bijlage 8 Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven

Update Historisch Vooronderzoek

Niet Gesprongen Explosieven

Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

AT-140 19-03-2018

RO-220259 versie 1.0 06-10-2022

Riel Explosive Advice & Services Europe B.V.  Vijfhuizenbaan 1b, 5133 NH Riel Nederland Postbus 21, 5133 ZG Riel Nederland  T +31 (0)13 518 60 76 www.reaseuro.com  info@reaseuro.com  KvK-nummer 180.501.31  BTW NL80.67.88.136.B01

Update Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven

Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr Opdrachtgever

:

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Kenmerk

:

74809/RO-220259 versie 1.0

Plaats en datum

:

Riel, 06-10-2022

REASeuro

Naam/Functie mevr. M.M. Kirpestein, Historica GIS-ondersteuning Mevr. L. van den Burg, GIS-specialiste Gecontroleerd dhr. T. Kloosterman, Historicus dhr. P. van Lieshout Senior deskundige OOO Luchtfoto-analyse mevr. M.M. Kirpestein, Historica dhr. T. Kloosterman, Historicus Goedgekeurd dhr. A.P.A.M. van Riel, Algemeen Directeur Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier Geaccepteerd dhr. E. Moerman Projectleider Opgesteld

Paraaf

Datum 19-09-2022 21-09-2022 20-09-2022 20-09-2022 19-09-2022 20-09-2022 23-09-2022

Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 1 van 49

INHOUDSOPGAVE Pagina RESULTAATOVERZICHT ................................................................................................................................. 3 AANLEIDING EN DOEL .............................................................................................................................................................................. 3 CONCLUSIES ............................................................................................................................................................................................. 3 ADVIES ...................................................................................................................................................................................................... 3 1

INLEIDING ............................................................................................................................................... 5 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

2

AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 5 PROJECTLOCATIE EN ONDERZOEKSGEBIED .............................................................................................................................. 5 DOEL............................................................................................................................................................................................ 6 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 6 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 7 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 7

EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ............................................................................................... 9 2.1

AVG, WAARDKANAAL. EEN HISTORISCH ONDERZOEK NAAR DE AANWEZIGHEID VAN CONVENTIONELE EXPLOSIEVEN, KENMERK: 276225, D.D. 27 NOVEMBER 2007 ................................................................................................................................... 9 2.2 REASEURO, HISTORISCH VOORONDERZOEK-NIET GESPRONGEN EXPLOSIEVEN HHNK BOEZEMBAGGEREN 2018, KENMERK: 73120/RO-180133 VERSIE 1.0, D.D. 14 MEI 2018 ..................................................................................................... 13 2.3 TOETSING VOORONDERZOEKEN ............................................................................................................................................. 14 3

CHRONOLOGISCHE GEBEURTENISSENLIJST AANVULLENDE BRONNEN ........................................ 23

4

ANALYSE EN LEEMTEN IN KENNIS...................................................................................................... 24 4.1 4.2

5

CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................................................ 28 5.1 5.2

6

LUCHTFOTOANALYSE ............................................................................................................................................................... 24 LEEMTEN IN KENNIS ................................................................................................................................................................. 26 CONCLUSIE HVO-NGE .......................................................................................................................................................... 28 ADVIES....................................................................................................................................................................................... 28

BIJLAGEN ............................................................................................................................................... 29 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8

BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 30 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 34 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................... 36 CARTOGRAFISCH MATERIAAL......................................................................................................................................... 38 OVERZICHT LUCHTFOTO’S.............................................................................................................................................. 45 CHECKLIST EN VERZENDLIJST ......................................................................................................................................... 46 WETTELIJK KADER............................................................................................................................................................ 47 TEKENINGEN .................................................................................................................................................................... 49

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 2 van 49

RESULTAATOVERZICHT AANLEIDING EN DOEL

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is bezig met de voorbereidingen van werkzaamheden voor het project Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr. In de voorbereiding van een project waarbij de grond/waterbodem wordt geroerd, is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende NGE uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Een verklaring van het wettelijk kader is in bijlage 7 weergegeven. Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier heeft in 2007 1 en 2018 2 door de firma’s AVG en REASeuro Historische Vooronderzoeken-Niet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE’s) 3 uit laten voeren, waarbij het aangrenzende Waardkanaal is onderzocht. Deze onderzoeken zijn uitgevoerd conform de destijds geldende richtlijnen die waren opgenomen in de Beoordelingsrichtlijn Opsporen van Conventionele Explosieven (BRL-OCE, 2005-2012) en het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE, 2012-2020). Per 1 januari 2021 is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) van kracht. Hierin zijn geen richtlijnen meer opgenomen met betrekking tot het uitvoeren van vooronderzoeken naar NGE.

In samenwerking met de organisatie Samenwerking Infrabeheerders voor het Veilig Omgaan met de Ondergrond in Nederland (SIVOON), Platform Blindgangers, Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) en Vereniging van Waterbouwers is daarom het private Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO-01 en CS-VROO-02) ontwikkeld. Hiermee heeft de branche invulling gegeven aan richtlijnen met betrekking tot het uitvoeren van vooronderzoeken naar NGE. Om inzichtelijk te maken of er een verhoogde kans op het aantreffen van NGE is binnen de projectlocatie, hebben wij geadviseerd een update uit te voeren conform de laatste richtlijnen uit het CS-VROO-01 en CS-VROO-02 van de bestaande HVO-NGE’s van AVG uit 2007 en REASeuro uit 2018. Hiermee beschikt Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier over een onderzoek dat voldoet aan de laatste richtlijnen. Voorliggende rapport heeft betrekking op het uitvoeren van een update van de bestaande HVO-NGE’s voor dit project. CONCLUSIES

Uit het raadplegen van het bronmateriaal blijkt dat binnen het onderzoeksgebied geen oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waardoor NGE kunnen zijn achtergebleven. Om deze reden is geen NGEVerwachtingsgebied afgebakend binnen de projectlocatie. Er worden geen NGE verwacht binnen de projectlocatie. ADVIES

In dit HVO-NGE is geconcludeerd dat geen NGE worden verwacht binnen de projectlocatie. Geadviseerd wordt om de werkzaamheden regulier doorgang te laten vinden, zonder verdere maatregelen. Mocht echter tijdens werkzaamheden spontaan NGE aangetroffen worden, dan dienen de volgende acties te worden ondernomen: • Het werk ter plaatse van de vindplaats dient te worden stilgelegd.

AVG, Waardkanaal. Een historisch onderzoek naar de aanwezigheid van Conventionele Explosieven, kenmerk: 276225, d.d. 27 november 2007. 2 REASeuro, Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven HHNK Boezembaggeren 2018, kenmerk: 73120/RO-180133 versie 1.0, d.d. 14 mei 2018. 3 In tegenstelling tot het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten, waarin de term Ontplofbare Oorlogsresten (OO) is opgenomen, hanteert REASeuro de ruimere vakterm Niet Gesprongen Explosieven (NGE). 1

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 3 van 49

•

•

• • •

•

De werklocatie, in ieder geval rondom het NGE, dient te worden afgezet. Het aanwezige personeel dient op de hoogte te worden gebracht van de vondst en geïnstrueerd te worden uit de buurt te blijven. Er dient contact te worden opgenomen met de politie (0900-8844). De vondst dient gemeld te worden aan de politie. De politie neemt vervolgens contact op met de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Als de EOD op locatie is, wordt een afspraak gemaakt voor de vernietiging. De EOD maakt deze afspraak met de gemeente, of de politie namens de gemeente. De EOD geeft aan de gemeente, of de politie namens de gemeente, advies over de in acht te nemen veiligheidsmaatregelen. Indien de te nemen veiligheidsmaatregelen dit toelaten, kan de gemeente aan de EOD advies vragen over de mogelijkheden tot doorwerken op de betreffende locatie, dan wel elders in de nabijheid van het werk en de daarbij in acht te nemen veiligheidsmaatregelen totdat het NGE wordt geruimd. Het NGE wordt geruimd.

Indien NGE worden aangetroffen binnen de projectlocatie, is dit nieuwe feitelijke informatie. Als deze situatie zich voordoet, moet in overleg met een ter zake deskundige worden vastgesteld of sprake is van een incident of dat er aanleiding is de werkwijze aan te passen. Om op een correcte wijze om te kunnen gaan met het protocol spontaan aantreffen NGE en om een inschatting te kunnen maken of men met mogelijke NGE te maken heeft, bestaat de mogelijkheid om werknemers de cursus ‘Basiskennis OOO’ te laten volgen. Voor het toezichthoudend personeel bestaat ook de 2-daagse cursus Inzicht in het NGE-bodemonderzoek. Tevens kan altijd contact worden opgenomen met REASeuro indien aanvullende informatie gewenst is over het protocol. REASeuro geeft Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier tevens het advies om het voorliggende rapport te delen met het bevoegd gezag.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 4 van 49

1

INLEIDING

In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van de Update Historisch Vooronderzoek-Niet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn de projectlocatie en het onderzoeksgebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1

AANLEIDING

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is bezig met de voorbereidingen van werkzaamheden voor het project Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr. In de voorbereiding van een project waarbij de grond/waterbodem wordt geroerd, is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende NGE uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Een verklaring van het wettelijk kader is in bijlage 7 weergegeven. Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier heeft in 2007 4 en 2018 5 door de firma’s AVG en REASeuro HVO-NGE’s uit laten voeren, waarbij het aangrenzende Waardkanaal is onderzocht. Deze onderzoeken zijn uitgevoerd conform de destijds geldende richtlijnen die waren opgenomen in de Beoordelingsrichtlijn Opsporen van conventionele explosieven (BRL-OCE, 2005-2012) en het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE, 20122020). Per 1 januari 2021 is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CSOOO) van kracht. Hierin zijn geen richtlijnen meer opgenomen met betrekking tot het uitvoeren van vooronderzoeken naar NGE.

In samenwerking met de organisatie Samenwerking Infrabeheerders voor het Veilig Omgaan met de Ondergrond in Nederland (SIVOON), Platform Blindgangers, Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) en Vereniging van Waterbouwers is daarom het private Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO-01 en CS-VROO-02) ontwikkeld. Hiermee heeft de branche invulling gegeven aan richtlijnen met betrekking tot het uitvoeren van vooronderzoeken naar NGE. Om inzichtelijk te maken of er een verhoogde kans op het aantreffen van NGE is binnen de projectlocatie, hebben wij geadviseerd een update uit te voeren conform de laatste richtlijnen uit het CS-VROO-01 en CS-VROO-02 van de bestaande HVO-NGE’s van AVG uit 2007 en REASeuro uit 2018. Hiermee beschikt Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier over een onderzoek dat voldoet aan de laatste richtlijnen. Voorliggende rapport heeft betrekking op het uitvoeren van een update van de bestaande HVO-NGE’s voor dit project. 1.2

PROJECTLOCATIE EN ONDERZOEKSGEBIED

De projectlocatie betreft Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr. Het onderzoeksgebied betreft het gebied binnen een straal van 250 meter rond de projectlocatie. Door gebruik te maken van een onderzoeksgebied wordt een zo compleet mogelijk beeld van de omgeving van de projectlocatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog verkregen.

AVG, Waardkanaal. Een historisch onderzoek naar de aanwezigheid van Conventionele Explosieven, kenmerk: 276225, d.d. 27 november 2007. 5 REASeuro, Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven HHNK Boezembaggeren 2018, kenmerk: 73120/RO-180133 versie 1.0, d.d. 14 mei 2018. 4

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 5 van 49

Figuur 1: Projectlocatie en onderzoeksgebied (Bron ondergrond: ESRI).

1.3

DOEL

1.4

METHODIEK

Het doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een of meerdere NGE-Verwachtingsgebieden in (delen van) de projectlocatie op basis van de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Wat is de soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de NGE die mogelijk zijn achtergebleven? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden?

Als basis voor de update van dit HVO-NGE worden de resultaten van de eerdergenoemde rapportages van AVG uit 2007 en REASeuro uit 2018 beoordeeld en geëvalueerd. Specifiek wordt hierbij gekeken naar het geraadpleegde bronmateriaal, de wijze van analyse en de conclusies en het advies. Vervolgens wordt het aanvullend bronnenmateriaal aan de hand van de historische database van REASeuro geraadpleegd. Daarbij wordt gelet op: • Gebeurtenissen (oorlogshandelingen 6) die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE. • Gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem. Na het inventariseren van het bronmateriaal worden de gebeurtenissen beoordeeld en geëvalueerd. Hierbij wordt onderzocht of NGE kunnen zijn achtergebleven binnen het onderzoeksgebied, gekeken naar de situatie van 1940-1945. Op basis van de update van de HVO-NGE’s wordt een conclusie en advies met betrekking tot de werkzaamheden ter plaatse van de projectlocatie geformuleerd.

Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE’. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1.

6

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 6 van 49

Hierbij zijn in hoofdlijnen de volgende adviezen opgenomen: • Wordt in de update HVO-NGE geconcludeerd dat geen NGE worden verwacht binnen de projectlocatie, dan wordt geadviseerd om de werkzaamheden regulier doorgang te laten vinden zonder verdere maatregelen. • Mocht uit de update HVO-NGE blijken dat binnen de gehele of een deel van de projectlocatie NGE worden verwacht, dan wordt geadviseerd om een Projectgebonden Risicoanalyse-Niet Gesprongen Explosieven (PRA-NGE) uit te laten voeren. In sommige gevallen kan worden geadviseerd om direct tot opsporingswerkzaamheden over te gaan. Bij het opstellen van het HVO-NGE is gebruik gemaakt van ArcGIS Pro 7. Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de gebeurtenissenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van NGEVerwachtingsgebied(en), militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici (kundig in o.a. Luchtfotoanalyse), een GIS-specialist en een Senior Deskundige OOO. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5

ONDERZOEKSUITSLUITINGEN

1.6

LEESWIJZER

In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In dit HVONGE worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven NGE. De hoeveelheid achtergebleven NGE is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd. • Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden zijn in dit HVO-NGE niet onderzocht 8. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van het HVO-NGE wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een NGE-Verwachtingsgebied wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een PRA-NGE op te nemen. • Verticale afbakening. Het vaststellen van de verticale afbakening bestaat uit twee onderdelen: het bepalen van de ondergrens en de bovengrens. Binnen het HVO-NGE wordt enkel bepaald wat de ondergrens is van het NGE-Verwachtingsgebied 9. Dit wordt vastgesteld op basis van de maximale penetratiediepte ten opzichte van het maaiveld gedurende de Tweede Wereldoorlog. Naoorlogse veranderingen van het maaiveld worden niet geanalyseerd, dit wordt in het PRA-NGE in kaart gebracht. In een PRA-NGE wordt tevens de bovengrens van de verticale afbakening vastgesteld.

Dit vindt plaats doormiddel van een analyse van contra-indicaties en de gevolgen hiervan binnen een PRA-NGE. Het vaststellen van de bovengrens van de verticale afbakening valt buiten de scope van het voorliggende onderzoek.

In hoofdstuk 2 zijn de in het verleden uitgevoerde onderzoeken geanalyseerd en beoordeeld. In dit hoofdstuk zijn tevens de geraadpleegde bronnen uit 2007, 2018 en voorliggend onderzoek vermeld. In hoofdstuk 3 is een gebeurtenissenlijst samengesteld op basis van de geraadpleegde bronnen uit hoofdstuk 2 en is een luchtfotoanalyse opgenomen. In hoofdstuk 4 zijn de leemten in kennis opgenomen. Tot slot is in hoofdstuk 5 het advies opgenomen.

In het vervolg aangeduid als GIS. Afgezien van (naoorlogse) munitieruimingen door de MMOD, EOD of andere instanties. 9 Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal binnen een HVO-NGE is bepaald dat sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van NGE. 7 8

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 7 van 49

Ter verduidelijking is in bijlage 1 een begrippenlijst opgenomen. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 5. Bijlage 6 bevat een checklist en bijlage 7 bevat het wettelijk kader. De tekeningen zijn opgenomen in bijlage 8.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 8 van 49

2

EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN

Sinds 1 januari 2021 vervangt het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) het WSCS-OCE. Het CS-OOO stelt geen richtlijnen aan de wijze waarop een vooronderzoek opgesteld dient te worden. Wel is er een vrijwillig certificatieschema opgezet door de Stichting VOMES (Veilig Omgaan Met Explosieve Stoffen) waarin eisen zijn opgenomen waaraan een organisatie en diens rapportages (HVO-NGE en PRA-NGE) dienen te voldoen. Dit Certificatie Schema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) is opgezet om de kwaliteit van vooronderzoeken en risicoanalyses naar ontplofbare oorlogsresten te waarborgen. REASeuro voert haar vooronderzoeken uit volgens de interne kwaliteitseisen, die hoger liggen dan de eisen die gesteld worden in het CS-VROO en ten tijde van het WSCS-OCE. REASeuro beschikt over de grootste collectie bronnenmateriaal met betrekking tot oorlogshandelingen uit de Tweede Wereldoorlog en heeft jarenlange ervaring met het uitvoeren van uitgebreide analyses. Derhalve wordt ieder eerder uitgevoerd HVO-NGE getoetst of dit voldoet aan de huidige kwaliteitseisen die REASeuro stelt bij het opstellen van een HVO-NGE, aan de hand van de gebruikte bronnen en uitgevoerde analyses.

Mogelijk kunnen hierdoor veranderingen optreden binnen NGE-Verwachtingsgebieden, aangezien specifieker kan worden bepaald waar wel of geen Verwachtingsgebieden OO aanwezig zijn binnen de projectlocatie. Twee in het verleden uitgevoerde onderzoeken hebben overlap met de voorliggende projectlocatie, te weten: • AVG, Waardkanaal. Een historisch onderzoek naar de aanwezigheid van Conventionele Explosieven, kenmerk: 276225, d.d. 27 november 2007; • REASeuro, Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven HHNK Boezembaggeren 2018, kenmerk: 73120/RO-180133 versie 1.0, d.d. 14 mei 2018. Als basis voor de update HVO-NGE worden de resultaten van bovenstaande onderzoeken beoordeeld en geëvalueerd. Specifiek wordt hierbij gekeken naar het geraadpleegde bronnenmateriaal, de wijze van analyse en de uiteindelijk getrokken conclusies en het advies. 2.1 AVG, WAARDKANAAL. EEN HISTORISCH ONDERZOEK NAAR DE AANWEZIGHEID VAN CONVENTIONELE EXPLOSIEVEN, KENMERK: 276225, D.D. 27 NOVEMBER 2007

In 2007 heeft AVG in opdracht van ProCensus een historisch vooronderzoek uitgevoerd naar de aanwezigheid van NGE. Aanleiding was het voornemen van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier om de vaargeul van het Waardkanaal weer op diepte te brengen, waartoe het teveel aan baggerspecie werd verwijderd en verwerkt. Dit onderzoek is opgesteld volgens de BRL-OCE (d.d. 2007-02), hierin zijn geen richtlijnen opgenomen omtrent te raadplegen bronnen of het afbakenen van NGEVerwachtingsgebieden. In Figuur 2 is het deel van het onderzoeksgebied van AVG dat overlap heeft met het huidige onderzoeksgebied weergegeven.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 9 van 49

Figuur 2: Uitsnede huidige topografische kaart met daarop het onderzoeksgebied van AVG uit 2007 en het huidige onderzoeksgebied en de projectlocatie weergegeven (Bron ondergrond: ESRI).

Binnen het onderzoeksgebied van AVG uit 2007 hebben verschillende oorlogshandelingen plaatsgevonden volgens het geraadpleegde bronmateriaal uit 2007, zie hiervoor onderstaande tabel. Datum:

Oorlogshandeling:

Bronnen:

26 augustus 1940

Bominslag tarwevelden Waardweg en Ulkeweg.

16 januari 1941

Brits toestel neergekomen ‘Willemshoeve’ aan de Lotweg.

17 januari 1941

Engelse piloot met parachute neergekomen aan Waardweg kavel A3. Toestel neergestort in Wieringerwaard, waar 4 andere inzittenden met parachute neerkwamen. 15 scheepjes Westfriesesluis beschoten.

Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend. Literatuur: 150 jaar Anna Paulowna polder: 1845-1995. Literatuur: 1940-1945, Wieringermeer in de bezettingsjaren. Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend. Literatuur: 1940-1945, Wieringermeer in de bezettingsjaren. Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend.

7 december 1942

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

NGEVerwachtingsgebied: Nee, de informatie is te summier om een gebied af te bakenen. Nee, exacte locatie neergekomen toestel niet bekend. Nee, exacte locatie neergekomen toestel en inzittenden niet bekend. Nee, exacte locatie beschoten schepen niet bekend.

Pagina 10 van 49

Datum:

Oorlogshandeling:

Bronnen:

18 november 1943

Exploderen bom kavel A15 Nieuwesluizerweg.

16 augustus 1944

Personenauto Nieuwesluiserweg hoek Ulkesweg beschoten.

3 november 1944

Vijf schepen Groetkanaal beschoten door twee jachtvliegtuigen met boordwapens.

17 januari 1945

Luchtaanval oude Waardbrug.

Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend. Literatuur: 1940-1945, Wieringermeer in de bezettingsjaren. Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend. Literatuur: 1940-1945, Wieringermeer in de bezettingsjaren. Regionaalarchief Alkmaar, toegang en inventaris onbekend. Literatuur: En nooit was het stil, deel 2. Internationale archieven: TNA, AIR15/258, 27/1516

20 maart 1945

Luchtaanval oude Waardbrug.

Internationale archieven: TNA,AIR22/335, 27/643, 27/1890

12 april 1945

Kriegsmarineboot bij Kolhorn aangevallen.

Internationale archieven, TNA, toegangsnummer onbekend

Tabel 1: Oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied van AVG uit 2007.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

NGEVerwachtingsgebied: Nee, reden onbekend. Nee, exacte locatie beschoten voertuig niet bekend.

Nee, exacte locatie aanval niet bekend.

Ja, naar aanleiding van de luchtaanval is een NGEVerwachtingsgebied afgebakend waarbinnen geschutmunitie van 20 mm en raketten van 3 inch met een 60 lb. gevechtskop kunnen zijn achtergebleven in verschoten toestand. Ja, naar aanleiding van de luchtaanval is een NGEVerwachtingsgebied afgebakend waarbinnen geschutmunitie van 20 mm en raketten van 3 inch met een 60 lb. gevechtskop kunnen zijn achtergebleven in verschoten toestand. Nee, er is geen informatie beschikbaar of de boot in het Waardkanaal is aangevallen.

Pagina 11 van 49

Op de kaart met het onderzoeksgebied uit 2007 en de verdachte locaties van AVG is een stelling ingetekend, zie hiervoor onderstaand figuur. Er is echter geen bronmateriaal uit de rapportage van AVG dat aantoont dat binnen de huidige projectlocatie een militaire stelling aanwezig was.

Figuur 3: Uitsnede kaart onderzoeksgebied AVG 2007 met verdachte locaties. Hierop zijn de huidige projectlocatie en het onderzoeksgebied weergegeven (Bron: AVG).

Uit de rapportage van AVG en de kaart met verdachte gebieden uit 2007 blijkt dat AVG binnen het voorliggend onderzoeksgebied van deze update geen NGE-Verwachtingsgebied heeft afgebakend.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 12 van 49

2.2 REASEURO, HISTORISCH VOORONDERZOEK-NIET GESPRONGEN EXPLOSIEVEN HHNK BOEZEMBAGGEREN 2018, KENMERK: 73120/RO-180133 VERSIE 1.0, D.D. 14 MEI 2018

In 2018 heeft REASeuro in opdracht van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier een HVO-NGE uitgevoerd voor diverse gebieden, onderstaand deelgebied B heeft deels overlap met het huidige onderzoeksgebied. Het historisch vooronderzoek uit 2018 is opgesteld conform de toenmalige richtlijnen van het WSCS-OCE.

Figuur 4: Uitsnede huidige topografische kaart met daarop het onderzoeksgebied uit 2018 en de huidige projectlocatie en onderzoeksgebied weergegeven (Bron ondergrond: ESRI).

Binnen deelgebied B hebben diverse oorlogshandelingen plaatsgevonden volgens het geraadpleegde bronmateriaal uit 2018, zie hiervoor onderstaande tabel. Datum:

Oorlogshandeling:

Bronnen:

26 augustus 1940

Bominslag Waardweg te Wieringermeer.

18 november 1943

Bominslag Nieuwhuizerweg te Wieringermeer.

Regionaalarchief Alkmaar, toegang 0623, inv. 1683 Gemeentearchief: Regionaalarchief Alkmaar, toegang 0623, inv. 1190

NGEVerwachtingsgebied: Nee, de informatie is te summier om een gebied af te bakenen. Nee, de informatie is te summier om een gebied af te bakenen.

Literatuur: En nooit was het stil

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 13 van 49

Datum:

3 november 1944

Oorlogshandeling:

Bronnen:

Luchtaanval Groetkanaal.

Luchtfoto: Kadaster, 13-09-1944, 106G2893, 4311, 4313 Gemeentearchief: Regionaalarchief Alkmaar, toegang 0623, inv. 1683

NGEVerwachtingsgebied:

Nee, de informatie is te summier om een gebied af te bakenen.

Literatuur: En nooit was het stil

17 januari 1945

Luchtaanval oude Waardbrug.

20 maart 1945

Luchtaanval oude Waardbrug.

Internationale archieven: TNA, AIR25/221, 27/2078 Literatuur: En nooit was het stil. Internationale archieven: TNA, AIR15/258, 27/1516

Literatuur: En nooit was het stil. Internationale archieven: TNA,AIR22/335, 27/643, 27/1890

Ja, naar aanleiding van de beschieting van de oude brug binnen het onderzoeksgebied is afgebakend op geschutmunitie van 20 mm in verschoten toestand. Nee, de informatie is te summier om een gebied af te bakenen.

Tabel 2: Oorlogshandelingen binnen deelgebied B van het HVO-NGE uit 2018.

Binnen deelgebied B van het historisch vooronderzoek uit 2018 is één NGE-Verwachtingsgebied afgebakend naar aanleiding van de luchtaanval op de oude Waardbrug op 17 januari 1945. Binnen dit gebied kunnen NGE van geschutmunitie van de kalibers 20 mm in verschoten toestand zijn achtergebleven. Het afgebakende Verwachtingsgebied ligt buiten het voorliggende onderzoeksgebied. 2.3

TOETSING VOORONDERZOEKEN

Sinds 1 januari 2021 is de wetgeving van het WSCS-OCE vervallen en heeft deze plaats gemaakt voor het Certificatieschema Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO). Binnen het CS-OOO staat vermeld dat ‘geen eisen [zijn] opgenomen over het vooronderzoek’. In de voorbereiding van een project waarbij de grond en/of waterbodem wordt geroerd, is de opdrachtgever echter verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende NGE uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Deze artikelen vermeldden het volgende: Artikel 2.26: - De Opdrachtgever is verplicht in de ontwerpfase zich ervan te vergewissen dat de betrokken werkgevers en zelfstandigen in staat zijn de verplichtingen voor de arbeidsomstandigheden die gelden in de uitvoeringsfase na te komen.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 14 van 49

Artikel 4.10 lid 2 t/m 4: - In alle gevallen waarin gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers kan bestaan door de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, hiernaar een oriënterend onderzoek ingesteld. - Indien het oriënterend onderzoek de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten die gevaar kunnen opleveren voor de veiligheid of gezondheid van werknemers niet uitsluit, wordt een nader onderzoek ingesteld. - Indien uit het nader onderzoek blijkt dat gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers door de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, worden die ontplofbare oorlogsresten opgespoord of andere passende maatregelen getroffen om dit gevaar te voorkomen. Eisen aan ‘oriënterende-‘ en ‘nadere’ onderzoeken zijn, net als binnen het CS-OOO, niet in het Arbobesluit opgenomen. In het CS-OOO staat wel opgenomen dat ‘besloten is de eisen aan het vooronderzoek te actualiseren en onder te brengen in een privaat certificatieschema dat gebruikt kan worden door organisaties om hun kwalificaties op dat vlak aan te tonen’. Dit private certificatieschema bestaat onder de naam ‘Certificatieschema voor Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten, versie 21-01’ (CS-VROO-01). Het document werd op 8 februari 2021 goedgekeurd door het bestuur van de Stichting VOMES.

Binnen dit certificatieschema zijn wel enige eisen opgenomen waaraan een Historisch Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (HVO-NGE) dient te voldoen. Zo zijn onder het CS-VROO-02 10 eisen aan het te raadplegen bronmateriaal opgenomen. In onderstaande tabel zijn alle bronnen opgenomen die volgens het VROO-01/-02 geraadpleegd dienen te worden. Tevens staat vermeld welke bronnen aanvullend door REASeuro zijn geraadpleegd en welke bronnen volgens het WSCS-OCE verplicht geraadpleegd moesten worden. Bron Literatuur

Nederlandse archieven

Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD, Amsterdam) Nationaal Archief (NA, Den Haag) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD, Soesterberg) • Munitieruimrapporten EOD 2010-heden • Mijnenveldkaarten Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB, Rijswijk) • Munitieruimrapporten EOD 1971-2010 • MMOD-archief Luchtfotocollecties Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL) Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL) Haagse Beeldbank (Den Haag, NL)

Verplicht volgens WSCS-OCE

Verplicht volgens CS-VROO-01/-02

□

□

Standaard door REASeuro geraadpleegd ■

□ □

□ □ □

■ ■ ■

□

■

□

■

□ □

□ □

■ ■

□ □

□ □

■ ■

□

□

■

□

□

■ ■

10 ‘Nadere bepalingen voor het beoordelen van bronnenmateriaal en afbakening van een NGE-Verwachtingsgebied/verdachte

gebieden behorende bij het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten’.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 15 van 49

Bron

Verplicht volgens WSCS-OCE

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag, NL) Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (Edinburgh, VK): The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK) Laurier Military History Archive (LMH, Waterloo, CA) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Luftbilddatenbank (LBDB, Estenfeld, DU) Internationale archieven The National Archives (TNA, Londen, VK) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa, Freiburg, DU) Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL, Berlijn, DU) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Library and Archives Canada (LAC, Ottawa, CA) Internetbronnen Beeldbank WO2 Krantenberichten (al dan niet via Delpher) Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 19391945 Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland Kaartmateriaal Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) Topografische Dienst Kadaster – Stafkaartencollectie (Zwolle, NL) Topotijdreis.nl Overige bronnen Getuigen / locatiedeskundigen (wanneer mogelijk) Plaatselijke musea

Verplicht volgens CS-VROO-01/-02

Standaard door REASeuro geraadpleegd ■

□

■

■ ■ ■ Enkel luchtoorlog □ Aanvullende bron

Lucht- én grondoorlog ■ ■ ■ ■

□

■ ■ ■ ■

□

■ ■ ■ ■

Aanvullende bron

Heemkundekring

Indien van toepassing Indien van toepassing Indien van toepassing ■

In het verleden uitgevoerde NGEbodemonderzoeken Figuur 5: verplichte bronnen conform het WSCS-OCE en CS-VROO-01/-02 ten opzichte van de standaard door REASeuro geraadpleegde bronnen.

Op basis van bovenstaande tabel blijkt dat voor voorliggend onderzoek aanvullend bronmateriaal geraadpleegd dient te worden. De inventarisatielijsten zijn terug te vinden in de bijlagen. Conform het geraadpleegde bronmateriaal uit de onderzoeken van 2007 en 2018 hebben oorlogshandelingen in de omgeving van het huidige onderzoeksgebied van voorliggende update. Aan de hand van de historische database van REASeuro is onderzocht of er aanvullend bronnenmateriaal beschikbaar is ten opzichte van de onderzoeken uit 2007 en 2018. Indien hiervan sprake is, zal dat in onderstaande onderdelen vermeld

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 16 van 49

worden. In de inventarisatielijsten in de bijlagen kan de specifieke aanvullende informatie teruggevonden worden. Literatuur In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor het onderzoeksgebied mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 2 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Het raadplegen van de literatuurstukken van REASeuro heeft aanvullende informatie opgeleverd ten opzichte van 2007 en 2018. Gemeentelijk en Provinciaal Archief Het onderzoeksgebied is gelegen in de voormalige gemeenten Barnsingerhorn en Wieringermeer en de huidige gemeente Hollands Kroon. De gemeentearchieven van Barnsingerhorn en Wieringermeer, gelegen in het Regionaal Archief Alkmaar, zijn in 2018 geraadpleegd.

Specifiek is gezocht naar documentatie met betrekking tot de volgende oorlogshandelingen: • Luchtbeschermingsdienst • Rapporten met betrekking tot geruimde NGE • Schaderapporten • Meldingen van neergestorte vliegtuigen • Ruimingen van verdedigingswerken • Rapportages van de gemeentelijke politie • Rapportages van de gemeentelijke brandweer • Meldingen van oorlogsslachtoffers • Verslagen van ooggetuigen • Documenten met betrekking tot de bevrijding • Naoorlogs: omnummering van woningen In het provinciaal archief van Noord-Holland, gelegen in het Noord-Hollands Archief te Haarlem, is in 2018 onderzoek uitgevoerd naar de volgende archiefstukken: • Documentatie van het Militair Gezag • Documentatie van het Provinciaal Bestuur • Locatie specifieke dossiers, zoals documentatie over de streek, polder, dorp etc. • Rapporten met betrekking tot geruimde NGE • Meldingen van neergestorte vliegtuigen • Documenten met betrekking tot de bevrijding Deze archieven zijn deels in 2007 en geheel in 2018 geraadpleegd. De extra onderzoekslag in de gemeentelijke en provinciale archieven heeft geen aanvullend bronmateriaal opgeleverd voor voorliggende update.

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie (Collectie 492) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). Voor het onderzoek van AVG uit 2007 is enkel Collectie 575 geraadpleegd, in 2018 zijn door REASeuro zowel Collectie 409, 492 en 575 geraadpleegd. Door REASeuro is deze collectie nogmaals geraadpleegd. Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIMH gezocht naar aanvullende collectie met informatie over het onderzoeksgebied. Dit heeft geen aanvullend bronmateriaal opgeleverd voor het onderzoeksgebied.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 17 van 49

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over archieven van diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. AVG heeft in 2007 het NIOD niet geraadpleegd. REASeuro heeft in 2008 de volgende archieftoegangen geraadpleegd: • Toegang 216k: Collectie Departement van Justitie. • Toegang 077: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen- Höhere SS-und Polizeiführer Nord-West. Beide collecties bevatten informatie over neergekomen bommen en vliegtuigen binnen Nederland. Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIOD gezocht naar aanvullende inventarisnummers met betrekking tot het onderzoeksgebied. Deze toegangen zijn nogmaals geraadpleegd en hebben voor voorliggend onderzoek geen resultaten opgeleverd. Nationaal Archief (NA) in Den Haag AVG heeft in 2007 de stukken geraadpleegd van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (Toegang 2.04.53.15), waarin meldingen van eventueel uitgevoerde luchtaanvallen zijn opgenomen. In 2018 heeft REASeuro zowel Toegang 2.04.53.15 als Toegang 2.13.167 (Bunkerarchief) geraadpleegd. Het raadplegen van deze toegangen in 2007 en 2018 heeft geen resultaten opgeleverd. De toegangen zijn nogmaals geraadpleegd, dit heeft geen informatie opgeleverd over het voorliggend onderzoeksgebied van de huidige update.

Het Utrechts Archief – Nederlandse Spoorwegen (NS) In Het Utrechts Archief worden de archieven van de NS bewaard. In de archieven van de NS zijn meldingen van bombardementen terug te vinden. Indien in of nabij het onderzoeksgebied een tijdens de oorlog een spoorlijn lag, zijn de archieven van de NS geraadpleegd. Aangezien binnen het onderzoeksgebied van 2007, 2018 en het huidige onderzoeksgebied geen spoorlijnen lagen tijdens de oorlog is dit archief niet geraadpleegd. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) in Soesterberg De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 11 beschikbaar gesteld. De ruimingen van 2010 tot heden kunnen via de EOD worden opgevraagd. De EOD heeft voor het onderzoek uit 2018 voor deelgebied B zeven munitieruimrapporten opgeleverd. De EOD heeft tevens een overzichtskaart aangeleverd waarop is te zien dat er geen mijnenverdachte gebieden gelegen zijn binnen deelgebied B. Voor voorliggende update is nogmaals gecontroleerd of er munitieruimingen of mijnen binnen het onderzoeksgebied zijn aangetroffen. Dit heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor het onderzoeksgebied van voorliggende update. Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk Bij het SIB zijn de munitieruimrapporten van de EOD ondergebracht van 1971 tot 2010.

Voor het onderzoek uit 2018 heeft REASeuro munitieruimrapporten aangevraagd, waarbij munitie is geruimd door de EOD in of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied. Tevens is in het SIB het archief van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD) geraadpleegd. Het raadplegen van deze instanties voor voorliggende update heeft geen relevante informatie opgeleverd. Luchtfoto’s AVG heeft voor het historische onderzoek uit 2007 vijf luchtfoto’s geraadpleegd, de geraadpleegde instanties zijn de Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL) en de Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL). AVG heeft op de luchtfoto die overlap heeft met de voorliggende projectlocatie een stelling ingetekend. Voor het historisch vooronderzoek van REASeuro uit 2018 zijn 10 luchtfoto’s 11

De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 18 van 49

geraadpleegd voor deelgebied B, deze zijn afkomstig van de Bibliotheek Wageningen Universiteit en de topografische Dienst Kadaster. Op de luchtfoto’s die zijn geraadpleegd voor het onderzoek uit 2018 zijn geen stellingen waargenomen binnen het voorliggende onderzoeksgebied. Voor deze update nogmaals de luchtfoto van de Topografische Dienst Kadaster die het onderzoeksgebied dekt geraadpleegd, in hoofdstuk 4 is de luchtfotoanalyse opgenomen. Bijlage 5 geeft informatie over de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto zoals de datum en de desbetreffende kenmerken van de foto. De luchtfoto is ingepast in tekening 01. The National Archives (TNA) in Londen, Verenigd Koninkrijk In 2007 heeft AVG via National Archives Kew (een privécollectie van dhr. Nauta, specialist luchtoorlog Noord-Holland) data verkregen voor 17 januari 1945, 20 maart 1945 en 12 april 1945. De aangeleverde Operation Record Books (ORB’s) van 254 Squadron en 317 Squadron is aangeleverd en geanalyseerd. Aan de hand van deze informatie is gebleken dat bij de oude Waardbrug luchtaanvallen hebben plaatsgevonden. REASeuro heeft in 2018 nogmaals de ORB’s van verschillende Britse luchtmachteenheden die actief waren boven Nederland geraadpleegd. Voorbeelden hiervan zijn de Second Tactical Air Force, Fighter Command, Coastal Command en Bomber Command.

Tevens zijn de War Diaries van verschillende geallieerde eenheden die betrokken waren bij gevechten in Nederland en het ruimen van munitie geraadpleegd in 2018. Naar aanleiding van de informatie die in 2018 is aangetroffen in het TNA is een NGE-Verwachtingsgebied afgebakend naar aanleiding van de luchtaanvallen op de oude Waardbrug. Dit NGE-Verwachtingsgebied ligt buiten het huidige onderzoeksgebied. Voor voorliggende update is nogmaals het bronmateriaal uit het TNA geraadpleegd, dit heeft geen resultaten voor voorliggend onderzoeksgebied opgeleverd. Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BaMa) in Freiburg, Duitsland De afdeling Bundesarchiv-Abteilung Miltär in Freiburg heeft diverse stukken van de Duitse krijgsmacht gedurende de Tweede Wereldoorlog. AVG heeft in 2007 dit archief niet geraadpleegd. REASeuro heeft in 2018 het BaMA geraadpleegd, dit heeft echter geen relevante resultaten opgeleverd. Voor voorliggende update zijn de volgende toegangen geraadpleegd: • RL 2-II Generalstab der Luftwaffe / Luftwaffenführungsstab; • RM 45-II Dienststellen und Kommandostellen der Kriegsmarine im Bereich Deutsche Bucht und Niederlande. Tevens beschikt REASeuro over krijgsdagboeken van Duitse eenheden die in Nederland hebben gevochten in mei 1940, gedurende de bevrijding in 1944 en 1945 en eenheden die in Nederland gestationeerd waren gedurende de bezettingsperiode.

Overig bronnenmateriaal dat is verzameld in het BaMa betreffen kaarten, informatie over munitieopslagplaatsen, krijgsdagboeken en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor het huidige onderzoeksgebied, hierin zijn echter geen relevante meldingen aangetroffen. Bundesarchiv in Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn, Duitsland In het Bundesarchiv in Berlijn, locatie Lichterfelde, zijn de afdelingen Zentrale Verwaltungsangelegenheiten, Archivtechnik und zentrale fachliche Dienstleistungen, Bereitstellung en Filmarchiv ondergebracht. Dit archief is in 2007 en 2018 niet geraadpleegd. Voor voorliggende update zijn verschillende stukken geraadpleegd met betrekking tot neergekomen bommen en locaties waar schade was ontstaan als gevolg van de Tweede Wereldoorlog. Dit heeft diverse meldingen opgeleverd, zie hiervoor bijlage 3. The National Archives and Records Administration (NARA) in College Park, Maryland, Verenigde Staten REASeuro beschikt over een grote collectie archiefstukken uit de NARA. Het betreffen stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, stukken van de militaire inlichtingendienst, War Diaries van Amerikaanse grondeenheden en buitgemaakte Duitse documenten. AVG heeft in 2007 het NARA niet geraadpleegd.

In 2018 zijn door REASeuro geen relevante

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 19 van 49

meldingen aangetroffen. Voor voorliggende update is het NARA doorlopen, dit heeft echter geen relevante resultaten opgeleverd. Library and Archives of Canada (LAC) in Ottawa, Canada Het LAC beheert een grote collectie kaarten en documenten van de Canadese eenheden die meevochten in het Britse leger ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In 2007 is het LAC niet geraadpleegd door AVG. REASeuro heeft in 2018 geen Defence Overprint aangetroffen voor deelgebied B. Voor voorliggende update is het LAC nogmaals geraadpleegd, dit heeft echter geen resultaten opgeleverd. Beeldbank WO2 Het NIOD beheert een digitale database van foto’s die zijn genomen gedurende de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Via deze database kunnen foto’s worden bekeken van diverse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra, regionale archiefinstellingen en het NIOD zelf. Zowel AVG in 2007 als REASeuro in 2018 hebben geen gebruik gemaakt van Beeldbank WO2. Voor voorliggende update is onderzocht of er relevante foto’s te vinden zijn binnen de database. Deze zoekslag heeft informatie opgeleverd, zie hiervoor bijlage 2. Delpher Via de website https://www.delpher.nl/ kunnen digitaal kranten, boeken en tijdschriften worden ingezien. Zowel AVG in 2007 als REASeuro in 2018 hebben geen gebruik gemaakt van Delpher.

Voor voorliggende update is Delpher geraadpleegd om na te gaan of er meldingen zijn gedaan van oorlogshandelingen gedurende de Tweede Wereldoorlog binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast is onderzocht of er na de afloop van de Tweede Wereldoorlog informatie kan worden gevonden van ruimingen van NGE binnen het onderzoeksgebied. Het raadplegen van Delpher heeft voor de voorliggende update geen resultaten opgeleverd. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) heeft een database waarin alle bij de studiegroep bekende vliegtuigcrashes tijdens de oorlog zijn opgenomen. Deze database kan ingezien worden via de website https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/. De database bevat informatie over meer dan 6.000 neergestorte vliegtuigen op Nederlands grondgebied. AVG heeft deze website in 2007 niet geraadpleegd. In 2018 is door REASeuro wel een zoekslag gedaan, wat een aantal meldingen opleverde. Aangezien de exacte locaties van de neergestorte toestellen niet bekend was zijn geen NGE-Verwachtingsgebieden afgebakend. Voor voorliggende update zijn de resultaten van het SGLO nogmaals bekeken, dit heeft echter tot geen nieuwe conclusies geleid. Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland De website van V1 en V2 inslagen in Nederland wordt geraadpleegd.

De V1 staat voor Vergeltungswaffe 1 (vergeldingswapen) en was een onbemand straalvliegtuig met een explosieve lading. De V2 staat voor Vergeltungswaffe 2, een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Deze vergeldingswapens zijn door de Duitsers op grote schaal op Londen en Antwerpen afgeschoten, maar bereikten regelmatig niet het doel (vooral de V1) en kwamen neer op Nederlands grondgebied. Via de website http://www.vergeltungswaffen.nl/ kunnen locaties worden opgezocht waar de V-wapens zijn neergekomen in Nederland, met aanvullende informatie zoals de datum en bronvermelding. De site is in 2007 niet geraadpleegd, in 2018 heeft een zoekslag geen resultaten opgeleverd. De website is nogmaals geraadpleegd, voor voorliggend onderzoeksgebied zijn geen meldingen aangetroffen. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Via de website https://www.ahn.nl/ahn-viewer kunnen digitale hoogtekaarten van Nederland worden ingezien. Deze hoogtekaarten maken het mogelijk om verstoringen in het landschap, die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen, inzichtelijk te maken. Vooral in gebieden waar sinds de Tweede

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 20 van 49

Wereldoorlog weinig tot geen grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden, zoals bos- en duingebieden, kunnen mogelijke verstoringen als bomkraters en oude loopgraven via het AHN worden waargenomen. In 2007 is deze kaartlaat niet geraadpleegd, REASeuro heeft in 2018 wel het AHN geraadpleegd. Voor voorliggende update is het AHN nogmaals geanalyseerd, in bijlage 4 is een figuur opgenomen waarin het huidige onderzoekgebied in het AHN is weergegeven. Het raadplegen van het AHN heeft voor voorliggende update geen resultaten opgeleverd. Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) De IKME is een interactieve kaart van Nederland en is gecreëerd op initiatief van de Stichting RAAP. Op de website http://www.ikme.nl/ kan de kaart worden ingezien. De kaart bevat indicatieve locaties van onder andere Duitse en Nederlandse verdedigingslinies, slagvelden, (schijn)vliegvelden en munitieopslagplaatsen. Deze website is in 2007 en 2018 niet geraadpleegd, ter aanvulling van deze update is de website geraadpleegd (zie bijlage 4). Het raadplegen van het IKME heeft voor voorliggend onderzoekgebied geen relevante meldingen opgeleverd. Topografische Dienst Kadaster - Stafkaartencollectie Voor de gegevens uit geallieerde bombardementsgegevens, gevechtsverslagen en ruimingen van NGE is het gebruik van de geallieerde stafkaarten essentieel.

Deze kaarten zijn afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog en zijn voorzien van het coördinatenstelsel dat de geallieerden toen gebruikten. De afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle beschikt over de collectie geallieerde stafkaarten uit WOII. In 2007 is het Kadaster niet geraadpleegd, voor het onderzoek uit 2018 heeft het raadplegen van het Kadaster geallieerde stafkaart opgeleverd (zie bijlage 4). Voor voorliggende update is het Kadaster nogmaals geraadpleegd, dit heeft echter geen resultaten opgeleverd. Topotijdreis.nl Via de website http://www.topotijdreis.nl/ kunnen topografische kaarten van Nederland worden ingezien van 1815 tot heden. In 2007 en 2018 zijn deze kaarten niet geraadpleegd. Voor deze update worden de kaarten gebruikt om locaties te bepalen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, zie hiervoor bijlage 4. Getuigen en locatiedeskundigen In 2007 zijn door AVG getuigenverklaringen afgenomen. Deze zijn in 2018 nogmaals geraadpleegd, aan de hand van deze informatie is gebleken dat de oude Waardbrug tien meter ten noorden van de nieuwe Waardbrug lag. Inmiddels is de oude Waardbrug niet meer aanwezig, bovendien ligt deze brug buiten het huidige onderzoeksgebied van voorliggende update. Voor dit HVO-NGE zijn geen getuigen gehoord, omdat de bovenstaande bronnen voldoende informatie met betrekking tot het onderzoeksgebied bevatten.

Plaatselijke musea In Nederland zijn diverse musea te vinden die gespecialiseerd zijn in de Tweede Wereldoorlog in een specifiek gebied in Nederland. In 2007 en 2018 zijn geen musea geraadpleegd voor het vergaren van bronmateriaal. Aangezien bij REASeuro geen museum bekend is dat aanvullende informatie zou kunnen bieden met betrekking tot het huidige onderzoeksgebied, is geen musea gecontacteerd voor deze update. Heemkundekringen Overal in Nederland zijn heemkundekringen te vinden die geschiedkundige informatie over hun dorp, stad of gemeente delen via hun website of artikelen. In 2007 en 2018 zijn geen Heemkundekringen geraadpleegd. Bovenstaande bronnen leveren voldoende informatie over de situatie van 1940-1945 in het onderzoeksgebied, om deze reden is voor deze update geen Heemkundekring geraadpleegd.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 21 van 49

In het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken NGE In de database van REASeuro is gezocht naar in het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken NGE die relevant zijn voor het voorliggende HVO-NGE. Tevens wordt de VEO Bommenkaart, ProRail (mits railinfrastructuur binnen het onderzoeksgebied is gelegen) en relevante gemeenten geraadpleegd. Aan de hand van de REASeuro-database en bovengenoemde instanties wordt onderzocht of er, in relatie tot het voorliggende rapport, relevante in het verleden uitgevoerde onderzoeken zijn uitgevoerd. Mogelijk relevante bodemonderzoeken NGE omvatten historische vooronderzoeken, projectgebonden risicoanalyses, detectierapporten en proces-verbalen van oplevering. In 2007 zijn geen in het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken NGE geanalyseerd. Het historisch vooronderzoek uit 2018 bevat 5 in het verleden uitgevoerde onderzoeken, waaronder het onderzoek van AVG uit 2007. Voor voorliggende update is nogmaals gezocht in de REASeuro-database en bij verschillende instanties naar in het verleden uitgevoerde onderzoeken. Het onderzoeksgebied van voorliggend project overlapt enkel met de onderzoeken van AVG en REASeuro, deze zijn opgenomen in paragraaf 2.1 en 0.

74809/RO-220259 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 22 van 49

3

CHRONOLOGISCHE GEBEURTENISSENLIJST AANVULLENDE BRONNEN

Uit het aanvullend geraadpleegde bronnenmateriaal zijn diverse oorlogshandelingen in en in de omgeving van het onderzoeksgebied naar voren gekomen. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandelingen gevat in een chronologische gebeurtenissenlijst. Per oorlogshandeling staat beschreven welke bronnen beschikbaar zijn voor elke oorlogshandeling. Daarnaast wordt de datum van de eerstvolgende, beschikbare luchtfoto vermeld die na de desbetreffende oorlogshandeling is genomen. Zoals blijkt uit onderstaande tabel hebben er binnen het onderzoeksgebied geen relevante oorlogshandelingen plaatsgevonden. Datum

Omschrijving

Literatuur

Mei 1940

Toestel neergestort te Wieringermeer. Toestel neergestort te Slootdorp vlakbij Middenmeer. Toestel neergestort te Wieringermeer. Toestel neergestort te Wieringermeer. Toestel neergestort te Wieringermeer. Toestel neergestort te Wieringerwaard. Inundaties te Wieringermeer.

MOL1, 168

12 mei 1940 13 juni 1941 11 april 1942 9 mei 1943 13 juni 1943 1945

Nederlandse archieven/instanties

Internationale archieven

Luchtfoto en betrouwbaarheid

MOL2, 1904 BaBL, R58/3578 BaBL, R58/3580 BaBL, R58/3580 BaBL, R58/3580 BEE

Tabel 3: Chronologische gebeurtenissenlijst aanvullende bronnen.

74809/RO-220259 versie 0.1

Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 23 van 49

Relevantie

Paragraaf

Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld. Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld.

N.v.t.

Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld. Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld. Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld. Niet relevant, exacte locatie neergestort toestel niet vermeld. Niet relevant, geen melding oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied.

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t.

4

ANALYSE EN LEEMTEN IN KENNIS

4.1

LUCHTFOTOANALYSE

In 2007 heeft AVG binnen het huidige onderzoeksgebied op basis van een luchtfoto een stelling ingetekend, zie hiervoor onderstaande figuur.

Figuur 6: Uitsnede kaart onderzoeksgebied AVG 2007 met verdachte locaties. Hierop zijn de huidige projectlocatie en het onderzoeksgebied weergegeven (Bron: AVG).

74809/RO-220259 versie 0.1

Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 24 van 49

Voor voorliggend onderzoek is door REASeuro een luchtfoto geanalyseerd van 12 september 1944, hierop zijn geen militaire stellingen waargenomen. Een uitsnede van de desbetreffende luchtfoto is opgenomen in Figuur 7.

Figuur 7: Uitsnede luchtfoto d.d. 12 september 1944 met daaronder de geallieerde stafkaart (Bron luchtfoto en ondergrond: Kadaster).

Het gebied dat door AVG in 2007 is ingetekend als zijnde een militaire stelling blijkt na het bestuderen van de huidige luchtfotolaag een stukje polder te zijn wat werd uitgegraven, dit heeft geen relatie met mogelijk achtergebleven NGE. Een uitsnede van de huidige luchtfotolaag waarbinnen volgens AVG een militaire stelling lag, is in Figuur 8 weergegeven.

74809/RO-220259 versie 0.1

Update HVO-NGE Hollands Kroon gemaal P. vd Sterr

Pagina 25 van 49

Figuur 8: Uitsnede luchtfotolaag 2021 met daarop het huidige onderzoeksgebied en de projectlocatie weergegeven (Bron ondergrond: ArcGIS Map Service).