Bijlage 1 Kerkenvisie Hollands Kroon 2022.pdf
Tekst van het document
KERKENVISIE HOLLANDS KROON OVER DE BETEKENIS EN TOEKOMST VAN KERKGEBOUWEN IN DE GEMEENTE FEBRUARI 2022
A l eeuwen zijn kerken een plek waar mensen uit alle
VOORWOORD
lagen van de gemeenschap samen komen. Hollands Kroon kent een lange en rijke geschiedenis van religieuze activiteit. Zo gaan de geschriften over de aanwezigheid van een kerk op Stroe terug naar de 8e eeuw. Het fundament van de huidige Michaëlskerk op Oosterland dateert uit het begin van de 12e eeuw en behoort daarmee tot één van de oudste gebouwen in ons land. En op de terp in Haringhuizen wordt vermoed dat daar al in 1325 de eerste stenen kerk werd gebouwd. De unieke en veelzijdige geschiedenis van onze streek is er met recht een om trots op te zijn. De kerkgebouwen maken deze geschiedenis tastbaar en beleefbaar. In de huidige tijd zijn er veel uitdagingen voor eigenaren van kerkgebouwen. Veel kerkgemeenschappen krimpen en de meeste taken rusten op de schouders van vrijwilligers. Niet alle kerkgebouwen zijn daardoor meer in religieus gebruik. In de Ankerkerk in Hippolytushoef is bijvoorbeeld een kinderopvang gevestigd en de Eben Haëzerkerk in Kolhorn is een woonhuis geworden. Soms wil de eigenaar van een kerk tot herbestemming overgaan. Dit wekt veel emoties op bij gelovigen, omwonenden en andere belanghebbende. Met zorgvuldige afwegingen moet herbestemming mogelijk zijn. Actuele thema’s als energietransitie en verduurzaming zijn ook voor kerkgebouwen van steeds groter belang.
Het is daarom tijd om inzicht te krijgen in alle kerkgebouwen in Hollands Kroon en te bepalen hoe we hier als gemeente in de toekomst mee omgaan. Voor het verkrijgen van een goed beeld zijn kerkgebouwen bezocht en gesprekken gevoerd met eigenaren, bestuurders en beheerders. Ook is er gesproken met stichtingen en verenigingen die zich bezighouden met het organiseren van culturele- en maatschappelijke activiteiten in de kerk. Er zijn drie digitale bijeenkomsten geweest en door een enquête is er input van inwoners opgevraagd. Deze visie geeft u een overzicht van alle kerkgebouwen in Hollands Kroon. De concrete voorbeelden zijn bedoeld ter inspiratie en de informatie kan zorgen voor nieuwe kansen en thema’s om met elkaar over in gesprek te gaan. Tenslotte is beschreven wat u mag verwachten van de gemeente in de toekomst als het gaat om kerkgebouwen. Want deze visie laat bovenal zien dat kerkgebouwen bijzonder zijn en ieders aandacht verdienen. Theo Meskers Wethouder Monumenten, Kunst en Cultuur
INHOUD
1. De kerkenvisie in context
05
2. Situatieschets
13
2.1 Overzicht gebouwen 2.2 Cijfers 2.3 Cultuurhistorische betekenis 2.4 Religieuze betekenis 2.5 Sociaal-maatschappelijke betekenis 2.6 Resultaten enquête
15 19 21 22 26
3. Actuele thema’s
29
3.1 Kerkgebouw: onderhoud en herbestemming 3.2 Mensenwerk: eigenaarschap en beheer structuren
30
4. Rol van de gemeente
52
5. Totstandkoming kerkenvisie
57
Bijlage: Kerkenpaspoorten
59
27
45
4
1. DE KERKENVISIE IN CONTEXT De aanleiding voor deze kerkenvisie komt voort uit
ontwikkelingen die zich op landelijke schaal voltrekken. Nederland telt ruim 7100 kerkgebouwen. Door terugloop van kerkbezoek en het vergrijzen van zowel kerkgemeenschappen als vrijwilligersbestanden staat het toekomstbestendig beheer van veel kerkgebouwen onder druk. De huidige coronacrisis zorgt momenteel voor een verdere toename van deze (financiële) druk.
Een kwart van de kerkgebouwen in Nederland is inmiddels niet meer in religieus gebruik. Er wordt verwacht dat dit aantal de komende jaren nog verder zal oplopen. Ook binnen de gemeente Hollands Kroon zullen op termijn verschillende kerkgebouwen van eigenaar veranderen en daarmee nieuwe functies krijgen.
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 5
1.1 Een kerkenvisie voor Hollands Kroon De huidige ontwikkelingen in de maatschappij vragen om een visie die ingaat op het behoud van religieus erfgoed en de rol die de gemeente in deze context voor zichzelf weggelegd ziet. In 2018 bood het programma ‘Toekomst Religieus Erfgoed’ van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gemeenten in Nederland de mogelijkheid om hun eigen ‘Kerkenvisie’ te ontwikkelen. Dit is een strategische visie op de toekomst van monumentale en niet-monumentale kerkgebouwen die wordt ontwikkeld in samenspraak met eigenaren van die gebouwen, inwoners en erfgoedorganisaties. In de gemeente Hollands Kroon staan 33 (voormalig) kerkgebouwen. Een deel daarvan is sociaal en financieel vitaal, een deel ervan heeft te maken met een toenemende druk op het beheer en een deel is reeds herbestemd tot woning, dorpshuis of culturele locatie. De verwachting is dat in de komende decennia meerdere kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen hun religieuze functie zullen verliezen. Zij kunnen een nieuwe functie krijgen, maar soms is sloop een onvermijdelijke optie.
Kerkgebouwen zijn voor verschillende mensen, om verschillende redenen, erg belangrijk. Naast hun religieuze en sociale functie zijn ze vaak beeldbepalend in het landschap of vertegenwoordigen ze een belangrijke cultuurhistorische waarde. Voor inwoners zijn ze vaak een belangrijk onderdeel van de identiteit van hun dorp of streek. Dit maakt het formuleren van een eenduidige visie op de toekomst voor deze gebouwen erg complex, ook omdat het onderwerp van eigenaarschap en herbestemming soms erg gevoelig kan liggen. Ieder kerkgebouw is daarnaast onderdeel van een lokale context, waardoor vraagstukken rondom beheer en/of herbestemming op individuele basis bekeken moeten worden en maatwerk nodig hebben.
6
Waarom een kerkenvisie? Waarom zou de gemeente zich eigenlijk bezighouden met kerkgebouwen? Dit is een terechte vraag die in de loop van het opstellen van dit rapport regelmatig werd gesteld. Hier zijn verschillende redenen voor: • Een goede voorbereiding voorkomt dat je als gemeente voor verrassingen komt te staan. Door zicht te hebben op de ontwikkelingen bij bestuurders, beheerders, eigenaren en religieuze gemeenschappen, voorkomen we dat we als gemeente overvallen worden door een plotselinge sluiting. Daarbij kan deze kerkenvisie helpen bij het nemen van besluiten omtrent eventuele sloop of herbestemming in de toekomst. • In Nederland hebben we een scheiding van kerk en staat. Dit wil echter niet zeggen dat een gemeente niet constructief met kerkbesturen in gesprek kan gaan. Door elkaar beter te leren kennen komt er meer zicht op de uitdagingen die er spelen, zoals kwesties met betrekking tot het onderhoud van een gebouw. Daarnaast biedt de kerkenvisie ook kansen om meer uitwisseling tussen kerken te faciliteren, bijvoorbeeld op het gebied van het verduurzamen van gebouwen of nevenbestemming.
• Met de Omgevingswet in het vizier krijgt burgerparticipatie een steeds belangrijkere rol in de vorming van gemeentelijk beleid. Er kan aan de hand van deze kerkenvisie pro-actief worden nagedacht over inwonersparticipatie rondom vraagstukken van leegstand en herbestemming. Ook kan er beter gekeken worden naar de manier waarop kerkgebouwen kunnen aansluiten op de behoeftes van dorpsgemeenschappen in onze gemeente.
7
Doelstellingen kerkenvisie
Opgenomen in deze kerkenvisie
Deze visie biedt een situatieschets en geeft richting aan het gemeentelijk beleid. Het zal dan ook geen concrete oplossingen aandragen voor leegstand of herbestemming, maar zal hiervoor wel aanknopingspunten bieden. De volgende doelstellingen zijn leidend geweest in het opstellen van dit document:
In dit document worden naast de 33 (voormalig) kerkgebouwen ook drie gerelateerde bouwwerken behandeld.
• Het inventariseren, samenbrengen en analyseren van het huidige bestand, erfgoedwaarde en gebruik van de kerkgebouwen; • Het uitlichten van bijzondere plekken en unieke verhalen in onze gemeente; • Het inventariseren van de grootste uitdagingen en behoeften van eigenaren en beheerders van kerkgebouwen;
Het gaat specifiek om het kloostercomplex in Nieuwe Niedorp, dat onlosmakelijk verbonden is aan de ernaast gelegen Kloosterkerk. De Maartenstoren in Nieuwe Niedorp, een Rijksmonument dat tot tweemaal toe de sloop van naastgelegen kerkgebouwen overleefde, is tevens als apart gebouw opgenomen in ons overzicht. Ten slotte is ook de Heidense Kapel op Stroe vanwege haar bijzondere ontstaansgeschiedenis, actieve gebruik en betekenis voor de inwoners beschreven, ondanks het feit dat het geen kerkgebouw of ‘origineel’ religieus erfgoed is.
• Het inventariseren van beschikbare subsidies en overige hulpmiddelen • Het inventariseren van wensen ten overstaan van gebruik en functies van onze inwoners; • Het formuleren van een visie op de rol van de gemeente Hollands Kroon ten opzichte van kerkgebouwen. 8
1.2. Raakvlakken met andere beleidsterreinen De kerkenvisie sluit op meerdere manieren aan bij bestaande beleidsthema’s en nota’s van de gemeente Hollands Kroon: de Kadernota Erfgoed uit 2019, het accommodatiebeleid en de Omgevingsvisie. In de kadernota Erfgoed uit 2019 wordt gesteld dat niet alles bewaard kan worden, dus moeten we op basis van een aantal criteria kiezen welk erfgoed we willen beschermen. We willen toe naar een selectie van objecten die het verhaal vertellen over Hollands Kroon1. Een aantal kerkgebouwen zijn in 2021 door de monumentencommissie geselecteerd om gemeentelijk monument te worden. De kerkenvisie geeft aanleiding om samen met eigenaren van deze kandidaat-monumenten na te denken of de kerkgebouwen via een monumentenstatus of op een andere manier beschermd moeten worden. (zie hoofdstuk 3).
1
Kadernota Erfgoed 2019 [link]
Onze gemeente hanteert een accommodatiebeleid waarbij wij ernaar streven om de verantwoordelijkheid van accommodaties met een publieke en/of maatschappelijke functie over te dragen aan particulieren (verenigingen, instellingen en besturen)2. Dit is alleen relevant voor religieus erfgoed waar de gemeente eigenaar van is. Het in eigendom nemen van kerkgebouwen gaat in tegen ons accomodatiebeleid. Tot slot zoekt deze kerkenvisie aansluiting met de Omgevingsvisie. Zo zoeken we mogelijke verbanden tussen kerkgebouwen en de uitdagingen van onze tijd. Krimp en vergrijzing bijvoorbeeld zijn niet alleen voor kerkgenootschappen actuele thema’s, maar voor alle lokale gemeenschappen binnen onze gemeente. Daarbij heeft ieder dorp zijn eigen unieke signatuur en ruimtelijke kwaliteiten om rekening mee te houden. Kerkgebouwen zijn hier vaak een belangrijk onderdeel van.
2
Accomodatiebeleid Hollands Kroon [link] 9
Om ervoor te zorgen dat onze dorpskernen vitaal blijven, kunnen we kijken naar de voorzieningen die een locatie nodig heeft. Of dit nou gaat over ontmoetingsplekken voor de buurt, locaties voor startende ondernemers, woonruimte of toeristische trekpleisters. Welke rol kan een (voormalig) kerkgebouw spelen in het vervullen van lokale behoeften middels een herbestemming? Of zijn er lokale partners te koppelen aan kerkbeheerders om nieuwe initiatieven te ontplooien die op deze behoeften aansluiten? Door het grote plaatje te blijven zien kunnen we onze inwoners op meerdere vlakken tegelijkertijd bedienen en ons religieus erfgoed verankeren in de ontwikkeling van onze regio.
Beeld: Maartenstoren, Nieuwe Niedorp 10
Een dorpshuis voor één gulden Kerkgebouwen kunnen een belangrijke spil vormen in het behoud van een vitale dorpskern. Dat bewijst de Laurens kerk in Kolhorn, waar een rijke mix aan sociale, maat schappelijke en culturele activiteiten worden georgani seerd. In 1966 is het kerkgebouw door het dorp voor één gul den van de Hervormde Gemeente gekocht, met als doel deze belangrijke plek voor Kolhorn te behouden. In 1980 wordt dorpshuis ‘de Nieuwe Horn’ gebouwd en via een doorgang fysiek aangesloten op de zijbeuk van het kerk gebouw, waardoor de twee gebouwen nu samen als één ontmoetingsplek voor het dorp fungeren.
Beeld: Laurenskerk, Kolhorn 11
“Ik vind kerken heel belangrijk voor een persoonlijk gebed, even een kaarsje opsteken en bidden voor mijn gezin. Dat ze allemaal gezond mogen blijven. Ik zou het erg vinden als onze kerk verdwijnt.” Inwoner Hollands Kroon
2. SITUATIESCHETS
Het gebied dat sinds 2012 bekend staat als de Gemeente
Hollands Kroon, heeft een lange en diverse geschiedenis die verschilt van dorpskern tot dorpskern. De gemeente beslaat een gebied dat in de loop van de eeuwen is ingepolderd nadat het in de middeleeuwen grotendeels door de zee was verzwolgen. Een deel van de gemeente maakte lange tijd deel uit van de Zuiderzee. De voormalige gemeente Niedorp ligt binnen de Westfriese Omringdijk terwijl Wieringen lang een eiland is geweest.
De geschiedenis van de gemeente Hollands Kroon wordt levend gehouden door de vele historische genootschappen en erfgoedverenigingen die we rijk zijn. Een aantal voorbeelden zijn de Stichting Oud Kolhorn, de Historische Vereniging/Museum Oud Anna Paulowna, de Historische Vereniging Wieringen en Historisch Genootschap Wieringermeer. Al deze organisaties beschikken over een schat aan kennis rondom de geschiedenis van de streek in het algemeen, maar ook over de diverse ontstaansgeschiedenissen van de kerkgebouwen en hun geloofsgemeenschappen.
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 13
De meervoudige ontstaansgeschiedenis van Hollands Kroon zie je terug in de manier waarop mensen het hebben over hun kerkgebouwen. Niemand spreekt over de kerken van Hollands Kroon, maar wel van de kerk in Hippolytushoef, Haringhuizen, Kolhorn, Anna Paulowna, Wieringerwerf, Nieuwe Niedorp of Winkel. Iedere dorpskern heeft haar eigen geschiedenis en cultuur waarmee het kerkgebouw verweven is. In deze kerkenvisie houden we rekeningen met verschillende manieren waarop een kerkgebouw een plek van betekenis kan zijn voor de locatie waar zij in staat. De volgende drie factoren staan centraal: • De cultuurhistorische betekenis; • De religieuze betekenis; • Sociaal-maatschappelijke betekenis.
Beeld: Plaquette De SamenVaart, Breezand 14
2.1 Overzicht van alle kerkgebouwen in Hollands Kroon 1. Kerkje, Anna Paulowna 2. Onze Lieve Vrouw Praesentatie, Anna Paulowna 3. (Voormalige) Doopsgezinde Vermaning, Barsingerhorn 4. De SamenVaart, Breezand 5. De Hoeksteen, Breezand 6. Sint-Jan de Evangelistkerk, Breezand 7. De Kapel, Den Oever 8. Willibrorduskerk, Haringhuizen 6 9. Heidense Kapel, Hippolytushoef (Stroe) 5 10. Heilige Hippolytus, Hippolytushoef 4 11. (Voormalige) Rehobothkapel, Hippolytushoef 12. Hippolytuskerk, Hippolytushoef 2 13. Doopsgezinde Vermaning, Hippolytushoef 14. Filadelfia Kapel, Hippolytushoef 15. (Voormalige) Ankerkerk, Hippolytushoef 16. Laurenskerk, Kolhorn 17. (Voormalige) Eben Haëzerkerk, Kolhorn 18. Ontmoetingskerk, Middenmeer 19. Maria Sterre der Zee, Middenmeer 20. De Ark, Middenmeer 21. Fenixkerk, Nieuwe Niedorp 22. Maartenstoren, Nieuwe Niedorp 23. Kloosterkerk, Nieuwe Niedorp 24. Klooster, Nieuwe Niedorp 25. Doopsgezinde Kerk, Nieuwe Niedorp 26. Michaëlskerk, Oosterland 27. Ruïnekerk, Oude Niedorp 28. Het Pioniershuis (Brink 55), Slootdorp 29. Langewegkerk, Slootdorp 30. Sint Martinuskerk, ‘t Veld 31. Nicolaaskerk, Westerland (‘t Veld) 32. Witte Kerkje, Wieringerwaard 33. De Samenstroom, Wieringerwerf 34. Het Kompas, Wieringerwerf 35. Christus Koningkerk, Wieringerwerf 36. Lucaskerk, Winkel
9
26
7
13
14
15
11
10
12
31
1
28
35
29
33 34
32 19 20 17
3
18
16
8
36 30 22 27
25 21 24 23
15
Klik op een foto voor het bijbehorende kerkenpaspoort
1. KERKJE ANNA PAULOWNA
2. ONZE LIEVE VROUW PRAESENTATIE, ANNA PAULOWNA
3. (VOORMALIG) DOOPSGEZINDE VERMANING, BARSINGERHORN
4. DE SAMENVAART, BREEZAND
5. DE HOEKSTEEN, BREEZAND
6. SINT-JAN DE EVANGELISTKERK, BREEZAND
7. DE KAPEL, DEN OEVER
8. WILLIBRORDUSKERK, HARINGHUIZEN
11. (VOORMALIG) REHOBOTHKAPEL, HIPPOLYTUSHOEF
12. HIPPOLYTUSKERK, HIPPOLYTUSHOEF
9. HEIDENSE KAPEL, HIPPOLYTUSHOEF 10. HEILIGE HIPPOLYTUS, (STROE) HIPPOLYTUSHOEF
16
13. DOOPSGEZINDE VERMANING, HIPPOLYTUSHOEF
14. FILADELFIA KAPEL, HIPPOLYTUSHOEF
15. (VOORMALIGE) ANKERKERK, HIPPOLYTUSHOEF
16. LAURENSKERK, KOLHORN
17. (VOORMALIG) EBEN HAËZERKERK, KOLHORN
18. ONTMOETINGSKERK, MIDDENMEER
19. MARIA STERRE DER ZEE, MIDDENMEER
20. DE ARK, MIDDENMEER
21. FENIXKERK, NIEUWE NIEDORP
22. MAARTENSTOREN, NIEUWE NIEDORP
23. KLOOSTERKERK, NIEUWE NIEDORP
24. KLOOSTER, NIEUWE NIEDORP
17
25. DOOPSGEZINDE KERK, NIEUWE NIEDORP
26. MICHAËLSKERK, OOSTERLAND
27. RUÏNEKERK, OUDE NIEDORP
28. HET PIONIERSHUIS (BRINK 55), SLOOTDORP
29. LANGEWEGKERK, SLOOTDORP
30. SINT MARTINUSKERK, ‘T VELD
31. NICOLAASKERK, WESTERLAND (‘T VELD)
32. WITTE KERKJE, WIERINGERWAARD
33. DE SAMENSTROOM, WIERINGERWERF
34. HET KOMPAS, WIERINGERWERF
35. CHRISTUS KONINGKERK, WIERINGERWERF
36. LUCASKERK, WINKEL
18
2.2 Kerkenlandschap Hollands Kroon in cijfers In vogelvlucht 662,20 km² oppervlakte
48.583 inwoners
22
dorpskernen
36
gebouwen opgenomen in kerkenvisie
Dorpskernen zonder kerkgebouw
Kerkgebouwen 33
kerkgebouwen
Kreileroord Lutjewinkel Nieuwesluis Van Ewijcksluis Westerland Zijdewind
0.05
kerkdichtheid
(kerkgebouwen per km²)
1.472
inwoners per kerkgebouw
Hippolytushoef
dorpskern met de meeste kerkgebouwen (6)
Kerktorens
Bouwperiode 20
17
15 12
24 kerktorens
2 losstaande klokkentorens
10
5
3
2 0
0 voor 1500
15001600
16001700
1 17001800
1 18001900
19002000
2000 en later
19
Overige verwante monumenten
Monumentale status
Rijksmonument Provinciaal monument
11
17
Gemeentelijk monument 2 1
2
1
Kandidaat gemeentelijk monument
Onderdeel beschermd dorpsgezicht (Rijk)
6 6 1
7 11 2
6 Monumentale orgels
Primair gebruik kerkgebouwen* Gemeente Hollands Kroon
8
Rijksmonumentale kerktorens
Onderdeel beschermd dorpsgezicht (Provincie)
Eigenaarschap kerkgebouwen*
1
7
Evangelische gemeente
Particulier
Doopsgezinde gemeente
Cultureelmaatschappelijke stichting
Rooms-Katholieke parochie
Pinkstergemeente
14 7 Religieus 9
Protestantse gemeente (PKN)
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt
*exclusief Heilige Kapel Stroe en Klooster Nieuwe Niedorp, Maartenstoren Nieuwe Niedorp
Cultureelmaatschappelijk
3 Zowel religieus als cultureelmaatschappelijk
Wonen
20
2.3 Cultuurhistorische betekenis In de gemeente Hollands Kroon bevinden zich een aantal kerkgebouwen en verwante objecten (torens en orgels) met een eigen monumentale status. Monumenten waarderen we in Nederland aan de hand van de vijf waarderingscriteria voor bouwkunst. Deze zijn vastgesteld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dit kan bijvoorbeeld gaan over de architectuurstijl van een kerkgebouw die van bijzondere historische waarde wordt geacht, of over het gebruik van unieke materiaalsoorten of artistieke elementen.
Naast de huidige monumenten zijn er door onze monumentencommissie 17 kerkgebouwen geselecteerd als kandidaat-gemeentelijk monument. Na vaststelling van deze visie gaan we in gesprek met de eigenaren over de mogelijke monumentale status. Bij toestemming van de eigenaar gaat MOOI Noord Holland cultuurhistorisch onderzoek doen. Op basis hiervan kan een monumentale status worden toegekend.
Daarnaast zijn er in Hollands Kroon twee dorpskernen met een gebied dat is aangewezen als beschermd dorpsgezicht (Kolhorn en Barsingerhorn). Een beschermd dorpsgezicht is een gebied in een dorp met een bijzonder of uniek cultuurhistorisch karakter. De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij ontwikkelingen. Specifieke informatie over de details rondom een cultuurhistorische waardering is terug te lezen in de kerkenpaspoorten (zie bijlage). Beeld: Kabinetorgel Michaëlskerk, Oosterland
21
2.4 Religieuze betekenis De gemeente Hollands Kroon kent al eeuwenlang een verscheidenheid aan religieuze stromingen. Ondanks de reformatie maakte rond 1800 het aandeel katholieken nog altijd een aanzienlijk deel van de bevolking op, maar waren er ook Doopsgezinden, Nederlands Hervormden en Gereformeerden. Het huidige kerkenlandschap laat dan ook een mix van geloofsstromingen zien. Krimp en vergrijzing zijn van grote invloed op de religieuze gemeenschappen in Hollands Kroon. Desondanks kunnen veel kerkelijke organisaties nog voor een langere tijd (financieel) mee. Ook wordt er actief gezocht naar nieuwe manieren om mensen in de lokale dorpsgemeenschap te betrekken en binden.
Actief kerken “Er wordt in onze kerk actief gekerkt, maar we organiseren ook andere activiteiten die goed wor den bezocht. Een voorbeeld daarvan is de jaarlijkse Veteranendag. Onze predikant ziet de kerk als een kerk voor het hele dorp, niet alleen voor gelovigen.” — Kerkrentmeester, Hollands Kroon
Beeld: Veteranendag in De Samenstroom, Wieringerwerf 22
Kerken met ambities voor multifunctioneel gebruik maken aanpassingen om dit ook fysiek mogelijk te maken. Zo worden kerkbanken verrijdbaar gemaakt of vervangen door stoelen, en worden keukens gemoderniseerd en geschikt gemaakt voor gebruik door grotere groepen bezoekers. Veel kerken hebben aangegeven een toekomstvisie te hebben waarin de kerk meer wordt gebruikt door een breder publiek. Een klein aantal kerkgemeenten floreert ondanks de landelijke tendens van secularisatie en krimp, hoewel dit eerder uitzonderingen lijken op basis van de gesprekken die voor deze kerkenvisie hebben plaatsgevonden. Ook zijn er kerken die zich in stabiel vaarwater begeven. De Fenixkerk in Nieuwe Niedorp is daar een voorbeeld van. Deze kerk heeft een actieve gemeenschap en er zijn diverse stichtingen die van het gebouw gebruik maken. Ook organiseren ze zelf openbare lezingen en bijeenkomsten naast de reguliere zondagsdienst. Veel kerkbesturen zetten met hun eigen toekomstvisie in op zaalverhuur of het ontwikkelen en exploiteren van nevenactiviteiten; deels om hun gebouw levendig en sociaal relevant te houden en deels om een terugloop aan inkomsten op te vangen. Bij een krimpende en vergrijzende gemeenschap kan dit een manier zijn om langer in het gebouw te blijven kerken terwijl er een geleidelijke transitie naar ander gebruik van het kerkgebouw mogelijk gemaakt wordt.
Beeld: Mozaïek ‘Van U Is De Toekomst’ Ontmoetingskerk, Middenmeer
Beeld: Glas in lood Fenixkerk, Nieuwe Niedorp 23
Rooms-Katholieke kerkgebouwen Het onderscheid tussen kerkgebouwen die vallen onder het Bisdom Haarlem-Amsterdam en kerkgebouwen die in eigendom zijn van andere (vaak protestantse) geloofsgemeenschappen is relevant voor deze kerkenvisie. Dit in verband met het onderscheid in beleid met betrekking tot multifunctioneel gebruik en het verkoopproces van kerkgebouwen. Bij Rooms-Katholieke parochies is door de heilige status van de kerkruimte multifunctioneel gebruik ervan in principe niet toegestaan. Dit kan in sommige gevallen ondervangen worden door het aanbrengen van een fysieke scheiding tussen de kerkruimte en overige ruimten in het gebouw. De praktijk leert echter dat bij krimpende parochies eerder wordt gekozen voor een fusie, waardoor er kerkgebouwen overbodig worden. Deze moeten vervolgens eerst door het Bisdom aan de eredienst worden onttrokken voordat er tot verkoop kan worden overgegaan. Dit betekent in de praktijk dat een eventuele transitie van religieus gebruik naar andersoortig gebruik vaak abrupt plaatsvindt; er is meestal geen sprake van een ‘tussenperiode’, voordat er wordt overgegaan tot verkoop en herbestemming.
Beeld: Christus Koningkerk, Wieringerwerf 24
Vitaliteitsscan Het Bisdom Haarlem-Amsterdam heeft enkele jaren geleden parochies opgeroepen tot een zogeheten ‘vitaliteitsscan’ van hun geloofsgemeenschappen. Via deze scan is gekeken naar drie aspecten: het pas toraat, de kenmerken van de kerkgebouwen en de financiële situatie. Voor ieder onderdeel volgt er per geloofsgemeenschap een “uitkomst”. In de vitali teitscan is vervolgens een overzicht opgenomen dat een beeld geeft over de sterke en zwakke punten van de geloofsgemeenschappen, inclusief de positie van het kerkgebouw hierin. De uitslag van deze vitaliteitscan is niet openbaar en ook niet bepalend voor het beleid. Het is aan het pa rochiebestuur om conclusies te trekken en een visie over de geloofsgemeenschappen met de betreffende kerkgebouwen te ontwikkelen. Onder andere de R.K. Parochie Wieringen en Wieringermeer hebben aan deze vitaliteitsscan meegedaan. Deze parochie bezit drie kerken, waarvan 1 de Rijksmonumentale status heeft (de Christus Koningkerk in Wieringerwerf). Beeld: Christus Koningkerk, Wieringerwerf 25
2.5 Sociaal-maatschappelijke betekenis De sociaal-maatschappelijke betekenis van kerkgebouwen in de gemeente Hollands Kroon is voor een grote groep inwoners significant. Uit de resultaten van de enquête (zie 2.6) die in het kader van deze kerkenvisie is afgenomen, blijkt dat maar liefst 93% van de respondenten het heel belangrijk vindt dat de kerkgebouwen in Hollands Kroon blijven bestaan. Over eventuele geschikte vormen van herbestemming lopen de meningen uiteen, hoewel het grootste deel van de respondenten aangeeft een cultureel-maatschappelijke functie te prefereren.
Beeld: Collectie wijwaterbakjes, Onze Lieve Vrouw Praesentatie, Anna Paulowna 26
2.6 Resultaten enquête Voornaamste reden kerkbezoek
Deelnemers
Aantal deelnemers:
145
Bezoekt weleens een kerk:
Dorpshuis
8% 11%
86%
25%
Geschikheid herbestemming
Appartementen
56%
Kantoren Horeca
Leeftijd
Muziekcentrum
76
80 70
Culturele reden
Andere
Gezondheidscentrum
Religieuze reden
Sociaal/maatschappelijke reden
Seniorenwoningen
60
Theater
50
Voorkeur functie herbestemming
40
30
30 17
20 10 0
1
7
60 +
Hoe belangrijk is het voor u dat de kerkgebouwen blijven bestaan?
Totaal niet belangrijk
100%
0%
Helemaal niet geschikt
Neutraal
Niet zo geschikt
Geschikt
100%
14
0-20 21-30 31-40 41-50 51-60
1
Museum
4,6
5
Absoluut belangrijk
Zeer geschikt
Meer resultaten inzien?
Klik hier voor de volledige resultaten van de enquête 27
“Veel kerken zijn erg beeldbepalend binnen een dorp. Ik vind het vaak mooie gebouwen die dorpen een beetje extra karakter geven.” Inwoner Hollands Kroon
28
3. ACTUELE THEMA’S
In dit hoofdstuk worden actuele vraagstukken rondom
het beheer en behoud van kerkgebouwen in Hollands Kroon behandeld. Hierbij is ook gekeken naar de gemeenschappen en organisaties achter de kerkgebouwen: de mensen die zorg dragen voor het beheer van het gebouw en activiteiten ondernemen om de vitaliteit, relevantie en positie van het gebouw voor bezoekers en omwonenden in stand te houden.
Daarom is dit hoofdstuk ingedeeld aan de hand van twee hoofdlijnen: 1. het kerkgebouw, vraagstukken rondom het onderhoud, verduurzaming en herbestemming; 2. mensenwerk, vraagstukken rondom organisatie en activiteiten.
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 29
3.1 Kerkgebouw: onderhoud en herbestemming Onderhoud Met name bij monumentale kerken is het onderhoud van het gebouw vaak een heet hangijzer. Opknapwerk vereist meestal een groot budget en daarmee een financiële buffer van organisaties om dit (periodiek) te kunnen bekostigen. Weinig kerkgemeenschappen hebben die buffer tot hun beschikking en zullen in het geval van een groot onderhoudsproject aan de slag moeten met eigen fondsenwerving. Dit kan via de (overheids-)subsidies, of via collecten bij de eigen kerk- of dorpsgemeenschap. Subsidies zijn met name relevant voor kerkgebouwen met een monumentale status.
Om de zelfredzaamheid van eigenaren en beheerders te vergroten kunnen we als gemeente onze informatievoorziening richting hen verbeteren. Dit kan op verschillende manieren bijvoorbeeld via de website of via een nieuwsbrief.
Een groot deel van de eigenaren en beheerders van kerkgebouwen gaven aan niet goed op de hoogte te zijn van mogelijke fondsen of leningen voor het onderhoud van hun kerkgebouw. Veel informatie hierover is online te vinden, maar wel versnipperd. Naast financiering vanuit het Rijk zijn er ook een aantal private fondsen die zich zowel op regionaal als landelijk niveau bezig houden met onderhoud en restauratie van monumenten. Voor veel mensen geldt dat informatie over deze private fondsen moeilijk vindbaar is.
Beeld: Glas in lood Hippolytuskerk, Hippolytushoef 30
Monumentenwijzer Een voorbeeld van een dergelijke informatievoorziening is de webpagina ‘Monumentenwijzer’ van de provincie Noord-Holland, een tool om mensen wegwijs in te maken kennis, kansen, advies en financieringsmogelijkheden bij de provincie Noord-Holland. Klik voor meer informatie
Noord-Hollandse Monumenten-hypotheek De Noord-Hollandse Monumenten-hypotheek is een an nuïteitenlening met een lage rente. Eigenaren kunnen een leningsbedrag van maximaal 100% van de subsidia bele kosten aanvragen. Dit zijn kosten van de restauratie, herbestemming of verduurzaming, tussen de 10.000 en 1.000.000 euro. Klik voor meer informatie
31
Instandhoudingssubsidie Rijksmonumenten (Sim) Via de Rijksoverheid is er aanspraak te maken op de Instand houdingssubsidie Rijksmonumenten (Sim). Met deze subsidie is het mogelijk om een gedeelte van het onderhoud van een mo nument te bekostigen. Het gaat hierbij om sober en doelmatig onderhoud, op basis van een instandhoudingsplan, over een periode van 6 jaar. Klik voor meer informatie
Subsidie ‘Onderhoud provinciale monumenten’ Noord-Holland Deze uitvoeringsregeling maakt het mogelijk subsidie te ont vangen voor het reguliere onderhoud van provinciale monu menten in de Provincie Noord-Holland. De subsidie geldt voor regelmatig terugkerende werkzaamheden, zoals bijvoorbeeld schilderwerkzaamheden en gedeeltelijke herstelwerkzaamhe den. De subsidie is aan te vragen door eigenaren van een be schermd provinciaal monument. Klik voor meer informatie
Beeld: Kerkje Anna Paulowna 32
Energieverbruik en verduurzaming Duurzaamheid is een belangrijk aandachtspunt voor veel kerkeigenaren en -beheerders. De hoogte van de energierekening en het comfort van bezoekers zijn belangrijke factoren voor het eigen gebruik of exploitatie van een kerkgebouw. Vanwege de kenmerkende architectuur van kerkgebouwen met veel hoge, open ruimtes en gebruik van enkel glas, is het verwarmen van kerkgebouwen in de koude maanden altijd al kostbaar geweest. Momenteel lopen deze kosten door stijgende energieprijzen nog verder op. De kosten voor verduurzaming zijn, naast een gebrek aan kennis over de mogelijkheden, voor veel eigenaren en beheerders een drempel om tot een investering over te gaan. Toch zijn er de afgelopen jaren op nationale schaal veel nieuwe initiatieven ontstaan die verduurzaming en energiebesparing in kerkgebouwen willen aanjagen. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen die met dit vraagstuk worstelen er niet helemaal alleen voor hoeven staan. De energietransitie, en de extra impulsen op het gebied van verduurzaming die we vanuit het Rijk en de provincie kunnen verwachten, zouden aanknopingspunten kunnen bieden voor duurzamer en toekomstgericht gebruik van kerkgebouwen. Beeld: Lucaskerk, Winkel 33
Verduurzaming bij monumenten Voor monumentale of beeldbepalende kerkgebouwen is verduurzaming een extra ingewikkeld vraagstuk, vanwege de mogelijke beperkingen voor adaptatie en de extra kosten die daarmee gemoeid zijn. Bij aanpassingen aan een monumentaal gebouw moet immers de cultuurhistorische waarde intact blijven. Bij een monument zijn gespecialiseerde en erkende aannemers vereist die vaak meer kosten ten opzichte van een reguliere verduurzamingsinvestering. Te denken valt bijvoorbeeld aan het installeren van speciaal monumentenglas en het feit dat aanpassingen altijd ‘reversibel’ (terug te draaien) moeten zijn.
Duurzaam Hollands Kroon Ook onze eigen gemeente besteedt momenteel veel aandacht aan verduurzaming met een aparte website. Hier vind je een overzicht van verschillende initiatieven en relevante informatie rondom de energietransitie. Je kan er ook een energiescan aanvragen en in contact komen met Duurzaam Bouwloket. Klik voor meer informatie
Ook hier kan een verbeterde informatievoorziening over de praktische en financiële mogelijkheden een rol spelen. Door alert te blijven op actuele ontwikkelingen en nieuwe kansen - en deze proactief te koppelen aan de lokale behoeften ten aanzien van verduurzaming en energiebesparing - kan de gemeente Hollands Kroon een faciliterende rol spelen waarmee zij de verduurzaming van kerkgebouwen aanjaagt.
34
Subsidie ‘Onderzoeken duurzaam benutten monumenten Noord-Holland’ Deze provincie Noord-Holland verstrekt subsidie voor het verrichten van een haalbaarheidsonderzoek naar herbestemming of verbetering van exploitatiemogelijkheden van een monument. Maar ook voor het verrichten van een energiescan. De subsidie kan aangevraagd worden door eigenaren van monumenten gelegen in Noord-Holland zonder woonfunctie of waarbij een gedeelte publiekstoegankelijk is. Klik voor meer informatie
Beeld: Witte Kerkje, Wieringerwerf 35
Groene Kerken (PKN) Op de website tonen plaatselijke kerken hun initiatieven op het gebied van duurzaamheid. Ook is er een toolkit te vinden waarmee kerken op allerlei facetten, zowel binnen als buiten het kerkgebouw, kunnen inzoomen en waar ze handige tips en doorverwijzingen kunnen ontvangen. Klik voor meer informatie
De Groene Menukaart Een website als de Groene Menukaart (opgericht door o.a. de Groene Grachten en de Provincie Noord-Holland) geeft uitgebreide informatie over de mogelijkheden met betrekking tot isolatie en ventilatie van kerkgebouwen, het opwekken van stroom door middel van zonnepanelen en energie-en waterbesparende maatregelen. Ook biedt deze website informatie over financieringsmogelijkheden ten aanzien van verduurzaming van zowel monumentale als niet-monumentale kerkgebouwen. Klik voor meer informatie 36
Energie voor Kerken (EVK) Het collectief Energie voor Kerken is een initiatief van het CIO-K (Commissie Kerkelijke Gebouwen van het Interker kelijk Contact in Overheidszaken) in samenwerking met het energieadviesbureau Hellemans Consultancy B.V. Kerken en kloosters kunnen al hun gebouwen onderbren gen in het collectief om zo flink te besparen op de ener giekosten. Inmiddels nemen al ruim 7.000 gas en elektra aansluitingen deel aan Energie voor Kerken. Al geruime tijd hebben de gezamenlijke kerken (via het CIO-K) een collectief inkoopcontract waaraan alle kerkgemeen schappen in Nederland kunnen deelnemen. Klik voor meer informatie
Beeld: Willibrorduskerk, Haringhuizen 37
Herbestemmen Weinig dingen liggen zo gevoelig als het sluiten van een kerk. Met de inachtname van de landelijke ontwikkelingen op het gebied van kerkbezoek is het onvermijdelijk dat ook wij in onze gemeente op termijn te maken zullen krijgen met verandering van functie en eigenaarschap van een deel van de kerkgebouwen. Dit is voor onze regio niets nieuws; van de 33 (voormalig) kerkgebouwen binnen onze gemeentegrenzen zijn er momenteel tien niet meer in religieus gebruik. De sluiting van een kerkgebouw is primair een zaak voor eigenaren, beheerders en hun kerkgemeenschappen. Zodra de religieuze functie van een gebouw verdwijnt komen er echter ook andere belanghebbenden in beeld: omwonenden, gemeentebesturen, lokale ondernemers, erfgoedverenigingen, culturele stichtingen en natuurlijk potentiële nieuwe eigenaren.
Beeld: Evenement Witte Kerkje, Wieringerwaard
Zonder een duidelijke visie en vroegtijdig overleg tussen alle betrokkenen kunnen er onverhoopt kansen worden gemist.
Beeld: Wonen en dagbesteding Pioniershuis, voormalig Hervormde Kerk, Slootdorp 38
88 inspirerende voorbeelden De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft in 2021 een boek gepubliceerd over de herbe stemming van kerkgebouwen. Hierin staan voor beelden van nieuwe publieke en private functies, die samen een rijk toekomstperspectief schetsen voor het gebruik van gebedshuizen. Dit overzichtswerk bevat een ABC voor herbe stemming en mogelijke nieuwe, passende func ties voor leegstaand religieus erfgoed. Een breed palet aan ‘best practices’ biedt inzicht in nieuwe functies, verduidelijkt met een cultureel-maat schappelijke en cijfermatige onderbouwing. Klik voor meer informatie
39
De herbestemming van religieus erfgoed is in heel Nederland al jaren een actueel onderwerp. Dit geldt voor zowel monumentale als niet-monumentale kerkgebouwen. Inmiddels hebben meer dan 1500 van de ruim 7100 gebedshuizen in Nederland een nieuwe bestemming gekregen. Ook in de gemeente Hollands Kroon zijn voorbeelden te noemen die laten zien dat er een mooi tweede leven kan zijn voor kerkgebouwen. Sommige gebouwen, zoals de Laurenskerk in Kolhorn, hebben al jaren een functie als dorpshuis en cultureel centrum. Ook zijn er voorbeelden van private herbestemmingen waarbij door de nieuwe eigenaren zorg is gedragen voor de cultuurhistorische elementen van het gebouw. Voorbeelden hiervan zijn de tot woonhuis verbouwde monumentale Eben Haëzerkerk te Kolhorn (beschermd dorpsgezicht) en de voormalige Hervormde Kerk in Slootdorp (Rijksmonument), inmiddels getransformeerd tot een zorg- en wooncombinatie genaamd ‘Het Pioniershuis’.
Ondernemen in een monument Het Restauratiefonds biedt ondersteuning bij het opstellen van een business case wanneer de aankoop van een monumentaal pand wordt overwogen. Zo is er van tevoren inzicht te krijgen of plannen voor verduurzaming en herbestemming haalbaar zijn. Klik voor meer informatie
Herbestemming kan kansen bieden voor de verduurzaming van de gebouwen en de verbetering van het gebruikscomfort. Ook hier zijn subsidies voor aan te vragen en zijn er organisaties die ondernemers op weg kunnen helpen. 40
Daarnaast kan herbestemming een kans zijn om een voormalig kerkgebouw in te zetten voor de behoeften van een dorpskern en haar gemeenschap. Bij herbestemming is het dan ook van belang om te kijken hoe een gebouw in het bredere ontwikkelingsperspectief van de Gemeente Hollands Kroon kan passen, door bijvoorbeeld een koppeling te maken met de Omgevingsvisie.
Herbestemmingssubsidie Via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is een herbestemmingssubsidie aan te vragen. Deze subsidie is bedoeld om te voorkomen dat monumenten waarvoor een nieuwe functie lastig te vinden is, langere tijd leeg staan en daardoor snel achteruit gaan.
Beeld: (Voormalige) Eben Haëzerkerk, Kolhorn
De subsidie is te gebruiken om de mogelijkheden van herbestemming te verkennen met bijvoorbeeld een haalbaarheidsonderzoek. Klik voor meer informatie
41
Kerktorens De meeste kerkgebouwen hebben een kerktoren. In Hollands Kroon zijn dat er maar liefst 24. Daarnaast zijn er nog twee klokkentorens die naast de kerkgebouwen staan. Dat maakt dat er 26 torens zijn die vaak onmisbaar zijn voor het dorpsgezicht en dienen als referentiepunt in het landschap. Van de kerktorens zijn er vijf in eigendom van de gemeente. Dat heeft alles te maken met de periode dat Napoleon aan de macht was. Sommige kerktorens werden in 1798 namelijk door een nieuwe wet eigendom van de burgerlijke gemeente. De torens konden een militaire functie vervullen als uitkijkpost. En bij calamiteiten, zoals hoogwater, was de toren een droge schuilplaats. De toren kan voor de eigenaar een extra financiële last zijn. De restauratie- en onderhoudskosten aan een kerkgebouw zijn vaak al hoog, maar met een toren komen er nog extra kosten bovenop. Er is vooruitlopend op het vaststellen van een kerkenvisie in Hollands Kroon daarom gewerkt aan een variantenstudie gericht op de instandhouding van kerktorens. Hoe de gemeenteraad op 3 maart 2022 heeft besloten om te gaan met de instandhouding van kerktorens, kunt u na vaststelling terugvinden in de bijlage.
Subsidie Kerktorens Hollands Kroon Er wordt gewerkt aan de uitwerking van een subsidieregeling speciaal voor onderhoud- en restauratiekosten van kerktorens. Wanneer hier meer informatie over beschikbaar is, wordt dit via de website van Hollands Kroon gedeeld. Klik voor meer informatie
42
Het oudste van Nederland Om de meest bijzondere elementen van een kerkgebouw te ontdekken moet je soms even verder kijken dan alleen naar de buitenkant. Dan kom je bijvoorbeeld het mechani sche torenuurwerk van de Lucaskerk in Winkel tegen. Dit uurwerk dateert uit ongeveer 1420, en is daarmee waarschijnlijk het oudste nog werkende mechanische uur werk in Nederland.
Beeld: Hippolytuskerk, Hippolytushoef Beeld: Uurwerk Lucaskerk, Winkel 43
De kerk van binnen Met de herbestemming van kerkgebouwen blijft het straatbeeld voor het dorp weliswaar behouden, maar komt het ook voor dat belangrijke elementen uit het kerkinterieur sneuvelen of verdwijnen. Zo zijn er in de loop der jaren doopvonten, orgels, schilderijen, beelden en relieken met cultuurhistorische waarde zonder goede registratie vernietigd of verkocht. De zes monumentale orgels in onze gemeente zijn door hun status beschermd. Overige waardevolle objecten zonder monumentale status zijn in principe ‘vogelvrij’.
Beeld: Zwaard van Watergeus Willem Bloys van Treslong (1572), Michaëlskerk, Oosterland
De waardering van kerkinterieurs vergt specialistische kennis die de gemiddelde kerkeigenaar of ambtenaar vaak niet heeft. Het is bij de (intentie tot) verkoop van een kerkgebouw raadzaam om het kerkinterieur (of elementen ervan) te laten inventariseren, bijvoorbeeld door de onafhankelijke experts van het Catharijneconvent in Utrecht.
Beeld: Monumentaal orgel Laurenskerk, Kolhorn 44
3.2. Mensenwerk Eigenaarschap en beheerstructuren Een aantal kerkorganisaties in de gemeente Hollands Kroon kiest momenteel voor multifunctioneel gebruik van hun kerkgebouw. Bijvoorbeeld door het aanbieden van culturele of maatschappelijke activiteiten als concerten, lezingen en fototentoonstellingen. Sommige kerkgenootschappen zien dit expliciet als een eerste stap in een transitie, waarin de basis wordt gelegd voor een toekomstige herbestemming van het kerkgebouw. Via deze geleidelijke route wordt geprobeerd om de positie van het kerkgebouw als betekenisvolle plek van samenkomst in het dorp te borgen voor de toekomst. De manier waarop culturele activiteiten in kerkgebouwen worden georganiseerd verschilt; soms is het kerkgenootschap zelf de organisator van culturele activiteiten (zoals De Samenstroom, Wieringerwerf), soms huurt een culturele stichting de kerkzaal (zoals de Hippolytuskerk, Hippolytushoef). Soms is het helemaal omgedraaid: het eigenaarschap en het beheer van het kerkgebouw ligt bij een culturele stichting, die de kerkzaal voor hun zondagsdiensten en andere vieringen verhuurt aan een kerkgenootschap (zoals het Witte Kerkje, Wieringerwaard).
Beeld: Heilig Hartbeeld, Sint Martinuskerk, ‘t Veld
45
Samen in het kerkgebouw Een goed voorbeeld van multifunctioneel gebruik door meerdere samenwerkende partijen is de Hippo lytuskerk in Hippolytushoef. De Protestantse Gemeen te Wieringen is eigenaar van het kerkgebouw, maar biedt ook ruimte voor tentoonstellingen en concerten die worden georganiseerd door drie gelieerde, lokale culturele stichtingen. Daarnaast faciliteert de Stichting Vrienden van de Hippolytuskerk een breed scala aan activiteiten om het gebouw ‘een levend monument’ te laten zijn voor het dorp en ontfermt zij zich onder andere over de cul tuurhistorische waarde ervan. Na een geslaagde inzamelingsactie wordt momenteel het monumentale Knipscheer-orgel gerestaureerd om opnieuw bespeeld te kunnen worden vanaf april 2022.
Beeld: Lege orgelkast in Hippolytuskerk, Hippolytushoef
46
We verwachten dat in de toekomst het eigenschaarschap van een deel van de kerkgebouwen zal wisselen en in sommige gevallen er een nieuwe beheerstructuur zal ontstaan. Het is goed om te realiseren dat er op deze onderwerpen al veel kennis en ervaring aanwezig is bij verschillende kerkgenootschappen en culturele- en maatschappelijke instellingen in Hollands Kroon. Het stimuleren van de onderlinge uitwisseling van deze kennis en ervaring door de gemeente kan een belangrijke bijdrage leveren aan een effectieve en soepele overgang naar een nieuwe en duurzame situatie. Organisaties die zich bezig houden met het beheer en gebruik van kerkgebouwen kunnen daarnaast voor nieuwe ideeën en concrete oplossingen voor problemen aankloppen bij de De Hollands Kroonse Uitdaging, een organisatie die verenigingen, stichtingen en maatschappelijke organisaties aan het lokale bedrijfsleven en organisaties verbindt. Door krachten te bundelen kan samen worden gewerkt aan innovatie en een duurzaam toekomstperspectief.
Participatie en vrijwilligers Het onderhoud en beheer van veel kerkgebouwen en omliggende gronden in Hollands Kroon draait (deels) op de inzet van lokale vrijwilligers. Ook binnen het vrijwilligersbestand is er sprake van vergrijzing, waarbij veel beherende organisaties het steeds moeilijker vinden om nieuwe krachten duurzaam aan het kerkgebouw te binden. De betrokkenheid van inwoners is van cruciaal belang voor het in stand houden van ons erfgoed en het benutten van de kansen die kerkgebouwen aan onze gemeente bieden. In het stimuleren van vrijwilligerswerk kan de gemeente Hollands Kroon een rol spelen door waardering te tonen voor de belangrijke inzet die wordt geleverd. De gemeente organiseerde in 2021 een actie waarmee vrijwilligers in het zonnetje werden gezet. Te denken valt ook aan het organiseren van een jaarlijkse vrijwilligersprijs specifiek rondom (religieus) erfgoed.
47
Betrekken inwoners De gemeente Hollands Kroon streeft het na om in een zo vroeg mogelijk stadium inwoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven en overige belanghebbenden te betrekken bij zowel beleidsvorming als projecten.
Beeld: Doopsgezinde Kerk, Nieuwe Niedorp
Beeld: Ruïnekerk, Oude Niedorp
Bij een toekomstige herbestemming blijft het zaak de omwonenden als belanghebbende te beschouwen en ervoor te zorgen dat herbestemmingstrajecten participatief worden ingestoken. Samen kom je immers het best tot breed gedragen en duurzame oplossingen.
48
Nieuw erfgoed op oude grond Kerkenvisies gaan meestal over oude gebouwen, het verhaal van de Heidense Kapel bewijst dat op elke re gel wel een uitzondering is. In 2016 herrees op de driesprong Bierdijkerveldweg, Stroeërweg en Smerper weg op Stroe namelijk een nieuwe kapel op basis van oude schetsen en beschrijvingen. Deze locatie is voor de regio altijd al belangrijk geweest en werd (en wordt nog steeds) door velen beschouwd als een mystieke plek. De bouw van deze ‘nieuwe’ Heidense Kapel, centraal gelegen op de begraafplaats, werd volledig door be trokken inwoners gefinancierd en gerealiseerd. Het be heer van het gebouw ligt in handen van ongeveer 60 vrijwilligers, die er samen voor zorgen dat de kapel 6 dagen per week open kan zijn voor publiek. De Heidense Kapel is hiermee een fantastisch voorbeeld van erfgoedparticipatie, gedragen door en voor de lo kale gemeenschap.
Beeld: Heidense Kapel, Stroe 49
Corona Beheerders en eigenaren van veel kerkgebouwen worden op het moment van schrijven hard geraakt door de coronacrisis. Het vermogen om inkomsten te genereren hangt deels samen met de mogelijkheid om bezoekers fysiek te kunnen ontvangen; het is een belangrijke voorwaarde om mensen te kunnen boeien en binden aan het gebouw. De meeste organisaties kennen momenteel dan ook een forse terugloop van donaties, collectes, of opbrengsten uit evenementen. Veel kerkelijke organisaties hebben intussen geïnvesteerd om het bekijken van hun vieringen en diensten online mogelijk te maken, vaak met verrassend positieve resultaten. Één kerkbestuurder gaf aan dat het online bezoek van hun diensten zelfs drie keer zo groot was als de aantallen die voor corona naar de kerkdiensten kwamen. Online diensten hebben het bereik van veel kerkgemeenschappen dus vergroot. Hier zit echter ook een keerzijde aan; de verwachting is dat bezoekers niet in dezelfde aantallen zullen terugkeren naar de fysieke vieringen nadat de coronacrisis definitief achter ons ligt. Dit betekent voor sommige organisaties een nog snellere afname van bezoekersaantallen, en daarmee ook een vermindering van het vermogen tot stabiel en duurzaam financieel beheer.
Beeld: Kerkbanken De Ark, Middenmeer 50
“Wij betalen momenteel 8.000,- euro per jaar om het kerkgebouw te verwarmen. Door het wegvallen van inkomsten door corona kunnen we ons eigenlijk niet nog zo’n jaar veroorloven.” Beheerder kerkgebouw Hollands Kroon
51
4. ROL VAN DE GEMEENTE
e gemeente Hollands Kroon stimuleert het onderbrenD gen van eigenaarschap en beheer van religieus vastgoed en overig erfgoed bij verenigingen, instellingen en besturen. Dat neemt niet weg dat de gemeente ook voor zichzelf een verantwoordelijkheid ziet in het stimuleren van ondernemerschap en zelfredzaamheid bij eigenaren, beheerders en exploitanten van de betreffende kerkgebouwen.
De gemeente Hollands Kroon gaat een verbindende rol spelen tussen lokale behoeften, en mogelijkheden op landelijk en regionaal niveau, bijvoorbeeld door het identificeren van subsidies vanuit het Rijk. Daarnaast maken wij het netwerk attent op kansen om aan te haken bij relevante (buiten-)regionale ontwikkelingsprojecten. Dit sluit aan bij het principe dat wij een proactieve dienstverlenende overheid willen zijn. Om deze rol goed te kunnen vervullen is het nodig goed op de hoogte te zijn van wat er speelt in de lokale gemeenschappen en organisaties binnen Hollands Kroon.
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 52
De uitgangspunten waar de gemeente Hollands Kroon de komende jaren invulling aan gaat geven in relatie tot het dossier van de kerkenvisie en de kwestie van leegstaande en leegkomende kerken zijn: • • • • •
De gemeente verbindt De gemeente adviseert De gemeente denkt mee De gemeente onderzoekt De gemeente ziet toe
De gemeente verbindt: kennis, kunde en beleid Het uitvoeren van beleid op het gebied van (monumentale) kerkgebouwen in tijden van transitie vereist kennis over een breed scala aan onderwerpen en belangen. Daarnaast beheert de ambtenaar erfgoed een divers netwerk bestaande uit bestuurders, ondernemers, collega ambtenaren, erfgoedverenigingen, burgerinitiatieven en professionals met specifieke, aanvullende kennis en kunde. Een erfgoedambtenaar bij Hollands Kroon is een verbinder en zorgt dus voor goede connecties tussen verschillende beleidsgebieden en personen. Kerkeigenaren hebben daardoor altijd een vast aanspreekpunt voor hun vragen. Deze rol is niet te onderschatten; zonder goed overzicht van het landschap en adequaat handelen op basis van lokale behoeften kan het proces van maatschappelijke en economische doorontwikkeling stagneren, waarmee we de kans laten liggen om zelfredzaamheid van eigenaren en beheerders van erfgoed verder te stimuleren.
Beeld: Tentoonstelling Hippolytuskerk, Hippolytushoef
53
De gemeente adviseert: relevante aanknopingspunten bij o.a. het Rijk en de provincie
De gemeente denkt mee: kennispartner ontwikkeling monumenten
We verwachten dat de energietransitie extra (financiële) impulsen vanuit het Rijk en de provincie Noord-Holland zal betekenen. Dit kunnen aanknopingspunten zijn voor de beheerders en eigenaren van kerkgebouwen in onze gemeente die het energiegebruik van hun gebouw willen verduurzamen.
Een monumentale status van een kerkgebouw biedt bescherming van ons erfgoed, maar kan in de ontwikkeling van nieuwe functies soms ook voelen als een molensteen. Elke beoogde aanpassing van het interieur of exterieur moet immers (en met goede reden) eerst getoetst worden.
Ook wat betreft gebiedsontwikkeling en toerisme liggen er mogelijkheden voor kerkgebouwen om aan te haken bij toekomstige of reeds bestaande projecten. Een voorbeeld hiervan is de aankomende Landschapstriënnale 2023, die langs de gehele Nederlandse Waddenkust zal plaatsvinden.
Wij nemen als gemeente naast de rol als hoeders van ons monumentaal erfgoed ook de rol op als kennispartner in ontwikkelvraagstukken. Hoe kunnen we economische, culturele en sociale ontwikkeling stimuleren zonder aantasting van de erfgoedwaarde? Van “wat mag er niet” naar “hoe kan het wel?”.
De gemeente blijft alert op kansen die gekoppeld kunnen worden aan religieus erfgoed om deze proactief te benutten. Wij spelen daarmee een faciliterende rol in de ontwikkeling en zelfredzaamheid van kerkgebouwen door het identificeren en aanreiken van diverse externe subsidiemogelijkheden.
Door ons dienstverlenend, oplossingsgericht en verbindend op te stellen zorgen we als overheid samen met bestuurders, beheerders, ondernemers en ontwikkelaars voor een cultuur waarin de toekomstbestendigheid van monmentaal religieus erfgoed centraal staat. Eigenaren van monumenten moeten weten dat ze ons in een vroeg stadium kunnen vragen mee te denken.
54
De gemeente onderzoekt: vergunningen voor publieksactiviteiten
De gemeente ziet toe: betrekken van inwoners bij bestemmingsplannen
Voor kerken die veel culturele publieksactiviteiten (willen) organiseren is goede communicatie met de gemeente Hollands Kroon van groot belang, onder andere voor het regelen van de benodigde vergunningen. Dergelijke aanvragen kunnen tijdrovend zijn en kosten soms ook geld. Als deze telkens op individuele basis moeten plaatsvinden kan dit een rendabele exploitatie in de weg zitten.
De nieuwe Omgevingswet schrijft voor dat herbestemming (ook die van kerken) gepaard moet gaan met inwonersparticipatie. De gemeente ziet er scherp op toe dat een initiatiefnemer dit toepast.
Hollands Kroon maakt de drempel voor multifunctioneel gebruik van kerkgebouwen zo laag mogelijk. Voor monumentale of multifunctionele kerkgebouwen gaan wij de mogelijkheid onderzoeken om organisaties hierin te faciliteren en tegemoet te komen door middel van maatwerkoplossingen. Te denken valt aan gestandaardiseerde vergunningen voor een vooraf vastgestelde periode voor specifieke activiteiten. Omdat dit onderwerp erg breed is en de behoefte per locatie verschillend is, zullen we dit onderwerp in samenspraak met de betreffende beherende partijen inventariseren en verder uitwerken.
Dit betekent dat omwonenden en buurtgenoten in een vroeg stadium bij herbestemming moeten worden betrokken en de ruimte krijgen om ideeën in te brengen. De erfgoedambtenaar kan de initiatiefnemer hierin adviseren en helpen de juiste verbindingen te maken. Bij voorkeur wordt de gelegenheid om mee te denken georganiseerd in of om het betreffende gebouw. De erfgoedambtenaar kan de initiatiefnemer hierin adviseren en helpen de juiste verbindingen te maken. Bij voorkeur wordt de gelegenheid om mee te denken georganiseerd in of om het betreffende gebouw.
55
“Ik vind het vooral belangrijk voor het aangezicht van het dorp, dat er een beetje historie bewaard blijft. De gebouwen zijn prachtig en kunnen prima gebruikt worden voor andere doeleinden. Ik zou het doodzonde vinden als ze worden gesloopt en er nieuwbouw voor in de plaats komt. Dan mist het dorp straks echt enorm zijn sfeer.”
Inwoner Hollands Kroon
56
5. TOTSTANDKOMING KERKENVISIE D e kerkenvisie Hollands Kroon is tot stand gekomen door
middel van bureauonderzoek, bezoek aan kerkgebouwen en gesprekken met eigenaren, bestuurders en beheerders van deze gebouwen. Ook is er gesproken met betrokkenen stichtingen en verenigingen die zich bezig houden met cultureel-maatschappelijke programmering. Daarnaast is er middels drie digitale participatiebijeenkomsten en een online enquête input opgehaald bij de inwoners van Hollands Kroon.
Verder zijn er gesprekken gevoerd met meerdere beleidsmedewerkers van de gemeente, o.a. om een verbinding te leggen met de Omgevingsvisie, en met de provincie Noord-Holland om een breder perspectief te krijgen op actuele uitdagingen in onze streek. Wij willen iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan het onderzoek van harte bedanken.
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 57
De kerkenvisie is samengesteld door De Kerkvernieuwers, in opdracht van de gemeente Hollands Kroon. Auteurs: Ankie Petersen, Sander Ummelen (De Kerkvernieuwers) Met bijdragen door: Theo Meskers en Astrid Zwaag (Gemeente Hollands Kroon) Stephan Ummelen (De Kerkvernieuwers) Lars de Jong (Stout Groep) Jaar van uitgave: 2022 Vormgeving en lay-out: Annefleur Schut (Dondersstraat Producties)
De Kerkvernieuwers
Beeld voorblad: De Ark, Middenmeer Beeld achterzijde: De Samenstroom, Wieringerwerf De afbeeldingen in het document zijn door ons, de auteurs, verzameld en geproduceerd. Wij hebben geprobeerd enkel rechtenvrij beeldmateriaal in dit document op te nemen. Mocht je van mening zijn dat we beeldmateriaal toch onrechtmatig hebben gebruikt, kan je contact met ons opnemen via info@kerkvernieuwers.nl
in samenwerking met
58
BIJLAGE: KERKENPASPOORTEN
< Klik om terug te keren naar de inhoudsopgave 59
Deze kerkenvisie heeft als één van de hoofddoelen om
een inventarisatie te maken van alle gebouwen binnen de gemeente Hollands Kroon die als kerk fungeren, in het verleden als kerk hebben gefungeerd of als kerkgebouw herkenbaar zijn in het straatbeeld. Er zijn echter drie gevallen die niet helemaal aan deze criteria voldoen, maar vanwege verschillende redenen toch zijn meegenomen in dit overzicht. Het gaat specifiek om het kloostercomplex in Nieuwe Niedorp, dat onlosmakelijk verbonden is aan de ernaast gelegen Kloosterkerk. De Maartenstoren (ook bekend als de Oude Toren) in Nieuwe Niedorp, een Rijksmonument in gemeentelijk eigendom dat tot tweemaal toe de sloop van naastgelegen kerkgebouwen overleefde, is tevens als apart gebouw opgenomen in ons overzicht.
Ten slotte is ook de Heidense Kapel op Stroe (Hippolytushoef) meegenomen vanwege haar bijzondere ontstaansgeschiedenis, actieve gebruik en betekenis voor de inwoners van de omliggende dorpen. Dit ondanks het feit dat het geen ‘origineel’ kerkgebouw of erfgoed is in de strikte zin van het woord. Deze aanpak heeft geleid tot een inventarisatie van in totaal 36 gebouwen, die allemaal een eigen kerkenpaspoort hebben gekregen.
Legenda kerkenpaspoorten
Rijksmonument
Provinciaal monument
Gemeentelijk monument
Kandidaat gemeentelijk monument
Rijksmonumentale toren
Monumentaal orgel
Cultureelmaatschappelijke functie
Religieuze functie 60
1
Kerkje Anna Paulowna Adres: Molenvaart 21 Postcode: 1761 AA Anna Paulowna Plaats: Bouwjaar: 1856 Bouwstijl: Eclectisch Architect: J.C. de Leeuw Eigenaar: Protestantse Gemeente Anna Paulowna
Cultuurhistorische bijzonderheden
Gebruik & beheer
Het Kerkje Anna Paulowna is een typologisch voorbeeld van een voormalige Nederlands Hervormde kerk, en een opvallend gebouw in het dorp. In de kerk staat een orgel dat is gebouwd rond 1870, de bouwer is onbekend. In 1998 is dit orgel in zijn geheel gerestaureerd. Het Kerkje is een van de oudste gebouwen in de Anna Paulownapolder, tot stand gekomen door gezamenlijke inspanning van de eerste bewoners.
Het Kerkje in Anna Paulowna wordt geëxploiteerd voor onder andere culturele en maatschappelijke activiteiten, en dient daarnaast als gemeentelijke trouwlocatie. Ook wordt er nog af en toe gekerkt, met name bij bijzondere vieringen.
volgende > Terug naar overzicht
2
Onze Lieve Vrouw Praesentatie Anna Paulowna (Spoorbuurtkerk) Adres: Nieuweweg 15 Postcode: 1761 EC Anna Paulowna Plaats: incidenteel
Bouwjaar: 1870 Bouwstijl: Neo-classicistisch Architect: Theo Asseler Eigenaar: Rooms-Katholieke Parochie O.L.V. Praesentatie
Cultuurhistorische bijzonderheden
Gebruik & beheer
De fraai in de zichtas gelegen Spoorbuurtkerk/ Onze Lieve Vrouw Praesentatie is van cultuurhistorisch belang vanwege de stedenbouwkundige waarde, de kwaliteit van de architectuur en het beeldbepalende karakter. De fundering van de kerk bestaat uit houten palen en het waterpeil in de sloot naast de kerk vroeg dan ook voortdurend de attentie van de pater. Zodra het waterpeil ook maar enigszins daalde en de palen droog dreigden te komen, hing hij aan de bel met het waterschap.
In de Spoorbuurtkerk/ Onze Lieve Vrouw Praesentatie vinden hoofdzakelijk katholieke vieringen plaats, zoals wekelijkse diensten, trouwerijen, doop bijeenkomsten, communies, vormsels en begrafenissen. Incidenteel zijn er culturele activiteiten, zoals kooroptredens en de Fototentoonstelling 150 jaar Spoorbuurtkerk uit 2019.
< vorige volgende > Terug naar overzicht
3
(Voormalig) Doopsgezinde Vermaning, Barsingerhorn Adres: Heerenweg 48 Postcode: 1768 BC Barsingerhorn Plaats: Bouwjaar: 1862 Bouwstijl: Eclectisch Architect: Pieter Brugman Eigenaar: Particulier
Cultuurhistorische bijzonderheden
Gebruik & beheer
Het pand is van architectuurhistorische waarde als zeldzaam voorbeeld van negentiende-eeuwse doperse kerkbouw in de polder. Deze ‘waterstaatskerk’ is met financiële steun van de landelijke overheid gebouwd onder toezicht van ingenieurs van het ministerie van Waterstaat. Opmerkelijk detail is het zadeldak gedekt met zeldzame Oegstgeester pannen en vorstpannen met fleurons. De voormalige vermaning is onderdeel van de lintbebouwing aan de Heerenweg en ligt binnen provinciaal beschermd dorpsgezicht.
De kerk kreeg de huidige woon-werkbestemming in 1978, waarbij het interieur aan het nieuwe gebruik werd aangepast.
< vorige volgende > Terug naar overzicht
4
De SamenVaart, Breezand Adres: Molenvaart 421 Postcode: 1764 AR Breezand Plaats: Bouwjaar: 1969 Bouwstijl: Waterstaatsstijl Architect: P. Baard & P.J. Hoeks Eigenaar: Protestantse Gemeente Anna Paulowna