2. Notitie bibliotheken versie 7 juli 2021 (002).docx

Inhoud Inleiding

3

De gemeente en de bibliotheek Bibliotheken in Hollands Kroon

5 6

Advies

7 7

Visie op bibliotheekwerk in de gemeente Uitvoering van het bibliotheekwerk 7 in de gemeente

Deze rapportage is gebaseerd op analyse van documenten o.a.: • • •

Beleidsdocumenten kopgroep bibliotheken Advies Raad van Cultuur over bibliotheken Gesprekken met directie en medewerkers kopgroep bibliotheken

2 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

Inleiding In de discussie over het doel en de noodzaak van bibliotheken ligt het accent het laatste decennium op educatie en maatschappelijk welzijn. Ook in Hollands Kroon heeft deze kijk de overhand. Dit blijkt ook uit het feit dat de bibliotheken zijn ondergebracht in de wethouders portefeuille Vitaliteit en niet in die van Cultuur, zoals in vele andere gemeentes het geval is. In notities en discussiestukken over cultuurbeleid is het bibliotheekwerk steeds een belangrijk onderdeel. Het neemt een belangrijk deel van de cultuuruitgaven (landelijk ca. 20%) in beslag. Zonder te kort te doen aan de educatieve en maatschappelijke functie van bibliotheken willen wij graag de culturele rol van de bibliotheek benadrukken. Voor het begrip “cultuur” bestaan veel definities. Een van de meest uitgebreide is ook de kortste, n.l. “Cultuur is alles wat de mens aan de natuur heeft veranderd”, anders gezegd “Wat de mens tot mens maakt”. Cultuur heeft dus vele aspecten: landbouw, techniek, geschiedenis, kunsten, geografie, filosofie, planologie, economie, literatuur, natuurkunde, chemie enzovoorts. Cultuurbeleid richt zich echter meestal op kunstuitingen en wat daarmee samenhangt. In teksten over cultuurbeleid wordt doorgaans de volgende indeling in aspecten gebruikt: • • • • •

Cultuurpresentatie en –productie (waaronder cultuureducatie), Musea en Historie, Cultureel erfgoed, Bibliotheken, Lokale omroep

Openbare bibliotheken spelen in onze ogen een belangrijke rol in het cultuurbeleid als bron van kennis, ontmoetingsplaats, inspirator en begeleider. Een plek die voor iedereen toegankelijk is en waar verschillende cultuurelementen samenkomen. Kortom een plek waar je onder andere workshops of lezingen kunt volgen, van literaire uitvoeringen kunt genieten, de krant lezen, mediawijs kunt worden, maar ook (luister)boeken en e-books kunt lenen. Dit vraagt om samenwerking met zo veel mogelijk partners. Waarbij goed opgeleid personeel een voorwaarde is, vaak noodzakelijkerwijs aangevuld met vrijwilligers. De bibliotheekwet noemt 5 kernfuncties van de openbare bibliotheek: • • • • •

Het ter beschikking stellen van kennis en informatie Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie Bevorderen van lezen en laten kennismaken met literatuur Het organiseren van ontmoeting en debat Laten kennismaken met kunst en cultuur

3 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

Om bovenstaande functies goed in te vullen, dient voldaan te worden aan voorwaarden ten aanzien van: 1. 2. 3. 4.

De collectie De presentatie Het personeel Het gebouw

4 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

De gemeente en de bibliotheek Volgens de bibliotheekwet moeten gemeenten bibliotheekvoorzieningen in stand houden. De gemeente Hollands Kroon doet dit door Kopgroep Bibliotheken te subsidiëren. Behalve in Hollands Kroon werkt Kopgroep Bibliotheken in de gemeenten Schagen, Den Helder en Texel Nu zijn de bijgeleverde gelden vanuit de rijksoverheid niet geoormerkt. Wanneer een gemeente in financiële problemen komt, de laatste jaren bijvoorbeeld als gevolg van rijksoverheidsbeleid zoals kortingen en toenemende druk door decentralisatie (bijv. jeugdzorg), wordt er snel gekeken naar de uitgaven ten behoeve van bibliotheken om de tekorten te compenseren. Dat mag begrijpelijk zijn, maar is toch uiterst pijnlijk, omdat de openbare bibliotheek een basisvoorziening is. Lezen en geletterdheid zijn belangrijke kwalitatieve cultuurkenmerken. Als men daarbij in ogenschouw neemt dat Nederland (samen met Frankrijk) het enige land binnen Europa is waar de leesvaardigheid van de jeugd afneemt, lijkt de noodzaak van een goede infrastructuur rond lezen en boeken duidelijk. Wat subsidiering betreft valt de kop van Noord-Holland in de op een na laagste categorie (15-20 euro, zie bijlage). Van de gemeenten die Kopgroep Bibliotheken subsidiëren, geldt de gemeente Hollands Kroon als de laagste subsidient.

De afgelopen jaren bedroeg het jaarlijks subsidiebedrag van de gemeente Hollands Kroon 532,480 euro Per inwoner komt dit neer op 12,71 Kengetallen van de Kopgroep Bibliotheken laten de volgende situatie in de Kop Van Noord Holland zien. Bedrag per inwoner

Inwoners

Bezoekers

Uitlenen

Hollands Kroon

12,71

47.815

52.903

129.601

Schagen

13,84

46.533

112.476

225.069

Texel

20,60

13.547

31.045

76.547

Den Helder

29,60

55.604

166,674

270.326

Gemiddeld/ totaal

19,22

363.093

758.363

De getallen van de gemeente Holland Kroon vallen in negatieve zin op. De getallen van Den Helder in positieve zin. Kopgroep Bibliotheken noemt de getallen van Den Helder een vertekening door het succes van School 7. In het algemeen lijkt er een verband te bestaan tussen subsidiebedrag en aantrekkelijkheid en bereikbaarheid van de bibliotheken enerzijds en het succes van de bibliotheken 5 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

anderzijds. In vergelijking met andere, vergelijkbare P10 gemeentes besteedt de gemeente Hollands Kroon weinig geld aan de bibliotheken. Gemeente

Bedrag per inwoner t.b.v. bibliotheken

Hollands Kroon

12,71

Berkelland

14,-

Opsterland

18,-

Twenterand

20,74

Maas en Peel

21,60

Schouwen-Duiveland

22,50

Kopgroep bibliotheken is in gesprek met de gemeente over de subsidie voor de komende jaren. Om de huidige dienstverlening in stand te houden is een verhoging van de subsidie van ongeveer 20% nodig. Dit zou een bedrag per inwoner van ongeveer 14,50 euro betekenen. De kostenverhoging heeft te maken met tegenvallers in de afgelopen jaren, maar ook met het scholenprogramma “Doe De Bieb” Bibliotheken in Hollands Kroon Kopgroep Bibliotheken kent in onze gemeente de volgende vestigingen • • • • •

Anna Paulowna: Wieringerwerf: Hippolytushoef: Middenmeer: Niedorp:

in De Ontmoeting en bemand (nieuw) in de Cultuurschuur, bemand in zorgcentrum Noorderlicht, bemand in de Brede School, bemand aan de Trambaan, bemand

Deze bibliotheken zijn vooral uitleenpunten. Hiermee wordt slechts in een van de in de bibliotheekwet genoemde functies voorzien. Daarnaast vinden we in een aantal dorpen op scholen een dBos. Een dBos is een Bibliotheek op School, bemand door vrijwilligers, onder leiding van een coördinator. In een dBos wordt aandacht besteed aan leesbevordering, leesplezier om kinderen van 0-15 jaar in aanraking brengen met boeken. De dBos heeft ook als doel om de drempel en de afstand naar de bibliotheek te verkleinen. Deze voorziening vinden we • • •

In Wieringerwaard: In ‘t Veld: In Anna Paulowna:

op de Tweewegen op de Marnix op de Spoorbuurtschool

6 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

Advies Het Cultuur Platform Hollands Kroon heeft de volgen de ideeën over het bibliotheekwerk in onze gemeente ontwikkeld: Visie op bibliotheekwerk in de gemeente 1. Het is belangrijk om bibliotheken te bekijken vanuit het perspectief van breed cultuurbeleid, met als onderdeel daarvan de maatschappelijke functie (emancipatie) en educatieve functie (leesbevordering). 2. Het is daarom van belang dat de bibliotheken in Hollands Kroon alle in de bibliotheekwet genoemde functies vervullen: • Het ter beschikking stellen van kennis en informatie • Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie • Bevorderen van lezen en laten kennismaken met literatuur • Het organiseren van ontmoeting en debat • Laten kennismaken met kunst en cultuur 3. Daarnaast is een uitgangspunt dat iedere bewoner van Hollands Kroon een bibliotheek voorziening ter beschikking heeft binnen 10 km afstand. Uitvoering van het bibliotheekwerk in de gemeente Deze doelen kunnen op verschillende manieren gerealiseerd worden als het gaat om vestigingen van de bibliotheek in de dorpen van Hollands Kroon. De keuze tussen deze mogelijkheden is afhankelijk van beleidskeuzes in de gemeente. De eerste keuze is het budget: hoeveel geld wil de gemeente aan de openbare bibliotheken besteden? De tweede is de keuze die de gemeente maakt ten aanzien van het cultureel profiel.

Kiest de gemeente voor een beperkt cultuurbeleid, of voor een meer ambitieus cultuurbeleid (zie hiervoor het vergelijkende onderzoek van cultuurbeleid in verschillende gemeentes en de daarbij behorend adviezen van het CPHK). De derde keuze is, in samenhang met het vorige punt, de positie die de gemeente kiest met betrekking tot zelfstandigheid en zelfvoorziening. Zorgt de gemeente zelf voor voorzieningen of wil ze afhankelijk zijn van voorzieningen in naburige gemeentes Een vierde keuze gaat over het kiezen voor een gemeente die in cultureel opzicht een eenheid vormt, of voor een gemeente die voor culturele verscheidenheid en eigenheid kiest

7 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

voor de verschillende deelgemeenschappen (kernen, ongeveer de vroegere gemeenten). In cultureel opzicht decentraliseert de gemeente zich dan. Op grond van deze keuzes zien we drie richtingen om het bibliotheekwerk in Hollands Kroon (her) in te richten. a. Uitgaand van de huidige situatie de uitleenpunten handhaven en aantrekkelijker maken. Daarnaast een uitbreiding van project de bibliotheek op school. De consequentie is dat een aantal functies van de bibliotheek niet binnen de gemeente vervuld worden, en dat de inwoners van Hollands Kroon daarvoor afhankelijk zijn van wat Kopgroep Bibliotheken in Den Helder, met name in School 7, organiseert. b. Het realiseren van een situatie, waarin iedere grotere dorpsgemeenschap over een eigen volwaardige bibliotheek beschikt. Een bibliotheek dus die al dan niet in samenwerking met de bibliotheken in de andere dorpen alle functies vervult. Voordeel van deze aanpak is dat de dorpen weer over eigen kleinschalige voorzieningen beschikken. Binnen de gemeente betekent dit een keuze voor decentralisatie. c. Deze keuze gaat er vanuit dat Hollands Kroon zich als eenheid naar de burgers presenteert. In dit geval is er een centrale bibliotheek die de functies op hoog niveau realiseert. Een bibliotheek in een markant gebouw, die bijdraagt aan de culturele uitstraling van de gemeente.

Deze bibliotheek heeft een aantal dependances in de vorm van uitleenpunten in andere grotere dorpen en een aantal bibliotheek op school voorzieningen. Om dit mogelijk te maken zal het subsidieniveau in onze gemeente hersteld moeten worden naar het niveau van voor de grote bezuinigingen. Dit geldt met name voor de opties b en c. Relatie tussen beleidskeuzes en te realiseren voorzieningen.1 Voorzieningen Beleidskeuzes

Kernachtig: a Uitleenpunten+

Uitgebreid: b Ieder dorp een bibliotheek

Alomvattend: c Centrale bibliotheek + uitleen punten

Budget

Ong. € 650.000

Ong. € 1,1 miljoen

Ong. € 2 miljoen

Profiel

Beperkt: Alleen uitleen

Uitgebreid: Er kunnen meerdere functies van de bibliotheek worden vervuld

Volledig aanbod: Alle bibliotheekfuncties kunnen worden vervuld.

Professioneel: gekwalificeerd personeel, aangevuld met vrijwilligers, complete collectie

Gelegenheid voor een markant gebouw, dat de culturele uitstraling van de gemeente versterkt

Afhankelijk van vrijwilligers

•

1 Cor Wijn, Gemeentelijk Cultuurbeleid: een handleiding, VNG, Den Haag 2003

8 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021

Zelfstandigheid

Voor veel bibliotheek functies afhankelijk van Den Helder

Eigen voorzieningen op een redelijk niveau

Een eigen hoogwaardige voorziening

Culturele eenheid Beperkte invloed doordat de bibliotheek voorziening beperkt blijft

Diversiteit versterkend door het accent op de dorpen

Eenheid versterkend, door een van kernen een specifieke functie te geven. Markante voorziening

•

Optie b is in de ogen van het CPKH een minimale beleidskeuze voor de gemeente Hollands Kroon. De gemeente verdient bibliotheken die meerdere functies kunnen vervullen.

We adviseren college en gemeenteraad een heldere beleidskeuze te maken over de ontwikkeling van het bibliotheekwerk en de bijbehorende voorzieningen in de gemeente Hollands Kroon.

Jan Hooiveld, Ton van der Winden

9 Onderzoek Openbare Bibliotheek – CPHK – Februari 2021