1. Koersdocument Agrarische sector Hollands Kroon 2022-2026.pdf

Huisvesting arbeidsmigranten De economie in onze regio draait op volle toeren. Een groot deel van de agrarische bedrijven kan tegenwoordig niet meer zonder de inzet van buitenlandse werknemers. Seizoenarbeiders en de agrarische sector zijn daarom onlosmakelijk met elkaar verbonden. De werkgelegenheid in Hollands Kroon is voor 18% ingevuld met arbeidsmigranten. In 2018 werkten in de Kop van Noord-Holland 5.760 arbeidsmigranten. Jaarlijks neemt deze groep gemiddeld met 600 toe. Binnen de Kop van Noord-Holland zijn Hollands Kroon en Schagen de belangrijkste werkgemeenten voor arbeidsmigranten. Circa vier vijfde van de arbeidsmigranten is in 2018 werkzaam in één van deze gemeenten.

Uitwerking > De provincie Noord-Hollands heeft Sweco de opdracht gegund om de mogelijke locaties in kaart brengen waar binnen de gemeente grootschalige huisvesting voor arbeidsmigranten gerealiseerd kan worden. Om dit in kaart te brengen vragen ze input van verschillende stakeholders en inwoners. Dit onderzoek is inmiddels gestart en hier zijn verschillende zoeklocaties uit gekomen. Samen met de kopgemeenten bezien we waar we de huisvesting op deze zoeklocaties kunnen realiseren.

Op dit moment is er onvoldoende geschikte en legale huisvesting beschikbaar voor de arbeidsmigranten. Het realiseren van voldoende en goede huisvesting zorgt er voor dat een belangrijk knelpunt voor economische groei van onze agrarische bedrijven wordt weggenomen en nieuwe bedrijven voldoende personeel kunnen werven. De huisvesting van buitenlandse werknemers is een complexe opgave die nauwe samenhang vertoont met de dossiers als wonen,

Uitwerking > Uit onderzoek blijkt dat de agrariërs de vergunningsaanvraag voor de huisvesting van arbeidsmigranten bij het agrarisch bedrijf als lastig ervaren. Samen met LTO-NHN zijn we in gesprek over hoe we het vergunningstraject kunnen verduidelijken en vlotter kunnen laten verlopen zodat de te ondernemen stappen en doorlooptijd duidelijk zijn.

17

Recreatie en agrotoerisme Er is veel te zien en te beleven in de kop van Noord-Holland. Zo staan in april de tulpenvelden in bloei. Dit zorgt er dan ook voor dat mensen uit alle hoeken van het land in grote aantallen naar de gemeente komen om dit te bezichtigen. Er is een steeds grotere behoefte aan fietsroutes langs de tulpenvelden, maar ook naar routes langs boerenkraampjes en winkels voor lokale producten. Biologisch eten is een trend en mensen willen graag weten waar hun eten vandaan komt en hoe het wordt gemaakt. De verkoopstalletjes van agrarische bedrijven langs de weg zijn populair, maar ook het overnachten bij de boer wordt steeds populairder.

Mogelijke kansen voor de sector zijn het verbreden van functies in het buitengebied door omvorming van de agrarische bebouwing. Denk hierbij aan kleinschalige bedrijven zoals vormen van zorg en recreatie, maar ook bijzondere woonvormen of huisvesting voor arbeidsmigranten. Op dit moment is het uitgangspunt dat alle agrarische bebouwing bij bedrijfsbeëindiging gesloopt moet worden, soms in ruil voor één extra woning, of het moet inhoudelijk een andere functie krijgen. De ‘oude’ ruimte-voor-ruimte regeling is stop gezet. Er zijn meerdere vragen gesteld vanuit agrariërs om een goed alternatief voor de ruimte-voor-ruimte regeling te introduceren. Dit is echter een regeling die is opgelegd vanuit provinciaal beleid, waar de gemeente beperkt invloed op heeft.

Uitwerking > De gemeente beschikt over prachtige tulpengebieden, deze willen we onder de aandacht brengen door middel van promotie via Holland Boven Amsterdam.

Kader > De gemeente is onder voorwaarden bereid, om ten behoeve van een zachte overname van een volwaardig agrarisch bedrijf aan de volgende generatie, medewerking te verlenen aan het gebruik van (tijdelijke) bebouwing voor tijdelijke bewoning door de bedrijfsopvolger wanneer de eigenaar in de bedrijfswoning blijft wonen of bewoning door de eigenaar van het agrarisch bedrijf wanneer de bedrijfsopvolger de bedrijfswoning betrekt. Deze medewerking geldt voor een periode van maximaal 5 jaar.

Uitwerking > Vanuit Visit Wadden is een behoefte geuit naar food-routes die aansluiten op de verhaallijn van Smaak van de Wadden. De gemeente is samen met LTO bezig om een route samen te stellen langs de boerderijkraampjes en winkels. Uitwerking > De gemeente staat positief tegenover kortere ketens voor de sector; verse spullen, rechtstreeks van boeren uit de buurt. We stimuleren de verkoop van ‘lokale voedselboxen’ en bij boerenstalletjes, zoals in het project ‘Koop Lokaal’ een initiatief van LTO-Noord. De mogelijkheden voor een ‘Farmers Market’ en ‘Herenboeren’ worden onderzocht.

Uitwerking > We onderzoeken of vrijkomende agrarische bebouwing omgevormd kan worden tot geclusterde woningen voor inwoners met een zorgvraag. Dit blijft echter maatwerk. Uitwerking > We gaan inventariseren of de geschikte vrijkomende agrarische bebouwing in het buitengebied zich leent voor transformatie naar short-stay en mid-stay voor huisvesting van buitenlandse werknemers.

Vrijkomende agrarische bebouwing Ondanks dat er in Hollands Kroon een grote opvolgingsbereidheid is in de agrarische sector, hebben we door schaalvergroting en het soms niet kunnen vinden van een opvolger, leegstaande agrarische bebouwing. Ook de milieuregelgeving, denk hierbij aan fosfaatrechten en stikstof, spelen een rol. Leegstand ligt dus voor de hand en dit willen we graag voorkomen omdat dit verpaupering in de hand werkt en daarmee niet wenselijk is voor het aanzicht van het landschap.

Uitwerking > In 2019 is het project Erfkwaliteit opgezet. Bij dit project komen agrariërs met het Team Erfkwaliteit (architect, landschapsarchitect en een stedenbouwkundige) en de gemeente tot een schetsplan voor kwaliteitsverbetering van het erf. Ze worden inhoudelijk ondersteund bij de herinrichting van hun erven, zodat die daarna een bijdrage zijn aan een hoogwaardig landschappelijk beeld. De gemeente staat positief tegenover dit project en wilt dit in de toekomst voortzetten.

We staan als gemeente voor de vraag wat we met leegstaande agrarische bebouwing moeten doen?

18

Focus op Duurzaamheid Nederland is het meest duurzaam producerende land van de wereld. In Hollands Kroon is veel aandacht voor grootschalige en vooral ook efficiënte agrarische productie. Vrijwel nergens wordt per hectare een hogere voedselopbrengst gerealiseerd. Een hoog productierendement, gebruik van goede landbouwgrond en minimaal gebruik van gewasbeschermingsmiddelen vormen wereldwijd gezien een goed uitgangspositie voor verduurzaming. En toch kan het beter! De maatschappij vraagt ons om verandering, zoals aandacht voor kringloop- biologischenatuurinclusieve landbouw. Allen onderwerpen die de afgelopen tijd het onderwerp van het maatschappelijk debat zijn. De vraag is hoe we daar als Gemeente, binnen de uitdaging waarvoor de sector staat, op kunnen inspelen?

gewasbeschermingsmiddelen en 20% minder meststoffen gebruikt mogen worden in de agrarische sector. In het nieuwe gemeenschappelijke landbouwbeleid, dat in 2023 in gaat, staat beschreven dat agrariërs, om in aanmerking te komen voor inkomenssteun, meer moeten vergroenen. Daarnaast wil de provincie Noord-Holland dat alle grondgebonden landbouw in 2030 zoveel mogelijk natuur-inclusief is en in het 7e actieprogramma nitraatrichtlijn staat dat het grondwater beschermd moet worden tegen te hoge concentraties nitraat. Maatregelen komen voort uit Europese, Nationale en regionale regelgeving.

Tijdens interviews met agrariërs werden veel voorbeelden aangereikt die kunnen helpen in de transitie naar een duurzame agrarische sector. Wanneer maatregelen gebaseerd op biologische principes kunnen worden doorvertaald naar de grootschalige landbouw kunnen we in Nederland de benodigde toon gaan zetten.

Agrariërs geven aan dat het als ondernemer lastig is om de samenhang van al deze ambities en regelgeving op alle niveaus in te zien. Het gaat hun om begrepen maatregelen en investeringen die inpasbaar zijn in de eigen bedrijfsvoering op de lange termijn. Duurzaamheid in combinatie met het perspectief naar de toekomst.

Uit eerder onderzoek blijkt dat 76% van de agrariërs in Hollands Kroon bereid zijn om te experimenteren voor een duurzame toekomst. Dit werd verder bevestigd uit de kennissessies met agrariërs. Toch moeten we wel realistisch blijven. De overgang naar duurzame landbouw is niet in een paar jaar volbracht en de meeste agrariërs zullen pas volgen bij bewezen effectiviteit van nieuwe maatregelen. De sector heeft behoefte aan kennis en moedige koplopers.

Er zijn een aantal grote gemeenschappelijke opgaven voor een duurzame agrarische toekomst waar we de komende jaren samen aan moeten werken.

Gemeenschappelijke opgave

•

Zoals eerder al beschreven is de verduurzaming van de agrarische sector een grote maatschappelijke opgave. Dit heeft dan ook als gevolg dat er vanuit alle bestuurslagen (EU, Rijk, provincie en gemeente) visies, strategieën, doelen, ambities en regelgeving zijn geformuleerd voor een duurzame toekomst. Zo heeft Nederland in internationaal verband zich gecommitteerd aan de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties met onder meer ambitieuze en specifieke doelen op het gebied van duurzame consumptie en productie (nr. 12), de aanpak van klimaatverandering (nr. 13) en herstel en behoud van biodiversiteit (nr. 15). In de Europese Farm to Fork strategie is benoemd dat er per 2030, 50% minder chemische

•

• • • •

19

Het terugdringen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en middelen in het algemeen. Het mestbeleid, de verschraling van grondstoffen en toekomstige beschikbaarheid van grondstoffen zoals fosfaat, maar ook K, N, Mg, Ca en S. De geldende stikstofnormen. Het verminderen van de uitstoot van stikstof bij het agrarisch bedrijf. Bescherming van de kwaliteit van het oppervlakte water Klimaatverandering Het verbeteren van het bodemleven

onder druk. De grondstoffen worden schaars. In de toekomst wordt het aanvoeren van kunstmest dus steeds lastiger en de beschikbare dierlijke mest is lang niet voldoende.

Ambitie Er is al regelgeving voor de transitie naar een duurzame agrarische sector. De huidige is een goede borging van de duurzame agrarische bedrijfsvoering in de toekomst. Als gemeente willen wij hier lokaal dan ook geen extra regelgeving aan toevoegen. Het is beter om vanuit de overheden in te zetten op samenwerking en ondersteuning van de ondernemers waar dat mogelijk is, om het benodigde overzicht en praktische inpasbaarheid van bestaande regelgeving te bewerkstelligen. Daarbij kan de gemeente samen met de provincie, het waterschap, Greenport NHN, LTO, milieu-instanties en kennisinstellingen de handen ineen slaan met het oog op kennisopbouw, succesvolle koplopers en werkzame voorbeelden in de sector.

Het is op dit moment nog niet mogelijk om gebruik te maken van menselijke uitwerpselen als grondstof. Het riool vanuit de stad is vervuild met allerlei stoffen waaronder medicijnen, die men niet op het agrarisch grondgebied kan inbrengen. Het is op dit moment bij wet verboden om menselijke uitwerpselen te gebruiken voor de landbouw. Op deze manier is het onmogelijk om de kringloop tussen stad en platteland sluitend te maken. De mens consumeert en levert op dit moment nog niets terug de kringloop in. Zo blijft de sector afhankelijk van de aanvoer van kunstmest. Zie de volgende figuur.

Hoe bereiken we dit Om deze ambitie te bereiken zijn de kaders en uitwerkingen voorde gemeente per deelonderwerp: -

Kringlooplandbouw principes toepassen Duurzame en efficiënte grootschalige productiepolder Kennis uitbreiden Natuur inclusieve landbouw stimuleren

Kringlooplandbouw principes toepassen Kringlooplandbouw, de krant staat er vol van maar wat betekent het precies en hoe kun je dit toepassen in de gemeente Hollands Kroon? Bij kringlooplandbouw draait het om het vermijden van biomassa afval, benutten van alle beschikbare nutriënten en voorkomen van onnodige import van kunstmest.

Zolang de agrarische sector gebruik blijft maken van kunstmest en gedolven grondstoffen is er geen sprake van kringlooplandbouw. Überhaupt is het niet realistisch om over een kringloop te spreken wanneer we gebruik maken van een grote lineaire exportmarkt. Wat we zien is dat in gemeente Hollands Kroon tussen de 50-72% van de producten ge-exporteerd wordt naar het buitenland (afhankelijk van het type bedrijf). Daarnaast is het ook een vraagstuk hoe je de kringloop kunt sluiten wanneer 75% van het voedsel op ons bord uit het buitenland komt. Dat we de kringloop niet voor 100% kunnen sluiten, betekent echter niet dat we onze ogen moeten sluiten voor de principes achter kringlooplandbouw op regionaal niveau.

In een optimale kringloop worden de akkerbouw producten vanuit het platteland gebruikt voor de consumptie van voeding in de steden en komen de reststromen vanuit de stad weer in de vorm van nutriënten ter beschikking voor de akkerbouw. In de praktijk blijkt het niet gemakkelijk om deze kringloop te sluiten. De akkerbouw heeft grondstoffen nodig in de vorm van o.a. fosfaat om de gewassen goed te kunnen laten groeien. Deze grondstof kunnen zij halen uit kunstmest en de uitwerpselen van dier (of mens). De beschikbaarheid van fosfaat en andere grondstoffen die gewonnen worden vanuit een beperkt aantal mijnen in het buitenland staat

Welke principes van kringlooplandbouw kunnen er dan wel worden vertaald naar de gemeente? Concreet gaat het om een aantal activiteiten: het

20

zorgen voor het levende bodem, het koppelen van lokale reststromen, het tegengaan van bodemverdichting, kijken naar het type bodem; de juiste plek voor het juiste gewas, en zorgen voor veerkrachtige gewassen en afwisseling in gewas per akker.

ook een vorm van verduurzaming. In Hollands Kroon zijn de agrariërs een kei in deze grootschalige en efficiënte productie. Dit komt mede door de kwalitatief hoogwaardige landbouwgrond dat ook geschikt is voor het telen van duurdere gewassen zoals pootaardappelen en bloembollen. De grondprijzen in gemeente Hollands Kroon zijn dan ook één van de hoogste in Nederland.

In 2018 heeft de Wageningen Universiteit & Research, in opdracht van LTO-Noord, een onderzoek uitgevoerd genaamd ‘Vruchtbare Kringloop Noord-Holland’. In dit project onderzochten zij de samenwerking tussen agrarische sectoren in Noord-Holland. Het betreft samenwerkingen tussen melkveehouders, akkerbouwers/groentetelers en bloembollentelers die het landgebruik op elkaars bedrijfsvoering afstemmen. Op deze manier bestaat er een gemengd bedrijf met wisselende gewassen/veeteelt. Hierdoor beschikken de melkveehouders over meer grasland en de akkerbouwers en bollentelers over een optimalere teelt dankzij de inzet van meststoffen en nutriënten afkomstig van de buren. Hier ligt een basis voor wederzijdse samenwerking en afhankelijkheid.

Er zijn meerdere toekomstvisies en kaarten in omloop voor het toekomstige grondgebruik in gemeente Hollands Kroon. Kaarten waarbij delen productieland worden opgeofferd voor bijvoorbeeld natte teelt, pixellandbouw of zilte landbouw. Een voorbeeld van een dergelijke toekomstvisie van het landschap is ‘De Cirkel Rond’ van Studio Marco Vermeulen in opdracht van het PARK. Agrariërs geven echter aan dat dit soort toekomstvisies op dit moment nog niet haalbaar zijn en benadrukken dat hier dan ook geen draagvlak voor is. Dit heeft een aantal redenen: De productiegrond in Hollands Kroon is kwalitatief hoogwaardig. Het is hier nog goed mogelijk om efficiënte grootschalige productie toe te passen. Het is daarom zonde om het gebied op te offeren voor ander type teelt zoals natte teelt of biologische teelt dat relatief een lagere productie en rendement oplevert. Andere landbouwgebieden in Nederland zijn hier beter voor geschikt. In Flevoland wordt bijvoorbeeld biologische teelt op grotere schaal toegepast. Dat zien we in Hollands Kroon niet snel gebeuren. Hier liggen wellicht wel verdere mogelijkheden op het gebied van strokenteelt (biologische op grotere schaal).

Kader > de gemeente stimuleert de samenwerking tussen verschillende agrarische sectoren. Kader > We willen als gemeente meer aandacht geven aan de kleinschalige kringlooplandbouw, zoals ‘buur bij buur’. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het onderling verdelen van mest. Op dit moment wordt er veel mest afgevoerd richting de vuilverbranding (na droging en verdichting). Dit kan echter prima gebruikt worden als grondverbetering binnen de gemeente. De mest van de melkveehouders gaat naar de akkerbouwers en het stro van de akkerbouwers weer naar de bloembollenvelden.

Om deze redenen verwachten wij dan ook dat de grootschalige productie in gemeente Hollands Kroon de komende jaren blijft bestaan en daarom zoeken we naar manieren om deze productie extra te verduurzamen. Een duurzaam en efficiënt grootschalig productiegebied is hetgeen waar we op focussen.

Kader > De gemeente stimuleert de uitwisseling van land tussen verschillende agrarische sectoren waardoor er een gemengd bedrijf ontstaat met wisselende gewassen/veeteelt. Uitwerking > Samen met betrokken partijen zoals LTO, WUR, en Greenport willen we onderzoeken of we een platform kunnen realiseren voor agrariërs om met elkaar in contact te komen om de uitwisseling van grondstoffen met elkaar te stimuleren.

Kader > De gemeente zet in op een duurzaam en efficiënt grootschalig productiegebied en stimuleert agrarische ondernemers om duurzaamheidsprincipes door te vertalen naar het grootschalige bedrijf.

Duurzame en efficiënte grootschalige productiepolder Zoals aan het begin van dit hoofdstuk al aangegeven, is grootschalige efficiënte productie

Kennis uitbreiden Zoals eerder in het hoofdstuk ‘innovatie’ al aangekaart is de vraag naar kennis in de agrarische sector groot. 87% Van de agrariërs geeft aan meer

21

kennis te willen verkrijgen op het gebied van bodemgezondheid. Daarnaast zien we dat door de snelheid van de veranderingen op het gebied van duurzaamheid de afgelopen jaren het onderwijs soms nog moeite heeft om de lespakketten up to date te houden. Daarom is het belangrijk om het onderwijs en het bedrijfsleven met elkaar te verbinden. De kruisbestuiving werkt naar beide kanten door. Het versterkt de kennis opbouw van zowel de docent als de agrariër.

Kader > Bij het maken van een beplantingsplan voor bomen en planten in de buurt van agrarische percelen, willen we waar mogelijk de agrariërs betrekken zodat we de biodiversiteit kunnen vergroten met extra bomen en planten, maar we geen bomen en planten plaatsen waar agrariërs mogelijk negatieve gevolgen van ondervinden (ziektes, insecten, plagen etc.). Uitwerking > De gemeente is voorstander voor de aandacht voor biodiversiteit binnen het agrarisch gebruik en stimuleert het gebruik van vogelakkers, wintervoedselakkers, kruidenrijke akkerranden en beplanting langs de randen van akkers en oevers. Een goed voorbeeld hiervan zijn de akkerrandprojecten waar in 2020, 76 akkerbouwers aan mee hebben gedaan in de gemeente Hollands Kroon. We gaan met agrariërs in gesprek over welke beplanting geschikt is naast het agrarische bedrijf en waar zij zo min mogelijk hinder van ondervinden (ziekten en plagen).

Een goed voorbeeld van een initiatief op het gebied van natuur inclusieve landbouw is Biodivers Perspectief: In een samenwerkingsverband tussen bedrijven. organisaties en onderwijsinstellingen worden gezamenlijk stappen gezet naar een natuurinclusieve landbouw en biodiverse omgeving. Kader > Het is belangrijk om de uitwisseling van kennis tussen agrarische ondernemers en het onderwijs te vergroten. Agrariërs die hun praktijk kennis delen met studenten.

Uitwerking > In afstemming met het Hoogheemraadschap kan worden ingezet op sinusmaaien van weg- en dijklichamen om de biodiversiteit te bevorderen. We zijn ons ervan bewust dat agrariërs nadelige gevolgen hiervan ondervinden (ziektes, plagen, ongedierte etc.) en willen het sinusmaaien langs de akkerranden daarom zoveel mogelijk in overleg doen.

Uitwerking > We stimuleren initiatieven zoals Biodivers Perspectief, die de kennis van de agrariër op het gebied van een duurzame agrarische sector vergroten. Hierbij kun je denken aan initiatieven op het gebied van bodemgezondheid, natuurinclusieve landbouw of kringlooplandbouw. Natuurinclusieve landbouw stimuleren Natuurinclusieve landbouw betekent dat de agrarische ondernemer bij alle activiteiten rondom zijn/haar bedrijf zo veel mogelijk rekening houdt met de natuur en het versterken van de biodiversiteit. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de planten en dieren op het erf maar ook in naastgelegen sloten/water. Als agrarische ondernemer kun je bijvoorbeeld bij het maaien rekening houden met weidevogels, bloeiende akkerranden toevoegen aan het weiland, het gebruiken van groenbemesters of ziekten en plagen beheersen met natuurlijke vijanden. Kader > De provincie Noord-Holland wil dat alle grondgebonden landbouw in 2030 zoveel mogelijk natuur inclusief is en bijdraagt aan het behoud en versterken van biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid en water op en rond het bedrijf. De gemeente sluit zich aan bij deze ambitie en gaat onderzoeken hoe we hier een bijdrage in kunnen leveren door middel van kennisdeling, netversterking, keteninnovatie en stimulering van gebiedsontwikkeling.

22

Geraadpleegde bronnen Voor het opstellen van deze visie op de agrarische sector zijn verschillende onderzoeken, rapportages en beleidsdocumenten geraadpleegd. • • • • • • •

• • • • • • •

Strategische visie Greenport Noord-Holland Noord, maart 2020 Onderzoek naar de Agrarische sector in Hollands Kroon, Amsterdam Green Campus, N. Persoon en R. van Maanen, juni 2020 De rol van gemeenten in de agrarische sector en mogelijkheden voor landbouwinnovatie in gemeente Hollands Kroon, R. Gravenmaker, januari 2021 Memo cijfers arbeidsmigranten Kop van Noord-Holland, Decisio, economisch onderzoek en advies, 2020. Deltaplan biodiversiteit 2020-2022 gemeente Hollands Kroon Programma Duurzaamheid 2020-2022 gemeente Hollands Kroon Strategie klimaatadaptatie Noordkop 2021 – 2026 – Regio Noordkop Voedselvisie 2020-2030 Provincie Noord Holland Productielandschap Wieringermeer gebiedsplan 2019 Farm to Fork Strategy, European Commission, 2020 Gemeenschappelijk landbouwbeleid, Europese commissie, 2021 Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie Gewasbescherming 2030, LNV, einddatum 2030 Het 7e actieprogramma nitraatrichtlijn, Ministerie van landbouw, natuur en voedselkwaliteit, 2021 Samenwerking tussen agrarische sectoren in Noord-Holland, Vruchtbare Kringloop Noord-Holland, mei 2018.

23