aangeeft bereid te zijn de bouwregels voor datacentergebouwen gedeeltelijk te verruimen naar 40 meter. Dit wordt juli 2016 vastgelegd in een ontwikkelovereenkomst en er wordt een extra bijeenkomst van de ARO ingelast om de verhoging van de bouwhoogte te bespreken.

De ARO staat hier positief tegenover, maar constateert dat er nog veel huiswerk moet worden gedaan om het plan goed te onderbouwen en een kwalitatief goede uitwerking te garanderen. Zo adviseren ze onder andere om een ruimtelijke visie te ontwikkelen voor de Wieringermeerpolder. Daarvoor wordt in 2017 de uitwerking van het gebiedsplan in gang gezet. De verhoging van de bouwhoogte wordt uiteindelijk vastgelegd in bestemmingsplan Tussenweg 10-16 Middenmeer dat op november 2016 weer met een ruime meerderheid door de raad wordt vastgesteld. De aanvraag voor de vergunning en de bouw van het datacenter laat echter nog op zich wachten.

De Kop Werkt! De provincie Noord-Holland en de gemeenten Texel, Den Helder, Schagen en Hollands Kroon werken samen aan het regionale stimuleringsprogramma De Kop Werkt! (DKW).8 Samen werken ze aan de uitvoering van projecten op het gebied van economie, ruimtelijke ordening, bereikbaarheid en leefbaarheid. Hiervoor ondertekenden de overheden in april 2017 de ‘Samen erkingsovereenkomst voor de uitvoering van het programma De Kop Werkt!’ aarin wordt afgesproken dat er ruimte moet blijven op Agriport A7 voor datacenters.

2.3

Visievorming over datacenters (2015-2020)

Gedurende de tweede fase wordt de planologische ruimte op Agriport A7 gebruikt om de datacenters van Microsoft en Google te bouwen. Tegelijkertijd zien we op gemeentelijk, provinciaal, regionaal en nationaal niveau dat er strategisch wordt nagedacht over de vestiging van datacenters en de consequenties daarvan. Dit blijkt niet altijd makkelijk. Exemplarisch hiervoor is het maken van het gebiedsplan Wieringermeer. Een plan dat een lastige en lange totstandkoming kende, maar nooit is vastgesteld door de gemeenteraad. Datacenters worden zichtbaar in het landschap In 2015 verschijnt het eerste datacenter op de ‘Microsoft Campus’ (AMS05). Het wordt hiermee voor het eerst zichtbaar hoe de datacenters er in het echt uitzien en hoe ze passen in het landschap. Hierna volgen er tot aan 2020 nog vijf datacenters van Microsoft en aanvullend verschijnt in 2019 het datacenter van Google (‘Project Nimble’) op de Tussenweg 10-16. Er komen

7 8

Zie: https://www.raadvanstate.nl/uitspraken/@103822/201504193-1-r1/ Zie: Decisio (2021). Evaluatie samenwerking en governance De Kop Werkt!

15

gedurende deze jaren ook steeds meer berichten in de media over de datacenters. Eerst is het sentiment hierin neutraal (‘Groot datacenter in Noord-Holland in gebruik’ 9), later gaan de media vaker in op de consequenties en de weerstand uit de omgeving (‘Boeren Wieringermeer tijdens nieuwe gespreksronde over Gebiedsplan: Zet ons niet op slot10). Ruimte voor het derde datacenter: Venster-West Naast de realisatie van de datacenters aan de oostkant van de A7, wordt in 2016 aanvullend ruimte gemaakt voor nieuwe datacenters op Venster-West aan de ‘overkant’ van de A7. Dit gebeurt bij de actualisatie (verplicht op basis van de Wro) en herziening van twee bestaande bestemmingsplannen11 tot bestemmingsplan Agriport 1. De aanvullende planologische ruimte voor datacenters wordt in de toelichting op het bestemmingsplan onderbouwd door aan te geven dat datacenters passen binnen het ontwikkelingsconcept van Agriport A7. Hiervoor wordt weer de onderbouwing van de synergie met de glastuinbouw genoemd. Bovendien zijn er al meerdere datacenters gebouwd of worden die binnenkort gerealiseerd. Bij het voorleggen en bespreken van het bestemmingsplan met de raad wordt er geen expliciete aandacht aan deze functiewijziging van Venster-West geschonken en er wordt aangegeven dat de actualisatie een overwegend conserverend karakter heeft.

Visievorming over datacenters in de gemeente Tot aan 2016 hadden de gemeente, de provincie en het Rijk geen visie op de ontwikkeling van datacenters. Hier komt stap voor stap verandering in. Het begint in november 2016 met de mgevingsvisie van de gemeente Hollands Kroon ‘ uimte voor elkaar’. Daarin

ordt

griport A7

specifiek benoemd als locatie voor de vestiging van meer datacenters. Hier wordt, net als in de voorgaande bestemmingsplannen, de synergie met de glastuinbouw aangehaald. Ook wordt aangegeven dat Agriport A7 waar nodig uitgebreid kan worden. Hoe die uitbreiding met betrekking tot glastuinbouw en bedrijventerreinen er uit kan zien, wordt rudimentair uitgewerkt in drie tekeningen (Figuur 7). Als in mei 2018 een nieuw college aantreedt in Hollands Kroon wordt deze lijn bevestigd in het coalitieakkoord: wij geven ‘ruimte aan de verdere doorontwikkeling van een internationaal cluster datacentra’.

Figuur 7. Afbeelding uit de omgevingsvisie van Hollands Kroon met de tekst ‘Uitbreidingsgebieden Agriport A7’. Op de middelste tekening staan pijlen getekend van Venster-West naar deelgebied B1

Visievorming over datacenters op bovenlokaal niveau Naast de visievorming in de gemeente, vindt er ook visievorming plaats op bovenlokale niveaus. Zo blijkt uit onderzoek vanuit de samenwerking De Kop Werkt! dat er regionaal een overschot is aan bedrijventerreinen. Daarom wordt in het regionaal convenant werklocaties afgesproken dat Agriport A7 voldoende ruimte moet blijven bieden voor datacenters zolang daar vraag naar is. Provinciaal is het sentiment ten aanzien van datacenters op Agriport A7 positief, zowel in het beleid

Zie: https://www.rtlnieuws.nl/economie/artikel/832681/groot-datacenter-microsoft-noord-holland-gebruik Zie: Boeren en gemeente komen niet dichter bij elkaar over Gebiedsplan Wieringermeer - NH Nieuws 11 Het gaat om bestemmingsplan Uitbreiding Agriport A7 grootschalige glastuinbouwen Bestemmingsplan Agriport A7 Bedrijventerrein agribusiness en logistiek 9

10

16

(omgevingsvisie in november 2018) als bestuurlijk (coalitieakkoord uit juni 2019) . En ook nationaal wordt Middenmeer als locatie voor datacenters gezien, zoals beschreven in de Ruimtelijke Strategie Datacenters uit maart 2019 (waar de gemeente Hollands Kroon als stakeholder bij betrokken was), en overgenomen in de NOVI van september 2020. Betekenisvol moment 2 Vaststelling omgevingsvisie met planologische ruimte voor uitbreiding Agriport A7 op deelgebied B1 De gemeenteraad besluit in juni 2014 te starten met een omgevingsvisie voor Hollands Kroon. Hiermee sorteert de gemeente voor op de Omgevingswet. Uiteindelijk wordt de omgevingsvisie in november 2016 vastgesteld. Daarin wordt een kaart opgenomen waar de uitbreidingsrichting op Agriport A7 naar deelgebied B1 wordt aangegeven vanaf Venster-West. Het vaststellen van de omgevingsvisie is daarmee een belangrijk besluit geweest, omdat dit de eerste plek is waar ontwikkelruimte wordt gegeven aan de vestiging van datacenters op deelgebied B1, een locatie waar in de periode 2021-2023 veel discussie over ontstaat. We besteden daarom extra aandacht aan dit besluit en maken inzichtelijk hoe deze keuze tot stand gekomen is. Er is in de totstandkoming van de omgevingsvisie weinig aandacht voor de ontwikkelingen op Agriport A7 Voor het opstellen van de omgevingsvisie besteedt de gemeente veel aandacht aan participatie.

Er worden gesprekken georganiseerd met inwoners en er is een online omgeving waar men input kan geven. De onderwerpen die hier naar voren komen gaan met name over wonen, de ergernis over recent gebouwde windmolens, en lang lopende procedures voor ondernemers. Opvallend genoeg is er weinig aandacht voor Agriport A7, terwijl zich daar grote ontwikkelingen hebben voorgedaan. Het is immers 10 jaar geleden dat de ontwikkeling van Agriport A7 is gestart en er staan inmiddels grootschalige kassencomplexen en het eerste hyperscale datacenter is in aanbouw. Ook binnen de gemeente wordt het gesprek hierover beperkt gevoerd. Dat is opvallend, omdat er duidelijke signalen waren dat er nog ontwikkelingen aan zouden komen. Tijdens het bezoek aan Seattle in 2013 werd bijvoorbeeld duidelijk bij de delegatie dat er na de ontwikkeling van één datacenter vaak meerdere volgen. In de regio wordt besloten dat op Agriport A7 ontwikkelruimte voor datacenters beschikbaar blijft, inclusief de mogelijke uitbreiding. De omgevingsvisie is een product van een stuurgroep bestaande uit raad en college, de uitkomst is matig In de bestuursopdracht voor het opstellen van de omgevingsvisie worden drie varianten overwogen voor hoe de gemeente Hollands Kroon het proces kan inrichten.

Op basis daarvan kiest de raad van Hollands Kroon een variant, waarbij er een stuurgroep wordt opgericht van raadsleden die met ambtelijke ondersteuning de visie voorbereiden. De gebruikelijkere werkwijze is dat een wethouder bestuurlijk opdrachtgever is van beleidsvoorbereiding door de organisatie (al dan niet met ingehuurd bureau), desgewenst in nauwe samenwerking met de raad. Toch trekt de gemeenteraad van Hollands Kroon in dit geval het proces naar zich toe. De redenen die hiervoor gegeven worden zijn 1) dat de omgevingsvisie wordt gezien als een belangrijk document en de raad daar graag aan zet wilde zijn, 2) dat veel raadsleden het gevoel hadden dat het college de raad niet goed betrok bij de uitvoering van beleid, en 3) dat de raad voor hun gevoel vaak te laat betrokken werd. Het college voelt zich enigszins buitenspel gezet en kiest ervoor om zich afzijdig te houden en alleen aan de bel te trekken als ze dat nodig vinden. Door deze aanpak is de omgevingsvisie tot stand gekomen in een politiek proces. De politieke discussies werden in de stuurgroep gevoerd, en niet in de raad zelf. Dat vonden alle betrokkenen lastig. Het resultaat van het gehele proces is matig, ook in de ogen van betrokkenen. Dat blijkt uit een aantal dingen.

Ten eerste wordt bij de besluitvorming in de raad nog een kaart met bebouwdekom-begrenzing uit het document geamendeerd omdat deze niet correct blijkt te zijn. Ten tweede biedt de onderbouwing van de uitspraken in de omgevingsvisie niet veel houvast voor latere besluitvorming. Zo bevat de gepresenteerde omgevingsvisie weliswaar op onderdelen duidelijke

17

uitspraken over de gewenste ontwikkelingen in Hollands Kroon, maar voor de motivatie van die uitspraken biedt de visie niet veel houvast voor latere besluitvorming. Er is zeer beperkt gesproken over de motivatie voor de uitbreiding van Agriport A7 en hier is ook niet naar gevraagd door de raadsleden in de stuurgroep. Daarnaast wordt er weinig aandacht besteed aan de samenhang van de gewenste ontwikkelingen en geeft het kaartmateriaal met diens eenvoudige verbeelding weinig verrijking. Een onduidelijke kaart in de omgevingsvisie geeft ruimte aan de ontwikkeling van datacenters op deelgebied B1 Een specifiek onderdeel in de omgevingsvisie waar veel discussie over ontstaat in de periode 20202021 is de kaart die ruimte geeft aan de ontwikkeling van Agriport A7 op deelgebied B1 (zie Figuur 7). Opvallend is de matige kwaliteit en de beperkte onderbouwing van dit kaartje. Middels enkele pijlen wordt op een onduidelijke kaart de ontwikkelingsrichting van Agriport A7 richting deelgebied B1 (en verder) aangegeven. De enige onderbouwing in de tekst is: ‘Als er voldoende aantoonbare behoefte is aan nieuwe bedrijfsgrond of glastuinbouwgrond, ligt uitbreiding in de richting van onderstaande locaties voor de hand’. Hoe en waarom het kaartje in de omgevingsvisie terecht is gekomen hebben we niet volledig kunnen reconstrueren in dit onderzoek.

Wel is duidelijk dat er in eerdere versies van de omgevingsvisie een ander kaartje heeft gestaan en dat een kleine kring van bestuurders en de ambtenaren betrokken bij de ontwikkeling van Agriport A7 ervoor gezorgd hebben dat het kaartje is vervangen voor de huidige versie. De reden daarvoor was dat de wethouder de ontwikkelingsmogelijkheden vanuit Venster-West naar deelgebied B1 in de omgevingsvisie wilde opnemen. Een verdere inhoudelijke onderbouwing voor deze ontwikkelingsrichting is niet ‘zwart op wit’ terug te vinden. Echter, vanuit verschillende gesprekspartners blijkt dat Microsoft op dat moment uitbreidingsmogelijkheden op Agriport A7 aan het verkennen was, dat er gedacht werd aan uitbreiding richting Venster-West, dat dit te klein was en dat daarom de grond ten noorden van Venster-West ook nodig was. Als deze ambitie er was, dan moet dit bij de kleine kring van betrokken bestuurders en de ambtenaren bekend zijn geweest. Uiteindelijk stelt de raad de omgevingsvisie met het desbetreffende kaartje in 2016 zonder discussie vast. Daarmee werd de kaart onderdeel van het ruimtelijke beleidskader. De juridische status van de omgevingsvisie, en daarmee ook van deze kaart, was bij de betrokkenen bekend. Met de bestuursopdracht wordt namelijk de wettelijke betekenis van de omgevingsvisie als beleidskader in het raadsbesluit expliciet benoemd.

Visievorming rondom Agriport A7 in gebiedsplan De visies op lokaal, provinciaal en nationaal niveau zitten op dezelfde lijn: de vraag naar datacenters zal naar verwachting toenemen en daar willen de overheden op strategische locaties ruimte voor maken. Eén van die locaties is Agriport A7 in Middenmeer. Het is dan ook niet vreemd dat er tegelijkertijd – en in samenhang met de andere visievormende trajecten – ook op het gebiedsniveau rondom Agriport A7 een visie wordt gemaakt voor de verdere ruimtelijke ontwikkeling. Hiermee starten de provincie Noord-Holland, de gemeente Hollands Kroon en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier in januari 2017 door het maken van een Gebiedsplan Wieringermeer op advies van de ARO.12 Dit traject start vlak na de vaststelling van de omgevingsvisie door de gemeente Hollands Kroon. Er wordt door de drie partijen intensief samengewerkt aan het plan met ambtelijke werksessies, een publieke stakeholderbijeenkomst en overleg met bestuurders. Het resultaat is een gebiedsplan op hoofdlijnen dat in maart 2018 wordt gepresenteerd aan de bestuurlijke stuurgroep.

12

De ARO geeft dit advies voor een datacenter op de Tussenweg 10-16.

18

Gaandeweg ontstaat er discussie over de afbakening van een zoekgebied voor mogelijke uitbreiding van Agriport A7, het zogenaamde ‘zoekgebied AGRI++’ in het plan (Figuur 8). Het zoekgebied AGRI++ is bedoeld voor de modernisering en optimalisatie van agribusiness, maar ook voor de ontwikkeling van hyperscale datacenters. De gemeente Hollands Kroon wil uitbreidingsmogelijkheden ten westen van de A7, zoals opgenomen in de omgevingsvisie. Door de provincie worden hier vraagtekens bij gezet, omdat zij aangeven altijd in de veronderstelling te zijn geweest dat Agriport A7 aan de oostelijke zijde zou uitbreiden, vanuit de eerder opgestelde structuurvisie in 2004. Uiteindelijk geeft de provincie in september 2018 aan dat zij de ontwikkeling van datacenters op de westflank niet bij voorbaat onmogelijk wil maken, mits er aan strenge voorwaarden wordt voldaan. Na het nemen van deze horde wordt het concept gebiedsplan in december 2018 vastgesteld in de stuurgroep.

Het AGRI++ zoekgebied in het Gebiedsplan Wieringermeer Het zoekgebied AGRI++ was bedoeld voor uitbreiding van Agriport A7. Hier zou naast grondgebonden landbouw, ook ruimte zijn voor modernisering en optimalisering van Agriport A7 in combinatie met datacenters, en mogelijk andere functies die bijdragen aan de circulariteit van het cluster’.13 Dit zou dus meer ruimte geven voor de vestiging van datacenters in de Wieringermeerpolder. De onderbouwing hiervan is dat 1) datacentra een belangrijke schakel kunnen zijn in de versterking van de regionale economie met directe en indirecte werkgelegenheid, 2) de locatie zeer gunstig is vanwege de bestaande energie- en data-infrastructuur, en 3) er synergie mogelijk kan zijn met de glastuinbouw op het gebied van de wateropgave, duurzame energievoorziening (restwarmte) en bereikbaarheid.

Het ‘Gebiedsplan Wieringermeer’ wordt in juni 2019 ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad van Hollands Kroon. De gemeenteraad besluit het gebiedsplan nu niet vast te stellen. Er wordt een amendement aangenomen dat er opnieuw in overleg moet worden getreden met de stakeholders en dat de omvang van het zoekgebied AGRI++ beperkt moet worden van 1.500 ha naar 750 ha. De beperking is voornamelijk gewenst zodat er minder landbouwgrond verloren gaat. De gemeente gaat hiermee aan de slag door in december 2019 twee openbare ‘dialoogsessies’ te organiseren met belanghebbenden onder leiding van een adviesbureau. Hier vinden felle discussies plaats en dit leidt tot een advies voor de nieuwe contouren van zoekgebied AGRI++ . Maar het gebiedsplan wordt niet verder uitgewerkt. Het college stelt namelijk in maart 2020 om uiteenlopende redenen voor om te stoppen met het traject. Het gebiedsplan blijkt m.e.r.-plichtig en overlapt met de actualisatie van de omgevingsvisie. Ook wil het college recht doen aan de geluiden uit de omgeving. Doorzetten van het traject is daarom te tijdsintensief. De raad stemt hier unaniem mee in. In dit besluit wordt opgenomen dat de raad nog wel ruimte wil geven aan een aantal ‘lopende initiatieven’.14 Het college geeft aan dat deze worden getoetst aan het huidige beleid en voorgelegd zullen worden aan de raad zodra deze klaar zijn voor besluitvorming.

In april 2020 wordt dit voorstel van het

Figuur 8. Kaart uit het concept gebiedsplan Wieringermeer (juni 2019) met in geel de aanduiding van het zoekgebied AGRI++.

Deze teksten komen uit het concept gebiedsplan uit juni 2019, maar uit de verslagen blijkt dat dit zoekgebied al onderdeel was van de bespreking in maart 2018. 14 Zie: Raadsvoorstel beëindigen procedure concept gebiedsplan 13

19

college door de raad vastgesteld. Het besluit om na de jarenlange samenwerking te stoppen met het gebiedsplan was in de ogen van de provincie een grote verrassing. In diezelfde raadsvergadering wordt er wel een motie vastgesteld waarin bij grootschalige ontwikkelingen in het vervolg aandacht besteed moet