Uitvoeringsprogramma Hoeksche Waard richting energieneutraal 2040 aangepast

UITVOERINGSPROGRAMMA Hoeksche Waard richting energieneutraal

2021 - 2026

Voorwoord van de wethouder Voor u ligt het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’. Met dit programma willen we de komende 5 jaar, in de periode van 2021 tot en met 2026, stappen zetten richting een duurzame en toekomstbestendige Hoeksche Waard.

We werken toe naar een energieneutrale gemeente in 2040. Waarbij we alle energie die we gebruiken, ook duurzaam opwekken. Ons startpunt ligt bij de lopende en kansrijke initiatieven waar de energie én het enthousiasme onder inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties al leeft. En waar we op kunnen voortbouwen. De overstap naar duurzame energie gaat niet vanzelf en vraagt om grote veranderingen in doen, denken en handelen. Juist daarom kiezen we voor een concreet en haalbaar uitvoeringsprogramma. Het uitvoeringsprogramma is tot stand gekomen samen met professionele, belanghebbende organisaties, ondernemers en inwoners. Daar ben ik blij om en trots op. Werken aan een duurzame en toekomstbestendige Hoeksche Waard doen we namelijk niet alleen, maar samen.

In dit uitvoeringsprogramma leest u welke projecten en activiteiten wij samen met u - als betrokken inwoner, ondernemer, vertegenwoordiger van een maatschappelijke organisatie, vereniging, overheidsorganisatie of volksvertegenwoordiger - de komende jaren willen ontwikkelen, uitvoeren en realiseren in de Hoeksche Waard.

Samen maken we ruimte voor een duurzame toekomst in de Hoeksche Waard.

Huibert Steen wethouder Duurzaamheid

Samenvatting

Samenvatting Zoals bekend staan we wereldwijd voor een grote uitdaging om het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardolie, aardgas en steenkolen, te vervangen voor hernieuwbare brandstoffen om klimaatverandering tegen te gaan. In Nederland zijn de doelstellingen en het tempo hiervoor vastgelegd in het nationale Klimaatakkoord. In de Hoeksche Waard wordt al langer werk gemaakt van duurzaamheid. Zo heeft de gemeenteraad in december 2020 het programmaplan Duurzaamheid vastgesteld. Hierin staat dat we inzetten op 4 thema’s met ieder een eigen doelstelling om de overkoepelende ambitie Hoeksche Waard klimaatneutraal in 2050 waar te maken. De doelstellingen op de 4 duurzaamheidsthema’s zijn:

richting energieneutraal’ is er één van en beschrijft de maatregelen voor de komende 5 jaar waaraan de gemeente samen met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties werkt. De maatregelen richten zich zowel op de 6 doelstellingen over de energietransitie voor 2030 uit het programmaplan Duurzaamheid (zie hoofdstuk 3), als op het hoger gelegen doel Hoeksche Waard energieneutraal in 2040.

 Hoeksche Waard is energieneutraal in 2040.  Hoeksche Waard is 100% circulair in 2050.  H  oeksche Waard heeft veerkrachtige ecosystemen in 2050.  H  oeksche Waard is volledig klimaatadaptief in 2050.

In dit uitvoeringsprogramma staat ook omschreven wat we onder een energieneutrale Hoeksche Waard verstaan. Deze definitie is:

Per doelstelling is een uitvoeringsprogramma of -agenda gemaakt voor de periode 2021 tot en met 2026. Dit uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard

‘Energieneutraal in 2040 betekent dat we de toekomstige, lokale energievraag van de Hoeksche Waard duurzaam op ons eigen eiland opwekken. De bovenregionale energievraag, die aan de Hoeksche Waard kan worden toegerekend, rekenen we niet mee voor energieneutraliteit. Dit geldt specifiek voor het

energiegebruik van zwaar transport over de snelweg A29 en de waterwegen. Het verduurzamen van deze energievraag zien wij als een nationale verantwoordelijkheid en niet als een gemeentelijke opgave.’ We behouden wat goed is en bouwen voort op de duurzame initiatieven en projecten, die al zijn gestart. Gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties hebben de afgelopen jaren namelijk niet stilgezeten. Er zijn al belangrijke eerste stappen gezet in de verduurzaming van de Hoeksche Waard, bijvoorbeeld het verstrekken van duurzaamheidsleningen en het plaatsen van zonnedaken en windturbines. In hoofdstuk 5 wordt uiteengezet welke opgave nog

gehaald moet worden in de Hoeksche Waard om richting energieneutraal in 2040 toe te bewegen. Hierbij houden we rekening met onder andere bestaande (plannen voor) opwek van duurzame energie, te verwachten energiebesparing als gevolg van nieuwe technologieën en voorgenomen beleid vanuit de gemeente, provincie of de Rijksoverheid. Als we alle beschikbare daken benutten voor zonne-energie en hier de duurzame opwek van de huidige en geplande wind- en zonneparken bij optellen, dan is dit niet genoeg opwek van lokale, duurzame energie om in 2040 energieneutraal te zijn. Er is dan nog een restopgave. Dat betekent dat we gaan onderzoeken hoe we op een verantwoorde manier meer zonne-energie kunnen gaan opwekken.

In het programmaplan Duurzaamheid is eerder besloten om geen extra ruimte te geven voor het grootschalig opwekken van windenergie. Het uitvoeringsprogramma maakt werk van energiebesparing in de volle breedte van de energiegebruikers binnen de gemeente. Er is gekozen om te werken met 4 pijlers, te weten duurzame opwek, gebouwde omgeving, duurzame mobiliteit en ondernemers en bedrijven. Per pijler zijn diverse acties, maatregelen en projecten benoemd om of voort te zetten, te starten of om door te ontwikkelen de komende 5 jaar. De belangrijkste acties per pijler zijn:

DUURZAME OPWEK

GEBOUWDE OMGEVING

DUURZAME MOBILITEIT

 A  cties om maximaal in te zetten op zon-op-dak door het organiseren van acties en informatieverstrekking om geen dak onbenut te laten  O  ntwikkelen uitnodigingskader voor uitbreiding zon-op-land, zon-op-water en overige ruimtelijke objecten  O  pstellen participatiestrategie en toolkit voor duurzame opwek voor inwoners en bedrijven  V  erkennen innovatieve vormen van energieopwekking, energieopslag en voorbeeldproject(en) behalen

 A  ctief ondersteunen energiebesparing bij inwoners en maatschappelijke organisaties door het aanbieden van informatie, organiseren van acties, ontsluiten kennis en expertise en financieel aantrekkelijke financieringsmogelijkheden

 W  erk maken van een goede en toegankelijke laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen door het strategisch plaatsen van laadpunten  A  ansluiten bij het Regionaal plan duurzame mobiliteit: onder andere werk maken van alternatieven voor de auto, inzet van schonere brandstoffen, een bedrijfsbenadering en slimme acties richting schonere mobiliteit

ONDERNEMERS EN BEDRIJVEN  Actief ondersteunen energiebesparing bij ondernemers en bedrijven door het aanbieden van informatie, organiseren van acties, ontsluiten van kennis en expertise en financieel aantrekkelijke financieringsmogelijkheden  Bedrijfsgericht aan de slag in samenwerking met Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, Ondernemersvereniging Hoeksche Waard, Energieke Regio en Stedin

Samenvatting

WE MAKEN SAMEN RUIMTE VOOR EEN DUURZAME TOEKOMST IN DE HOEKSCHE WAARD Naast maatregelen is het belangrijk om als gemeente het goede voorbeeld te geven, dit geldt voor alle pijlers. Het komend jaar 2022 willen we voortvarend aan de gang. Dit vraagt om voldoende middelen om succesvol van start te gaan en het programma te kunnen uitvoeren. In sommige gevallen is het nodig om eerst een goed kader neer te zetten. In veel gevallen willen we versnellen om met nog meer inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties energiebesparing en -opwek voor elkaar te krijgen. Zonder deze samenwerking en toezegging wordt het ingewikkeld om de gemeentelijke ambitie op verantwoorde wijze waar te maken. Dit is ook de reden dat er veel aandacht is geweest voor communicatie en participatie. Zowel tijdens de totstandkoming van het uitvoeringsprogramma, maar ook hoe dit verbonden is met het uitvoeringsprogramma. We blijven actief communiceren en samenwerken met zoveel mogelijk inwoners (jong en oud), ondernemers en maatschappelijke organisaties om te leren, inspireren en te stimuleren een bijdrage te leveren. Dit doen we onder andere door het opzetten van een duurzaamheidsbreed digitaal platform en het voortzetten van de Energietafel met professionele organisaties, die ook betrokken zijn bij de totstandkoming van dit uitvoeringsprogramma.

Als laatste zien we toe dat de inzet en maatregelen ook leiden tot de gewenste energiebesparing, duurzamere keuzes en opwekking van duurzame energie in de Hoeksche Waard. Door monitoring en regelmatige vernieuwing van het uitvoeringsprogramma blijven we grip houden op de route richting een energieneutrale Hoeksche Waard in 2040. Daarnaast biedt het de mogelijkheid om wendbaar te blijven voor innovaties, trends en nieuwe ontwikkelingen. Zo werken we zo optimaal mogelijk aan de opgave en maken we samen ruimte voor een duurzame toekomst in de Hoeksche Waard.

Hoofdstuk 1 - Pagina 7

Inleiding Hoofdstuk 2 - Pagina 8

Positie uitvoeringsprogramma Hoofdstuk 3 - Pagina 10

Doelstellingen Hoofdstuk 4 - Pagina 11

We beginnen niet vanaf nul Hoofdstuk 5 - Pagina 13

Wat is de opgave? Hoofdstuk 6 - Pagina 20

Pijler: Duurzame opwek Hoofdstuk 7 - Pagina 28

Pijler: Gebouwde omgeving Hoofdstuk 8 - Pagina 33

Pijler: Duurzame mobiliteit Hoofdstuk 9 - Pagina 38

Pijler: Ondernemers en bedrijven Hoofdstuk 10 - Pagina 44

Communicatie en participatie Bijlagen - Pagina 48 1 - Communicatie en participatie bij het opstellen van het uitvoeringsprogramma 2 - Kernboodschappen energietransitie Hoeksche Waard 3 - Toelichting toepassing Energie Transitie Model 4 - Toelichting scenario's energieneutraal 2040

Inleiding

Hoofdstuk 1

Inleiding Als gevolg van ons gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardolie, aardgas en steenkolen, komen onnatuurlijk grote hoeveelheden broeikasgassen in de lucht. Hierdoor warmt de aarde in een versneld tempo op. Door deze snelle opwarming zien we dat extremer weer, zoals hevige regen- en stormbuien en lange perioden van droogte, steeds vaker voorkomen. Ook de gezondheid van mensen, de voedselzekerheid en het aanbod van schoon drinkwater zijn steeds minder vanzelfsprekend.

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

Het besef dat geen land of continent in z’n eentje klimaatverandering tegen kan gaan, leidde in 2015 tot het Klimaatakkoord van Parijs. Hierin is afgesproken de opwarming beperkt te houden tot 1,5 graad en dat we het gebruik van fossiele brandstoffen moeten afbouwen. In Nederland hebben we dit Parijsakkoord vertaald in een samenwerking tussen zo’n 700 partijen: het nationale Klimaatakkoord. We hebben hierin afgesproken in 2030 49% CO2-vermindering en in 2050 95% CO2-vermindering te behalen. Wij zijn trots en zuinig op onze groene en open Hoeksche Waard. En dat willen we graag zo houden. Ook in de Hoeksche Waard ervaren we steeds vaker de gevolgen van klimaatverandering: van droogte in onze tuinen en op de akkers van onze agrariërs tot ondergelopen straten en kelders. Daarom willen we onderdeel zijn van de oplossing: een duurzaam eiland dat klaar is voor de toekomst. Een belangrijk deel van die oplossing ligt in ons energieverbruik. De ambitie van onze gemeente op energie is kort en duidelijk: we willen energieneutraal zijn in 2040. We wekken dan net zoveel energie in de Hoeksche Waard duurzaam op als we gebruiken.

OP 4 DUURZAME THEMA’S AAN DE SLAG Duurzaamheid gaat niet vanzelf. De komende jaren moeten we ons doen en denken veranderen. Zo moeten we leren anders om te gaan met grondstoffen, niet zomaar spullen weggooien, maar juist hergebruiken. We gaan meer schone energie opwekken, kiezen ervoor om minder de auto te gebruiken of voor een elektrische variant. We gaan onze woningen goed isoleren en kopen steeds bewuster producten en diensten in. Het zijn veel grote en kleine veranderingen, op verschillende vlakken en momenten in de tijd. Kortom, de opgave is groot en vraagt om een goede regie en samenwerking. Daarom is het belangrijk focus aan te brengen en tussenstappen te bepalen. Een belangrijke stap is gezet met het in december 2020 door de gemeenteraad vastgestelde programmaplan Duurzaamheid. Daarmee stemde de gemeenteraad van de Hoeksche Waard in met de volgende ambities: de energietransitie uitvoeren, de circulaire economie inrichten, biodiversiteit optimaliseren en klimaatadaptatie verwezenlijken. Het programmaplan is op haar beurt weer integraal onderdeel van het bredere gemeentelijke beleid.

7

Hoofdstuk 2

Positie uitvoeringsprogramma

Het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’ gaat over de eerste van de 4 ambities binnen onze duurzaamheidsopgave, namelijk de energietransitie. Een transitie betekent een overgang. De energietransitie gaat over de overstap van energie uit fossiele brandstoffen, zoals aardgas, olie en steenkolen, naar volledig duurzame energie uit wind, zon en water. In de Hoeksche Waard werken we hieraan vanuit 3 sporen, waarbij elk spoor op een ander niveau bijdraagt aan de energietransitie. Hieronder lichten we de 3 sporen toe. SPOOR 1: REGIONALE ENERGIESTRATEGIE (RES)

SPOOR 2: TRANSITIEVISIE WARMTE

De Hoeksche Waard onderzoekt als 1 van de 30 energieregio’s in Nederland hoe duurzame energie het beste grootschalig op land kan worden opgewekt. In de Regionale Energiestrategie (hierna RES) beschrijft elke RES-regio haar bijdrage aan de doelstelling uit het nationale Klimaatakkoord om over 10 jaar in Nederland 35 terawattuur (TWh) grootschalige zon- en windenergie op land op te wekken. Ook staat het warmteaanbod en de warmtevraag beschreven in de RES. Uiterlijk op 1 juli 2021 wordt de definitieve RES 1.0 van RES-regio Hoeksche Waard ingediend bij het Nationaal Programma RES. In de RES van de Hoeksche Waard gaan we uit van bestaande en zogenaamde ‘pijplijn’ projecten voor grootschalige opwek van elektriciteit. Daarbij nemen we uitdrukkelijk de groei van grootschalige opwek van zonneenergie op (agrarische) bedrijfsdaken mee. Deze inzet is als basis genomen voor het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’. In het nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat de RES iedere 2 jaar opnieuw wordt bekeken. Zo kunnen stappen, maatregelen en projecten opgenomen in of voortkomend uit dit uitvoeringsprogramma een plek krijgen in een RES 2.0, 3.0 en verder.

In het nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat iedere gemeenteraad uiterlijk eind 2021 een Transitievisie Warmte vaststelt. De Transitievisie Warmte geeft richting aan de aanpak van de warmtetransitie - de overgang naar schone warmte - in de Hoeksche Waard. In deze visie komt de volgorde te staan waarin de wijken en dorpen het beste aardgasvrij kunnen worden gemaakt. Per wijk en per dorp wordt gekeken welke duurzame alternatieve warmteopties beschikbaar zijn. De Transitievisie Warmte is een momentopname van de technische mogelijkheden voor het aardgasvrij maken van de Hoeksche Waard. Minimaal elke 5 jaar wordt deze visie vernieuwd. Waar de Transitievisie Warmte op hoofdlijnen iets vertelt over de warmtetransitie in de Hoeksche Waard, wordt de precieze uitwerking hiervan voor de wijken en dorpen uitgewerkt in een Wijk- of Dorpuitvoeringsplan.

8

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Positie uitvoeringsprogramma

Wat bedoelen we met klimaatneutraal en energieneutraal? SPOOR 3: UITVOERINGSPROGRAMMA ‘HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL’ In het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’ maken we inzichtelijk welke maatregelen en projecten we de komende 5 jaar gaan uitvoeren, voortzetten of versterken samen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Hiermee zetten we duidelijke stappen richting een energieneutrale Hoeksche Waard in 2040. Om energieneutraal te worden, kunnen we de stappen daarnaartoe samenvatten in een paar soorten maatregelen. Maatregelen die besparen op de energievraag van verschillende sectoren. Maatregelen waardoor we overstappen op andere technologieën en energiebronnen. En maatregelen waarmee we onze energiebronnen verduurzamen. Deze soorten maatregelen vormen de basis voor het uitvoeringprogramma. Het uitvoeringsprogramma legt nadrukkelijk de focus op de aankomende jaren, op weg naar de tussendoelen uit het programmaplan Duurzaamheid en het einddoel energieneutraal in 2040. In het uitvoeringsprogramma geven we inzicht in het te verwachten, toekomstige energieverbruik in 2040 en wat dit betekent voor de opwek- en besparingsopgave op langere termijn.

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

Rondom klimaatmaatregelen worden vaak verschillende begrippen gebruikt, die net wat anders betekenen. Als gemeente gebruiken we de begrippen klimaatneutraal en energieneutraal. Dit zijn 2 verschillende doelstellingen, die dus ook allebei iets anders betekenen. Klimaatneutraal betekent dat er in de gemeente geen stoffen vrijkomen, die bijdragen aan klimaatverandering (CO2, maar bijvoorbeeld ook andere broeikasgassen zoals lachgas en methaan). Energieneutraal is wat anders dan klimaatneutraal. Om klimaatneutraliteit te behalen, moet je eerst energieneutraal zijn. Energieneutraal houdt in dat we alle energie, die we in de Hoeksche Waard gebruiken, duurzaam en lokaal opwekken bijvoorbeeld met zon, wind of aardwarmte. In 2016 hebben de 5 voormalige gemeenten de ambitie vastgesteld voor de Hoeksche Waard om in 2040 energieneutraal te zijn.

9

Hoofdstuk 3

Doelstellingen

In het door de gemeenteraad vastgestelde programmaplan Duurzaamheid zijn verschillende doelen gesteld voor 2030. Deze doelen staan vast. Ze geven richting aan dit uitvoeringsprogramma en helpen de opgave voor de periode 2021 tot en met 2026 concreet te maken. De doelen zijn als volgt:  In 2030 hebben we grote stappen gemaakt om alle benodigde elektriciteit in de Hoeksche Waard duurzaam op te wekken. (pijler duurzame opwek)  In de gebouwde omgeving besparen we tot 2030 1,5% energie per jaar. (pijler gebouwde omgeving)  In de gebouwde omgeving besparen we tot 2030 30% aardgas ten opzichte van 2020. (pijler gebouwde omgeving)  D  e CO2-uitstoot van de Hoeksche Waardse mobiliteit is in 2030 met 25% verminderd ten opzichte van 2020. (pijler duurzame mobiliteit)  D  e CO2-uitstoot van het Hoeksche Waardse bedrijfsleven is in 2030 met 25% verminderd ten opzichte van 2020. (pijler ondernemers en bedrijven)  H  et gemeentelijk vastgoed is zoveel mogelijk energieneutraal in 2030. (pijler gebouwde omgeving)

10

Voor het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’ is gekozen om de doelstellingen naar 4 pijlers te verdelen, te weten: duurzame opwek, gebouwde omgeving, duurzame mobiliteit en ondernemers en bedrijven. Per pijler worden acties voorgesteld, deze staan in de hoofdstukken 6, 7, 8 en 9 beschreven.

ACTIES MET DE FOCUS OP DE KOMENDE 5 JAAR Onder acties verstaan we maatregelen, initiatieven en projecten. We noemen het ‘acties’, omdat het gaat om handelingen of ingrepen, die we samen moeten doen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Het uitvoeringsprogramma maakt inzichtelijk met welke nieuwe acties we aan de slag gaan en welke bestaande acties we voortzetten. Bij elke actie benoemen we een doel, resultaat en met wie wordt samengewerkt.1 De acties zijn bepaald in samenwerking met professionele samenwerkingspartners en inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties van

de Hoeksche Waard. Met de professionele samenwerkingspartners is uitgebreid gesproken en is een Energietafel ingericht. De Energietafel is een terugkerende samenwerkingstafel, die de gemeente organiseert samen met deze belanghebbende organisaties.2 Deze tafel blijft ook na vaststelling van dit uitvoeringsprogramma betrokken. Daarnaast heeft er een participatieronde plaatsgevonden waarin inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en raadsleden hun ideeën konden meegeven via gesprekken, een vragenlijst en Swipocratie (swipetool specifiek gericht op jongeren). Samenwerking en participatie blijft ook bij de uitvoering van de acties uit het uitvoeringsprogramma een belangrijke rol spelen. In bijlage 1 is te lezen hoe uitkomsten van de verschillende vormen van participatie een plek hebben gekregen in dit uitvoeringsprogramma. In hoofdstuk 10 gaan we nader in op communicatie, participatie en samenwerking tijdens de uitvoer van het uitvoeringsprogramma.

1. In november 2020 bracht de rekenkamer van de Hoeksche Waard het rapport ‘Gemeente Hoeksche Waard in 2040 energieneutraal?’ uit waarin een aantal oplossingsrichtingen worden gegeven om juist op korte termijn stappen te maken richting energieneutraal. We hebben bij het samenstellen van dit uitvoeringsprogramma ook de in het rekenkamerrapport genoemde suggesties omarmd en uitgewerkt. 2. Zie bijlage 1 voor een overzicht van alle partijen, die hebben deelgenomen aan de Energietafel.

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

We beginnen niet vanaf 0

Hoofdstuk 4

AANTAL GEPLAATSTE ZONNEPANELEN

We beginnen niet vanaf nul We behouden wat goed is en bouwen voort op de duurzame initiatieven en projecten, die al zijn gestart. Gemeente, inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden hebben de afgelopen jaren namelijk niet stilgezeten. Er zijn al belangrijke eerste stappen gezet in de verduurzaming van de Hoeksche Waard, bijvoorbeeld: AANTAL VERSTREKTE DUURZAAMHEIDSLENINGEN

AANTAL GEPLAATSTE LAADPALEN

Er zijn sinds 1 september 2019 ruim 450 Duurzaamheidsleningen aan inwoners verstrekt voor in totaal 2 miljoen euro. De Duurzaamheidslening van de gemeente maakt het financieel aantrekkelijk om te investeren in energiebesparende maatregelen, zoals zonnepanelen, dak-, gevel- en vloerisolatie, een warmtepomp of zonneboiler.

Eind 2020 konden elektrische auto's terecht bij in totaal 327 (semi)publieke laadpalen binnen de Hoeksche Waard. Het percentage geregistreerde elektrische personenauto’s is in de periode 2013 tot en met 2020 toegenomen van 0,3% naar 3,3%3. Er rijden al ruim 1.000 elektrische auto's in de Hoeksche Waard, waaronder meerdere voertuigen van de gemeente zelf.

Op ruim 6.100 gebouwen (woningen, bedrijfspanden en maatschappelijk vastgoed) in de Hoeksche Waard liggen inmiddels zonnepanelen. Bij elkaar opgeteld zijn dat ruim 130.000 zonnepanelen. Als gemeente hebben we zonnepanelen geplaatst op de daken van de gemeentehuizen in Oud-Beijerland en Maasdam en op verschillende locaties van de Buitendienst.

ZAKELIJK REGIONAAL ENERGIELOKET Als eerste gemeente in Nederland is er een zakelijk Regionaal Energieloket gelanceerd voor onder andere ondernemers, kerkelijke gemeenschappen en (sport) verenigingen. Het zakelijk Regionaal Energieloket is opgezet in samenwerking met het Regionaal Energieloket, provincie Zuid-Holland, Stedin, Ondernemersvereniging Hoeksche Waard, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, Energieke Regio en LTO Noord (afdeling Hoeksche Waard). Het Regionaal Energieloket is een onafhankelijk loket dat inwoners uit de Hoeksche Waard ondersteunt bij het nemen van duurzame maatregelen. Met de komst van het zakelijk Regionaal Energieloket is er nu ook een digitaal loket voor andere doelgroepen dan woningeigenaren.

HERNIEUWBARE ENERGIE In 2018 was de totale hoeveelheid hernieuwbare energie in de Hoeksche Waard 378 terajoule (TJ, zie uitleg in kader hoofdstuk 5). Dit staat gelijk aan 5% van het totale energieverbruik in 2018. In 2020 is de hoeveelheid hernieuwbare energie naar verwachting 3 keer zoveel en ongeveer 1.200 TJ. Dit staat gelijk aan 15,7% van het totale energieverbruik in 2018.4

BEHAALDE ENERGIEBESPARING IN GEBOUWDE OMGEVING In de periode 2010 tot en met 2018 is jaarlijks gemiddeld 1,8% energiebesparing behaald in de gebouwde omgeving.4

ENERGIENEUTRAAL (VER)BOUWEN Bij de geplande (ver)bouwprojecten van de gemeente staat duurzaamheid voorop. Bij het verbouwen van bijvoorbeeld dorpshuis De Swaensvoet in Nieuw-Beijerland, de gemeentewerf in Mijnsheerenland en de sporthal en het zwembad in Strijen worden de panden zo veel mogelijk energieneutraal gemaakt. 3. Afkomstig uit de Klimaatmonitor (klimaatmonitor.databank.nl/dashboard) 4. Rekenkamerrapport ‘Gemeente Hoeksche Waard in 2040 energieneutraal?’ november 2020

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

11

12

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Wat is de opgave?

Hoofdstuk 5

ingezet, denk aan aardgas voor warmte in woningen of benzine als brandstof voor voertuigen. Als we het gebruik van deze energiebronnen door de verschillende sectoren bij elkaar optellen, dan levert dat het onderstaande beeld op.

Wat is de opgave?

Energiebronnen

In 2040 willen we alle energie, die we in de Hoeksche Waard gebruiken, ook duurzaam op ons eiland opwekken. Dat is energieneutraal. Om dit te bereiken is het ook belangrijk dat we zoveel mogelijk energie gaan besparen. De energie, die we besparen, hoeven we immers niet op te wekken. Om de doelstelling voor lokale, duurzame opwek te bepalen, gaan we eerst op zoek naar het antwoord op de vraag: hoeveel energieverbruik wordt verwacht in de Hoeksche Waard in 2040? Dat getal is de hoeveelheid duurzame energie, die lokaal opgewekt moet worden in 2040, om dan energieneutraal te worden. In het uitvoeringsprogramma staan de acties voor de komende 5 jaar om daarnaartoe te werken.

HOE BEPALEN WE DE HOEVEELHEID ENERGIE, DIE DOOR DE HOEKSCHE WAARD VERBRUIKT WORDT? In Nederland wordt veel informatie verzameld en aangeboden door het Centraal Bureau voor de Statistiek (hierna CBS). Deze cijfers worden gepresenteerd op onder andere de Klimaatmonitor5. Hiermee kunnen we inzoomen op zowel de energievraag en het energieaanbod, ook ten opzichte van eerdere jaren. Als we de energievraag in de Hoeksche Waard nader bekijken, komt dit neer op 7.544 TJ (bronjaar 2019) aan (toege-

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

2040**

Elektriciteit

1.133 TJ

1.834 TJ

Warmte

2.749 TJ*

1.568 TJ

Brandstof

3.662 TJ

1.795 TJ

Totaal

7.544 TJ

5.198 TJ

* Deels op basis van data uit 2018 (hernieuwbare warmte) ** Voorspellingen op basis van ETM-analyse

kend) energieverbruik binnen de gemeentegrenzen verdeeld over een aantal sectoren.6 Energievraag

2019

2019

2040**

Gebouwde omgeving

2.681 TJ

1.912 TJ

Industrie

628 TJ

571 TJ

Verkeer en vervoer

3.643 TJ

2.266 TJ

Landbouw

488 TJ

449 TJ

Hernieuwbare warmte

132 TJ*

-

Totaal

7.544 TJ

5.198 TJ

* Bronjaar 2018, 2019 niet beschikbaar ** Voorspellingen op basis van ETM-analyse

Bovenstaande energievraag zegt iets over de energievraag van verschillende sectoren, maar nog niet precies welke bronnen daarvoor worden ingezet. Er zijn verschillende energievormen of -bronnen, die worden

Uit bovenstaande tabellen maken we op dat de energievraag in de Hoeksche Waard met name wordt bepaald door verkeer en vervoer (brandstof) en gebouwde omgeving (aardgas).

VERWACHTE ENERGIEVRAAG IN 2040 In bovenstaande tabellen staan naast cijfers van 2019 ook de verwachtingen voor de energievraag van verschillende sectoren in 2040 en uit welke vormen van energie deze vraag wordt verwacht. Deze voorspelling is gemaakt op basis van verwachtingen en aannames over het verloop van de energietransitie. Dit gaat onder andere over verwachtingen rondom bevolkingsgroei, woningbouw, de warmtetransitie (hoe snel de gebouwde omgeving op duurzame warmtebronnen overstapt),

5. D  e data, die in dit hoofdstuk gebruikt zijn, waren via de Klimaatmonitor beschikbaar op 13 april 2021. 6. T  oegekend betekent dat in dit getal ook het energieverbruik is meegenomen van bijvoorbeeld het doorgaande verkeer over de A29 en waterwegen gelegen in de Hoeksche Waard. Dit energieverbruik wordt dus door de modellen toegekend aan de Hoeksche Waard.

13

energiebesparingen, zonnepanelen op daken en de mobiliteitstransitie (hoe snel personen- en vrachttransport op duurzame energie overstappen). De uitgebreide lijst met uitgangspunten staat in bijlage 3.7 Wanneer we kijken naar het verwachte energieverbruik in 2040, dan vallen er een aantal belangrijke constateringen op, namelijk: Energievraag in 2040 meer dan 30% lager We verwachten dat de energievraag in 2040 meer dan 30% lager is dan nu. Dit komt deels door besparingsmaatregelen, maar ook door het overstappen op efficiëntere energiebronnen en technologieën. Een elektrische auto gebruikt

bijvoorbeeld minder energie dan een auto op fossiele brandstof. Een warmtepomp heeft minder energie nodig dan een HR-ketel om een woning te verwarmen, omdat deze slim gebruik maakt van omgevingswarmte uit lucht, water of bodem. Vraag elektriciteit in 2040 1,5 keer zo groot Ondanks een lagere energievraag in totaal, neemt daarbinnen de vraag naar elektriciteit wel toe, namelijk 1,5 keer zo groot in 2040. Dit komt door de verduurzaming in de mobiliteit naar elektrische auto’s en de transitie naar all-electric oplossingen (bijvoorbeeld een warmtepomp) in plaats van aardgas en brandstoffen, die gebruik maken van elektriciteit.

Wat is de Joule? Energie kent verschillende vormen (bijvoorbeeld hout, aardgas, elektriciteit en benzine) met verschillende energetische waarden (energie-inhoud) en gebruiken (bijvoorbeeld voor verwarmen, transport en laden). Om te kunnen vergelijken wordt alle energie teruggerekend naar een eenzelfde waarde; de Joule. Dit is de internationale standaard voor energie. De definitie van de joule is: de energie, die nodig is, om een lichaam te verplaatsen met een kracht van 1 newton over een afstand van 1 meter. Er wordt vaak gesproken over terajoule (TJ). Dat is 1.000.000.000.000 Joule. Deze waarde gebruiken we ook in het uitvoeringsprogramma om een algemeen beeld weer te geven. De TJ is met name belangrijk om gevoel te krijgen bij de omvang en voortgang en speelt minder een rol bij de communicatie vanwege de moeilijkheid.

14

Vraag naar aardgas in 2040 blijft Er blijft ook in 2040 nog vraag naar aardgas. We verwachten dat in 2040, zowel in de gebouwde omgeving, als voor de industrie, nog in bepaalde mate aardgas gebruikt wordt voor warmte- en productieprocessen. In totaal verwachten we een energievraag van ongeveer 440 TJ. Vraag naar fossiele brandstoffen in 2040 blijft In 2040 is er nog een forse vraag van ongeveer 1.550 TJ aan fossiele brandstoffen (benzine, diesel en LPG). Een belangrijk deel van deze energie (ongeveer 1.200 TJ) is naar verwachting nodig voor de binnenvaart en transport over de snelweg. Waarschijnlijk vindt hier op termijn ook meer elektrificatie plaats, maar de mate waarin hangt af van ontwikkelingen in de sector. Dit zijn ontwikkelingen waar de Hoeksche Waard zeer beperkt directe invloed op heeft.

WELK DEEL VAN DE ENERGIEBRONNEN IS AL DUURZAAM EN WAT ZIT ER IN DE PIJPLIJN? Als we ons beeld van de toekomstige energievraag in 2040 vertalen naar wat nodig is om energieneutraal te worden, dan moeten we ook kijken naar de huidige energiebronnen: welk deel is nu al duurzaam en hoeveel is er nog nodig om bij het beeld van 2040 te komen? Er is natuurlijk in de Hoeksche Waard al opwekking van duurzame energie behaald en in voorbereiding. Met die plannen kan al een deel van de toekomstige totale energievraag van 5.198 TJ worden ingevuld. Met de opwek vanuit 5 windparken (bestaand en in de pijplijn) en 1 zonnepark (in aanbouw) behalen we naar verwachting 1.200 TJ aan duurzame elektriciteit (zie ook de RES Hoeksche Waard). Daarnaast kunnen we, als we opwek met zon-op-dak maximaal benutten, 725 TJ opwekken. Dit brengt ons tot een totaal van 1.925 TJ aan duurzame elektriciteit al behaald of op de planning. Ook was er in 2019 al een deel van de brandstoffen (163 TJ) en een deel van de warmtebronnen (130 TJ) duurzaam. Dit is energie afkomstig uit biomassa, zoals het bijmengen van biobrandstoffen. Dit komt in totaal neer op een verwacht aanbod van 2.218 TJ aan duurzame energie.

7. H  et is belangrijk te benadrukken dat de toekomst nooit helemaal te voorspellen is. Het is daarom belangrijk wendbaar te blijven en regelmatig bij te sturen, zodat de laatste innovaties, trends en ontwikkelingen meegenomen worden. We doen dit door iedere 2 jaar het uitvoeringsprogramma te vernieuwen. En met behulp van het uitvoeringsprogramma ’Monitoring en sturing’ meten we de voortgang richting energieneutraal.

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Wat is de opgave?

Als we dat vergelijken met de voorspelling voor 2040, dan is er per energiebron nog de volgende opgave (zie onderstaande tabel). Belangrijke kanttekening daarbij is dat de projecten in de pijplijn en het benutten van de maximale potentie van zon-op-dak nog behaald moeten worden. Bij deze berekening gaan we uit van het benutten van alle geschikte daken voor zonne-energie.

Energiebronnen

Totale energievraag 2040

Al duurzaam (of in pijplijn)

Verwachte bijdrage zon-op-dak

Resterende opgave 2040

Elektriciteit

1.834 TJ

1.200 TJ

725 TJ

-91 TJ

Warmte

1.568 TJ

130 TJ

1.438 TJ

Brandstof

1.795 TJ

163 TJ

1.632 TJ

Totaal

5.198 TJ

1.493 TJ

725 TJ

2.980 TJ

Uit bovenstaande tabel leiden we af dat de resterende opgave om energieneutraal in 2040 te worden nog bijna 3.000 TJ is. Ook wordt duidelijk dat het benutten van alle geschikte daken voor zonne-energie niet voldoende is om in onze eigen energiebehoefte te voorzien. Dit betekent dat er belangrijke keuzes gemaakt moeten worden over hoe de resterende opgave wordt ingevuld.

COMPENSATIEOPGAVE Een deel van onze energievraag en energieaanbod in de toekomst vullen we op basis van verwachtingen en aannames al in. Maar een belangrijke vraag is: hoe gaan we om met de verwachte resterende fossiele energievraag in 2040, die voor een deel uit aardgas bestaat en voor een groot deel uit doorgaand vrachtverkeer en de binnenvaart? De huidige verwachtingen zijn namelijk dat vrachtverkeer en binnenvaart zich niet zo snel ontwikkelen dat fossiele brandstoffen volledig overbodig zijn in 2040. Dat betekent dat er mogelijk een compensatieopgave ligt voor dit fossiele energieverbruik. Tegelijkertijd kan gesteld worden dat de energievraag van met name vrachtverkeer en binnenvaart niet direct in onze eigen gemeente veroorzaakt wordt. Mogen we vertrouwen op het Rijk dat deze opgave bovenlokaal wordt aangepakt en opgelost? Dit is op dit moment niet duidelijk. Dat betekent dat het op dit moment aan gemeente Hoeksche Waard (en aan andere Nederlandse gemeenten) is om zelf te bepalen hoe hiermee wordt omgegaan met het oog op de doelstelling energieneutraal in 2040.

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

HOE GAAN WIJ MET DE RESTERENDE FOSSIELE ENERGIEVRAAG OM? Vanuit bovenstaand beeld van de verwachte energievraag en de duurzame energiebronnen, die we al hebben of in de pijplijn zitten, bepalen we vervolgens wat de opgave is om energieneutraal te worden. Als Hoeksche Waard kunnen we op verschillende manieren onze verantwoordelijkheid nemen. Er is geen landelijke definitie van een energieneutrale gemeente over wat wel of niet moet worden meegenomen. Dit betekent dat de definitie van energieneutraal deels een gemeentelijke afweging is. De kern van energieneutraal is in het programmaplan Duurzaamheid opgenomen. Als we naar de energievraag binnen onze gemeente kijken, heeft het de voorkeur om verantwoordelijkheid te nemen aan het deel waar de gemeente, maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners de meeste invloed op hebben. Hierbij is zwaar transport een belangrijk aandachtspunt. Dit is uiteraard onderdeel van onze samenleving: winkelvoorraden, grondstoffen of producten komen niet uit de lucht vallen. Alleen is de directe invloed op transport dat via waterwegen en snelweg door onze gemeente gaat, beperkt. We zien 2 hoofdscenario’s om de fossiele energievraag te bepalen met het oog op energieneutraliteit:

I n 2040 wekken we alle energie die we gebruiken in de Hoeksche Waard, zelf op een duurzame manier op. De resterende fossiele energievraag inclusief vervoer over de snelweg en binnenvaart wordt gecompenseerd door evenveel energie op een duurzame manier lokaal op te wekken. In dit hoofdscenario maken we onderscheid tussen 2 scenario’s: 1. A  lle energie één-op-één vervangen door duurzame energie: 1 TJ fossiele energie = 1 TJ duurzame opwek. 2. E  en inschatting maken van de benodigde, toekomstige energievraag wanneer duurzame technologieën ingezet worden. Dit leidt tot een kleinere opgave, doordat duurzame technologieën efficiënter zijn. I n 2040 wekken we de energie zonder snelweg en binnenvaart die we gebruiken in de Hoeksche Waard, zelf op een duurzame manier op. In de resterende fossiele energievraag rekenen we het vervoer over de snelweg en binnenvaart dus niet mee in onze energieopgave als Hoeksche Waard. Dit zien wij als een bovenregionale energievraag en verantwoordelijkheid. Ook in dit hoofdscenario maken we onderscheid tussen 2 scenario’s:

15

3. A  lle energie één-op-één vervangen door duurzame energie: 1 TJ fossiele energie = 1 TJ duurzame opwek. 4. E  en inschatting maken van de benodigde, toekomstige energievraag wanneer duurzame technologieën ingezet worden. Dit leidt tot een kleinere opgave, doordat duurzame technologieën efficiënter zijn. De uitkomsten van deze verschillende scenario’s zijn doorgerekend voor de resterende opgave voor duurzame opwek.8 De resterende

opgave is de opgave, die nog duurzaam moet worden opgewekt, als alle bestaande en in de pijplijn projecten voor grootschalige opwek behaald zijn en alle beschikbare daken benut zijn voor zon-op-dak. In de volgende tabel wordt de totale opgave en de resterende opgave weergegeven per scenario. Om een beeld te geven hoe de resterende opgave kan worden ingevuld, is dit omgerekend naar hoeveel hectare zon-op-land of windturbines er dan nog nodig zijn. Hierbij is ook een voorbeeld gemaakt hoe dit uitpakt bij een ongeveer gelijke verdeling tussen beide technologieën.

1. Volledige energievraag 2040 één-op-één compenseren voor fossiel

2. Volledige energievraag 2040 Uitgaan van toekomstige energievraag

Opgave 2040

5.198 TJ

4.076 TJ

3.991 TJ

3.266 TJ

Bestaande en pijplijn projecten en maximaal benutten zon-op-dak

2.218 TJ

2.218 TJ

2.218 TJ

2.218 TJ

Resterende opgave

2.980 TJ

1.858 TJ

1.773 TJ

1.048 TJ

Zon-op-land (of)

Ongeveer 876 hectare zon-op-land

Ongeveer 546 hectare zon-op-land

Ongeveer 521 hectare zon-op-land

Ongeveer 308 hectare zon-op-land

Windturbines (of)

Ongeveer 49 windturbines

Ongeveer 30 windturbines

Ongeveer 29 windturbines

Ongeveer 17 windturbines

Ongeveer 443 hectare zon-op-land en 24 windturbines

Ongeveer 276 hectare zon-op-land en 15 windturbines

Ongeveer 269 hectare zon-op-land en 14 windturbines

Ongeveer 147 hectare zon-op-land en 9 windturbines

Scenario

Combinatie van zon-op-land en windturbines

3. Energievraag zonder 4. Energievraag zonder snelweg en binnenvaart 2040 snelweg en binnenvaart 2040 één-op-één compenseren Uitgaan van toekomstige voor fossiel energievraag

1 hectare zonnepark (1 MWp); levert jaarlijks met 950 vollasturen ongeveer 3,4 TJ duurzame elektriciteit 1 windturbine (5 MWp); levert jaarlijks met 3.388 vollasturen ongeveer 61 TJ duurzame elektriciteit

8. Dit is kort toegelicht in bijlage 4. In bijlage 3 wordt inzicht gegeven in hoe de toekomstige energievraag is berekend.

16

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Wat is de opgave?

Voor het uitvoeringsprogramma gaan we uit van scenario 4: we nemen de toekomstige energievraag zonder snelweg en binnenvaart als richtpunt om energieneutraal te worden in 2040. We nemen de fossiele brandstoffen, die naar verwachting in 2040 nog nodig zijn voor vervoer over de snelweg (de A29) en binnenvaart, niet mee in onze opgave. Dat deel is gelijk aan ongeveer 1.207 TJ aan energiegebruik. Het verduurzamen van deze energievraag zien wij als een nationale verantwoordelijkheid en niet als een gemeentelijke opgave. Deze bovenregionale energievraag, die aan de Hoeksche Waard wordt toegerekend, nemen we niet mee in onze definitie van energieneutraal. Voor de overige fossiele energievraag (brandstof buiten zwaar transport en aardgas) hanteren we de toekomstige energiebehoefte. Deze is lager vanwege toekomstige, efficiëntere technologieën. Voor dit scenario maken we de vertaalslag naar een aantal hectare zon-op-land en moderne windturbines ter beeldvorming. Deze technologieën staan tot 2030 centraal in landelijk beleid en zijn daarmee een logisch uitgangspunt voor dit uitvoeringsprogramma. De restopgave waar de komende 20 jaar aan gewerkt moet worden, komt neer op ongeveer 1.048 TJ.

Hierbij is rekening gehouden met de bestaande en in de pijplijn projecten voor grootschalige opwek van wind- en zonne-energie, het maximaal benutten van de beschikbare daken voor zon-op-dak en het behalen van de besparings- en transitiedoelstellingen zoals gebruikt in de berekening. Het nog duurzaam opwekken van 1.048 TJ aan electriciteit vraagt om een beeld te geven nog 308 hectare aan zon-op-land of 17 moderne windturbines. Of een combinatie van beide vormen met 147 hectare zon-op-land en 9 windturbines. Een goede mix tussen zonne- en windenergie is wenselijk. Het heeft voordelen voor het delen van de energie-infrastructuur

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

en er is meer spreiding van energieopwekking door het jaar heen bij verschillende weersomstandigheden. Voor dit uitvoeringsprogramma is grootschalige opwek van windenergie in de Hoeksche Waard geen mogelijkheid. In het programmaplan Duurzaamheid is eerder besloten om geen extra ruimte te geven voor het grootschalig opwekken van windenergie. We gaan uit van hoge ambities op het besparen van energie, aardgasvrij maken van de Hoeksche Waard en voor duurzame mobiliteit. Daarom blijft grootschalige opwek van zonne-energie op land, water en andere mogelijk beschikbare ruimte de meest haalbare oplossing om als Hoeksche Waard energieneutraal te worden in 2040.9 Het is belangrijk om aan te geven dat het totaal aan berekende hectaren zon-op-land niet binnen de looptijd van dit uitvoeringsprogramma behaald hoeft te worden.

WAT BETEKENT DIT VOOR HET UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL? Bovenstaande uitkomsten laten zien dat we de komende jaren te maken krijgen met een toenemende vraag naar elektriciteit. We willen met het uitvoeringsprogramma stappen zetten naar een energieneutrale gemeente. Daarom moeten we zowel vol inzetten op de opwek van duurzame energie, als werken aan energiebesparende maatregelen. We stemmen het uitvoeringsprogramma af op de ambities uit het programmaplan Duurzaamheid. Dit betekent aan de slag met energiebesparing, het voortzetten van lopende activiteiten en voorgenomen projecten, voldoende ruimte zoeken voor nieuwe opwek van duurzame energie in de Hoeksche Waard en het stimuleren van efficiëntere technologieën waar mogelijk.

Het is belangrijk om de komende jaren actie te ondernemen. Het realiseren van energieprojecten is een traject van de lange adem. Voor energieprojecten is financiële zekerheid nodig, moeten ruimtelijke procedures doorlopen worden, moet zorgvuldig met de omgeving worden afgestemd en moeten uiteindelijk ook vergunningen verstrekt worden. Voor onze partners, zoals Stedin, is het belangrijk om snel zo concreet mogelijk te worden, omdat infrastructurele aanpassingen enkele jaren in beslag kunnen nemen. Het verzwaren van de elektrische hoofdinfrastructuur kan 5 à 10 jaar kosten en zelfs langer als er sprake is van het aansluiten op het landelijk transportnetwerk van netbeheerder TenneT. Gedurende de komende 5 jaar gaan we hard aan de slag. We volgen de voortgang van projecten en sturen op tijd bij wanneer doelen niet lijken te worden gehaald. Omdat de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid razendsnel gaan, vernieuwen we dit uitvoeringsprogramma elke 2 jaar. Zo kunnen we technologische ontwikkelingen, maar ook ontwikkelingen op het gebied van wet- en regelgeving, snel verwerken in het uitvoeringsprogramma.

9. E  r zijn ook andere knoppen waar de gemeente aan kan draaien, denk aan stevige maatregelen om mobiliteit te ontmoedigen, bijvoorbeeld het invoeren van strenge milieuzones. Of het stoppen met uitgeven van grond voor activiteiten, die leiden tot een groei van bedrijvigheid of woningbouw, en daarmee tot een toenemende energievraag. Voor dit uitvoeringsprogramma hebben wij geen signalen ontvangen om dergelijke maatregelen en/of koers in te slaan op basis van gesprekken met belanghebbenden en het gemeentelijk beleid.

17

MONITORING EN STURING Het is belangrijk om de komende jaren de voortgang van de acties uit het uitvoeringsprogramma te monitoren. Daarom wordt vanuit het programmaplan Duurzaamheid (onderdeel Monitoring en sturing) voor alle thema’s 1 monitoringsinstrument (dashboard) ontwikkeld. Monitoring is een belangrijk onderdeel voor het succes van de verschillende uitvoeringsprogramma’s. Het helpt bij te sturen als resultaten achterblijven, maar maakt ook de successen inzichtelijk. In 2021 wordt een eerste versie van het monitoringsinstrument opgeleverd. In 2022 wordt deze doorontwikkeld naar een definitieve versie.

Voor het uitvoeringsprogramma ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’ wordt met name gebruik gemaakt van informatie uit de landelijke Klimaatmonitor, cijfers van Stedin, CROW (kennisplatform) en interne gemeentelijke informatiebronnen. In de volgende tabel staan de indicatoren voor dit uitvoeringsprogramma benoemd. Door het jaarlijks monitoren van deze indicatoren wordt de voortgang inzichtelijk en kan, indien nodig, tijdig worden bijgestuurd. Dit is een voorlopig overzicht. Er wordt nog onderzocht of de betreffende databronnen voldoende betrouwbaar, volledig en actueel zijn.

Doelstelling

Indicator monitoring en sturing

In 2030 zoveel mogelijk elektriciteit duurzaam opwekken.

• Opgewekte zonne-energie in de gemeente (kilowattuur en TJ) • Percentage van de woningen met zonnepanelen • Totaal aantal hectare aan zonnepanelen (grondgebonden + dak)

Het gemeentelijk vastgoed is zoveel mogelijk energieneutraal in 2030.

• Elektriciteitsverbruik gemeentelijk vastgoed • Gasverbruik gemeentelijk vastgoed

In de gebouwde omgeving besparen we 1,5% energie per jaar tot 2030.

• Energieverbruik totaal gemeente (TJ) • Energieverbruik per woning (gemiddeld)

In de gebouwde omgeving besparen we tot 2030 30% aardgas ten opzichte van 2020.

• Verbruik totaal per jaar door bedrijven (miljoen m³) • Verbruik totaal per jaar door woningen (miljoen m³) • Percentage aardgasvrije woningen

De CO₂-uitstoot van de Hoeksche Waardse mobiliteit is in 2030 met 25% verminderd ten opzichte van 2020.

• Uitstoot CO₂ verkeer en vervoer

De infrastructuur voor elektrische auto’s is verbeterd.

• Aantal laadpalen in de gemeente

Het gebruik van elektrische auto’s is toegenomen.

• Aantal geregistreerde elektrische auto's in de gemeente

De CO₂-uitstoot van het Hoeksche Waardse bedrijfsleven is in 2030 met 25% verminderd ten opzichte van 2020.

• Uitstoot CO₂ industrie, afval, energie en water • Uitstoot CO₂ landbouw, bosbouw en visserij

18

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Wat is de opgave?

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

19

Hoofdstuk 6

Duurzame opwek

We willen in de periode 2021 tot en met 2026 grote stappen zetten om uiteindelijk in 2040 al onze gebruikte elektriciteit ook duurzaam binnen de Hoeksche Waard op te wekken. Door zoveel mogelijk duurzame elektriciteit lokaal op te wekken, dragen we echt bij aan het verkleinen van onze CO2-uitstoot. Het huidige elektriciteitsgebruik wordt voor het overgrote deel opgewekt met behulp van fossiele brandstoffen, zoals aardgas en kolen. De komende jaren willen we nog meer daken gebruiken om zonnepanelen op te plaatsen. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat het lokale elektriciteitsnet op tijd wordt uitgebreid om de nieuwe duurzame opwek te transporteren. Naast verduurzamen van de elektriciteit spelen ook duurzame warmtebronnen en brandstoffen een belangrijke rol richting een energieneutrale Hoeksche Waard in 2040.

OPWEK TOT 2040 Zoals in hoofdstuk 5 is uitgewerkt, is onze doelstelling om tot 2040 in totaal 3.266 TJ aan duurzame elektriciteit op te wekken uit de bestaande en in de pijplijn projecten voor grootschalige opwek van energie, door het benutten van alle beschikbare daken en aanvullende opwek te behalen. Om dit te bereiken kijken we naar verschillende manieren van duurzame opwek waarop we de komende jaren extra willen inzetten, namelijk: kleinschalige opwek van windenergie en verschillende

20

Zon-op-land in combinatie met wind-op-land lijkt een goede keuze. Zowel wat betreft de ruimtelijke inpassing, als de aansluiting op en belasting van het ondergrondse netwerk. Bij het uitwerken waar geschikte locaties zijn en de ontwikkeling van zonneparken, is een goede participatie van inwoners en omwonenden en een goede inpassing in de leefomgeving en het landschap met oog voor mens en natuur, een belangrijk uitgangspunt.

manieren voor de opwek van zonne-energie, bijvoorbeeld kleinschalige zon-op-woningdaken, grootschalig zon-op-daken van (agrarische) bedrijven en maatschappelijk vastgoed, zonneparken op land, zon-op-water en zon anderszins bijvoorbeeld op overdekte parkeerplaatsen. We zien dat steeds meer inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties in onze gemeente interesse hebben in het zelf opwekken van zonne-energie. Er is de afgelopen jaren een volwassen markt ontstaan. De ambitie is om uiteindelijk alle geschikte daken te benutten voor de opwek van zonne-energie in de Hoeksche Waard. Volgens onze berekeningen levert dit ongeveer 725 TJ aan duurzame elektriciteit op. Het doel is om de komende 5 jaar minimaal 25% van de geschikte daken te voorzien van zonnepanelen. Met het vol leggen van alle geschikte daken met zonnepanelen zijn we in 2040 helaas niet energieneutraal. Daarom willen we ook eind 2026 minimaal 100 hectare aan zonneparken op geschikte locaties aanwijzen en (laten) ontwikkelen.

WINDENERGIE Met de ontwikkeling van de huidige en geplande windparken zijn we goed op weg. Als alle windparken zijn gebouwd en draaien, staan er in 2022 in totaal 28 windturbines in de Hoeksche Waard verdeeld over 5 windparken: Spui (5), Hogezandse Polder (9), Westerse Polder (5), Oude Maas (5) en Oude Mol (4). Er is door de gemeenteraad besloten, bij vaststelling van het programmaplan Duurzaamheid, om voorlopig geen nieuwe windparken toe te staan. Grootschalige opwek van windenergie is in dit uitvoeringsprogramma dan ook niet opgenomen.

BESCHIKBAARHEID ENERGIEINFRASTRUCTUUR Het elektriciteitsnetwerk is historisch ontstaan om de Hoeksche Waard van elektriciteit te kunnen voorzien. De energietransitie, die we nu doormaken, zet het energiesysteem op zijn kop. Van een centraal energiesysteem op basis van fossiele brandstoffen ontwikkelen

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Duurzame opwek

Opwek in de afgelopen jaren Op het gebied van opwek van duurzame energie hebben we de afgelopen jaren in de Hoeksche Waard belangrijke stappen gezet. In 2017 was 3,6% van de totale, gebruikte energie hernieuwbaar. In 2018 is de hoeveelheid duurzame energie gegroeid naar 5%. In 2020 is dat percentage 3 keer zoveel namelijk 15%. In 2020 is de opwek van hernieuwbare energie naar schatting gestegen met ruim 1.200 TJ. Vooral de productie van windenergie is in de periode 2010 tot en met 2019 flink toegenomen. Als alle geplande windparken zijn gebouwd, staan er in 2022 in totaal 28 windturbines in de Hoeksche Waard. Ook wordt er op dit moment een zonnepark gebouwd op het terrein van Cosun Beet Company (voormalige Suiker Unie) in Puttershoek met een oppervlakte van ongeveer 20 hectare. De afgelopen 5 jaar is het aantal kleinschalige zonnepaneleninstallaties in onze gemeente met 300% gestegen. Er zijn ongeveer 6.400 installaties gebouwd, waarbij het vermogen met 355%10 (ongeveer 23,7 megawatt) is toegenomen. Ook hebben we de afgelopen jaren veel groei gezien bij zonnepanelen op bedrijfsdaken. In 2020 verdubbelde het aangesloten vermogen tot een totaal van 14,3 megawatt. 10

Informatie is van stedin.net/zakelijk/open-data/opgesteld-vermogen

we naar een decentraal energiesysteem op basis van duurzame energie uit wind en zon. De capaciteit van onze energie-infrastructuur is van enorm belang om tempo te houden in het behalen van onze energieneutraaldoelstelling. Op diverse locaties in de Hoeksche Waard kunnen spanningsproblemen op het elektriciteitsnetwerk ontstaan. Deze zijn op sommige plekken zelfs al aanwezig, bijvoorbeeld in het buitengebied en in buurten waar al veel zonnepanelen zijn geplaatst. Samenwerking, verdere uitwerking van de plannen en nauwe afstemming met Stedin zijn dus van groot belang voor de uitbreiding van de netcapaciteit in onze gemeente. Dit heeft prioriteit, omdat de capaciteit op het elektriciteitsnet al snel een remmende factor kan zijn voor onze ambitie om energieneutraal te zijn in 2040.

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

21

De volgende acties worden opgepakt voor de duurzame opwek van energie in de periode van 2021 tot en met 2026. 1.1 GEEN DAK ONBENUT LATEN: STIMULEREN ZON-OP-DAK BIJ INWONERS, ONDERNEMERS EN MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES  A  lle inwoners krijgen individueel of gezamenlijk de mogelijkheid om duurzame energie op te wekken. Ook inwoners zonder geschikt dak moeten van zonne-energie kunnen profiteren. Hoewel zon-op-dak al hard groeit, willen we als gemeente deze ontwikkeling verder stimuleren. Hiervoor maken we voor half 2022 een groeistrategie zon-op-dak in de Hoeksche Waard.

 M  et HW Wonen verhogen we de huidige doelstelling om jaarlijks 250 woningen te voorzien van zonnepanelen naar 350. Dit wordt opgenomen in de jaarlijkse prestatieafspraken met HW Wonen. Waar wenselijk en nuttig werken we ook samen bij de uitvoering van overige maatregelen uit het Duurzaamheidsprogramma van HW Wonen.

 S  amen met Energieke Regio, Ondernemersvereniging Hoeksche Waard en LTO Noord (afdeling Hoeksche Waard) komen we in 2022 met een stimuleringsplan zon-op-bedrijfsdaken als onderdeel van de groeistrategie. Hierbij benutten we data van Stedin en Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid om te komen tot concrete stappen.

 H  WDuurzaam en HW Wonen werken samen aan postcoderoosprojecten om via een (centraal) dak van een ander iedereen de gelegenheid te geven om zonne-energie op te wekken, ook als je eigen dak niet geschikt is. Er is tot nu toe 1 postcoderoosproject in Oud-Beijerland uitgevoerd. De gemeente faciliteert waar nodig deze samenwerking. Het doel is minimaal 3 nieuwe postcoderoosprojecten met zon-op-dak uit te voeren in 2026. Onderzocht wordt of het binnen de verduurzamingsopgave van het gemeentelijk vastgoed mogelijk is om een aantal daken kosteloos ter beschikking te stellen voor het uitvoeren van een postcoderoosproject. De gemeente onderzoekt verder welke ondersteuning gegeven kan worden bij de projectontwikkeling en uitvoering, bijvoorbeeld het communicatief ondersteunen via gemeentelijke kanalen.

 S  amen met het Regionaal Energieloket versterken we de aanpak voor het opzetten en begeleiden van lokale, gezamenlijke inkoopacties. We willen minimaal 25% van alle geschikte woningen voorzien van zonnepanelen in 2026. In 2019 was dit percentage 13,8%.11  W  e brengen voor half 2022 de ruimtelijke belemmeringen voor het plaatsen van zonnepanelen, HR++(+) glas, dakisolatie en andere duurzaamheidsmaatregelen in beeld bij monumenten en beschermde dorpsgezichten. Vervolgens kijken we welke van deze regels kunnen worden opgeheven of versoepeld.

22

Doel Het behalen van de ambitie om alle geschikte daken te benutten voor de opwek van zonne-energie. We willen toewerken naar 25% van de daken benut voor zonne-energie eind 2026. Resultaat Groeistrategie zon-op-dak in de Hoeksche Waard 2021-2026. Gereed Half 2022 groeistrategie gereed, daarna tot en met 2026 uitvoering. Communicatie en participatie Het bereiken van nieuwe opwek van zonne-energie in de Hoeksche Waard vraagt om een zorgvuldige uitwerking en samenwerking. Onderdeel hiervan is participatie met inwoners, omwonenden, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Hierbij werken we volgens de SIR-methode Relevant Gesprek (zie hoofdstuk 5.4 van de leidraad Communicatie & participatie Duurzaamheid). De communicatie en participatie wordt verder uitgewerkt in het project.

11. E  en belangrijk aandachtspunt hierbij is dat het volledige dak benutten iets anders is, dan wat de eigenaar vaak daadwerkelijk op het dak plaatst. De geschiktheid van een dak kan 30 zonnepanelen zijn, maar de bewoner kan aan 6 zonnepanelen voldoende hebben. Om al het geschikte dakoppervlak te benutten, moeten eigenaren gestimuleerd worden om daken maximaal vol te leggen.

UITVOERINGSPROGRAMMA HOEKSCHE WAARD RICHTING ENERGIENEUTRAAL

Duurzame opwek

1.2 ZON-OP-GEMEENTEDAKEN EN OVERIGE (SEMI)PUBLIEKE GEBOUWEN  We spannen ons in voor zoveel mogelijk zonnepanelen op gemeentedaken in 2026. De eerste stap hiertoe is het onderzoeken welke daken en terreinen van de gemeente geschikt zijn voor het plaatsen van zonnepanelen. Het onderzoek kan pas starten na afronding van het Integraal Accommodatieplan van de gemeente. In december 2021 wordt gestart met het Integraal Accommodatieplan. We kiezen hierbij voor een dorpsgerichte benadering waarbij het plan zo veel mogelijk per dorp wordt opgesteld. Het Integraal Accommodatieplan vormt de basis voor het onderzoek naar welke daken van de gemeente geschikt zijn voor zonnepanelen, de verdere realisatie van zonop-dak en eventuele investeringsbesluiten voor het gemeentelijk vastgoed in de periode tot en met 2030. Als de mogelijkheid zich voordoet, bijvoorbeeld bij groot onderhoud, dan wordt voor een gebouw of terrein het plaatsen van zonnepanelen onderzocht vooruitlopend op het afronden van het Integraal Accommodatieplan.  Waterschap Hollandse Delta is bezig met het plaatsen van zonnepanelen op haar gebouwen in de Hoeksche Waard. Concreet zijn er nu plannen voor 5 kansrijke gebouwen van het waterschap in de Hoeksche Waard. De gemeente faciliteert waar nodig. Het waterschap stemt zelf met Stedin af over de aansluiting van zonnepanelen op het netwerk.

GEMEENTE HOEKSCHE WAARD

Doel Het opwekken van zonne-energie op daken van gemeentelijke en andere (semi)publieke gebouwen. Resultaat Onderzoek met inzicht in de potentie van zon-opdak van gemeentelijke en andere (semi)publieke gebouwen. Gereed Eind 2022 eerste deel resultaten.

1.3 SAMENWERKING MET SCHOOLDAKREVOLUTIE  In 2020 is een samenwerking ontstaan tussen Schooldakrevolutie, Rabobank Zuid-Hollandse Eilanden, HWDuurzaam, Energieke Regio en de gemeente. Deze samenwerking heeft als resultaat dat we begin 2021 starten met het eerste pilotproject: het dak van basisschool Keuchenius (onderdeel van CSG De Waard) in Oud-Beijerland krijgt zonnepanelen. In totaal worden nog 10 schoollocaties in de Hoeksche Waard benut met zonnepalen via Schooldakrevolutie eind 2026. Gedurende het uitvoeringsprogramma wordt onderzocht hoe dit kan worden bereikt. Alle schoolbesturen in de Hoeksche Waard worden hiervoor benaderend.

Doel Impuls geven aan de samenwerking met scholen voor het plaatsen van zonnepanelen en het nemen van andere verduurzamingsmaatregelen. Resultaat Minimaal 10 scholen in de Hoeksche Waard voorzien van zonnepanelen. Start Pilotproject bij basisschool Keuchenius in Oud-Beijerland, één van de scholen van CSG De Waard. Gereed Eind 2026.

 W  e stemmen in 2021 af met Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid om te kijken naar een branche-aanpak voor onderwijsinstellingen en hoe Schooldakrevolutie daarbij betrokken kan worden.

23

1.4 ONTWIKKELEN UITNODIGINGSKADER UITBREIDING ZON-OP-LAND, ZON-OP-WATER EN OVERIGE RESTRUIMTEN Er is behoefte aan een duidelijk beleid rondom het toestaan van zonnepanelen op land, water en/of andere restruimten. In de Hoeksche Waard zijn diverse initiatieven aangedragen. Om een antwoord te geven op wat, waar, wenselijk wordt gevonden en onder welke voorwaarden maken we een uitnodigingskader. De aangedragen initiatieven worden onderdeel van de uitwerking van het uitnodigingskader voor zonne-energie in de Hoeksche Waard. Dit geldt niet als om specifieke redenen de gemeente toestemming geeft om vooruitlopend daarop met een initiatief aan de slag te gaan. Hier wordt terughoudend mee omgegaan.  W  e ontwikkelen een uitnodigingskader voor zon-op-land, water en/ of andere restruimten in de Hoeksche Waard met ruimtelijke voorwaarden. Deze voorwaarden hebben onder andere betrekking op de locatie, landschappelijke inpassing, grondkwaliteit, grondgebruik en netinfrastructuur. In principe wordt op hoogwaardige landbouwgrond geen zon-op-land ontwikkeld. Verder kijken we naar meekoppelkansen uit het programmaplan Duurzaamheid en/of de Omgevingsvisie Hoeksche Waard, zoals biodiversiteit, klimaatadaptatie en recreatief medegebruik. We streven hierbij naar minimaal 50% lokaal eigenaarschap, zie ook maatregel 1.5.

Beleid van medeoverheden wordt betrokken bij de uitwerking, evenals gedragscodes van markt- en maatschappelijke organisaties rondom het verantwoord ontwikkelen van opwek van zonne-energie.  W  e onderzoeken ook de mogelijkheden voor zonnepanelen op land, water, restruimten, (en langs) parkeerlocaties en infrastructuren zoals de Rijksweg, dijken en bermen. Hiermee willen we verschillende functies in het gebruik van de ruimte combineren en zoveel mogelijk stimuleren. Dit is in lijn met de zonneladder van de Rijksoverheid. Daarin staat op welke plekken het plaatsen van zonnepanelen de voorkeur heeft, zodat er geen zonnepanelen onnodig op landbouw- en natuurgrond gelegd worden.