Startnotitie levendige Dorpen

Startnotitie Aan: Van: Zaaknummer: Documentnummer: Portefeuillehouder: Team: Datum vaststelling college: Vertrouwelijk: Fase BOB-cyclus:

gemeenteraad college van burgemeester en wethouders Z/23/195185 DOC-23705858 Wethouder Van der Wulp Strategie Nee beeldvormend, oordeelsvormend en besluitvormend

Onderwerp Startnotitie Levendige Dorpen, fase 1 Waarom deze startnotitie? In het hoofdlijnenakkoord is de opgave Levendige Dorpen een van de vier maatschappelijke opgaven van deze bestuursperiode. In deze startnotitie volgt een uitwerking van hetgeen is opgenomen in het hoofdlijnenakkoord en het collegeprogramma. Gezien de complexiteit van het vraagstuk, die in deze notitie nader wordt geduid, is gekozen voor een gedegen aanpak, waarbij een aantal fasen wordt onderscheiden. Deze notitie richt zich voornamelijk op de eerste fase, het opstellen van zogenaamde dorpsfoto’s. Met deze startnotitie leggen we u de voorgestelde aanpak voor, geven we een doorkijk op het vervolgproces en schetsen we het participatieve proces op hoofdlijnen. Inhoud Aanleiding De Hoeksche Waard kent van oudsher kleine, hechte gemeenschappen met een eigen identiteit. Door diverse maatschappelijke ontwikkelingen die zich afspelen verandert er veel voor en in de dorpen in de Hoeksche Waard. Het gaat daarbij zowel om autonome als om gestuurde ontwikkelingen, die zich afspelen op verschillende schaalniveaus (boven regionaal gemeente en de dorpen). Zo wijzigt de bevolkingssamenstelling met gevolgen voor onder andere de woningmarkt. Daarnaast staan de voorzieningen, de bereikbaarheid en betaalbaarheid daarvan onder druk en is digitale dienstverlening niet meer weg te denken uit het dagelijks leven.

Deze ontwikkelingen zijn van invloed op de leefbaarheid, de vitaliteit en het karakter van de dorpen. Dit vraagt om een goed samenspel tussen de inrichting van de openbare ruimte, woningen, het creëren van ontmoetingsplekken etc. De kracht van de Hoeksche Waard zit in de sterke gemeenschap en levendige dorpen, met elk een uniek karakter. De mensen die in de dorpen wonen, werken, winkelen, recreëren, sporten en genieten van cultuur en erfgoed hebben direct invloed op deze levendigheid en zo ook hun leefomgeving. Een vitale Hoeksche Waard wordt gemaakt door een netwerk aan levendige dorpen. Alleen samen en in verbinding met elkaar – als raad, college en samenleving – kan de leefbaarheid in stand worden gehouden en onderliggende vraagstukken op een goede manier opgepakt worden.

1/6

Doel In het Hoofdlijnenakkoord is onderstaande opgenomen ten aanzien van Levendige Dorpen: Om levendige dorpen te behouden en te versterken, is integraal werken belangrijk. Het versterken van de sociale structuren kan alleen in gezamenlijkheid. Daarbij wordt gericht op het verdiepen en versterken van de sociale verbindingen en samenwerkingen tussen de dorpen, het stimuleren van netwerken en het geven van ruimte aan initiatieven van partijen die het hart vormen van deze sociale basis. Er wordt vanuit de gemeente samengewerkt met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners: zij weten als geen ander wat er leeft en speelt. Keuzes die worden gemaakt en voorzieningen die worden gerealiseerd moeten aansluiten bij de identiteit, energie en behoeften van het dorp. Soms betekent dit dat de gemeente geen actieve rol heeft, in sommige gevallen denkt de gemeente mee over een bepaalde koers en in andere gevallen vraagt het om actieve betrokkenheid van de gemeente. Daarnaast is duidelijkheid over de financiële mogelijkheden in relatie tot de ambities belangrijk. Er wordt gestreefd naar een voorzieningenniveau dat past bij een dorp en voldoet aan de gezamenlijke inzet om de dorpen levendig te houden. Daarnaast moet het financieel houdbaar zijn op de langere termijn. Bij het programmatisch doorrekenen van de plannen hebben we oog voor de maatschappelijke effecten.

Dorpsprofiel1 per dorp Wat met de samenleving wordt besproken over de koers en richting van een dorp, wordt vastgelegd in dorpsprofielen per dorp. Voor elk dorp wordt de huidige situatie beschreven en wordt vastgelegd hoe het gewenste en realistische dorpsprofiel voor de toekomst eruit moet zien. Het gaat daarbij niet alleen om woningbouw en openbaar gebied, maar ook om het voorzieningenaanbod in brede zin. Bij het opstellen van de dorpsprofielen wordt goed gekeken naar het gewenste maatwerk per dorp in relatie tot eilandbrede beleidskeuzes die eerder gemaakt zijn (of gemaakt gaan worden). Van elk dorp wordt op deze manier een (integraal) beeld in kaart gebracht van de onderwerpen die bijdragen aan de levendigheid en de actoren die hierin een rol hebben of kunnen nemen. Door voor elk dorp een dorpsprofiel te maken kunnen er makkelijker slimme samenwerkingen tussen verschillende dorpen en gebieden worden gerealiseerd. Met de maatschappelijke opgave levendige dorpen wordt aan de slag gegaan in samenhang met de andere opgaven, te weten duurzaamheid, inclusieve samenleving en Hoeksche Waard in de omgeving, waartussen nadrukkelijk verbindingen liggen. Het is daarbij overigens een illusie te denken dat hiermee de maatschappelijke vraagstukken volledig worden opgelost.

Wel is beoogd bij te dragen en impact te maken, waarbij er zo effectief mogelijk wordt gestuurd op de gewenste doelen en de samenhang tussen de verschillende activiteiten. Hoe wordt de opgave Levendige Dorpen aangepakt? Uit een recente gemeentelijke verkenning komt naar voren dat er zowel op beleidsniveau als in de uitvoering al veel gebeurt op het gebied van ‘levendige dorpen’, al dan niet in samenspraak met partners en inwoners, en er veel data aanwezig zijn. Er wordt hard gewerkt aan de bouw van meer woningen, aan de voorzieningen die nodig zijn op het gebied van zorg en welzijn, sport en cultuur. Maar ook de voorzieningen

In het Hoofdlijnenakkoord wordt van ‘ontwikkelbeelden’ per dorp gesproken. Maar dit levert verwarring op ivm het ontwikkelbeeld dat is opgesteld voor Numansdorp. Dat is niet wat er hier wordt bedoeld. 1

2/6

voor de dagelijkse boodschappen en recreatie. Er ligt een Omgevingsvisie, op korte termijn wordt de Uitvoeringsagenda voor Wonen Welzijn en Zorg (WWZ) opgeleverd, er ligt een Uitvoeringsagenda Vitale Arbeidsmarkt Hoeksche Waard 2020-2023 en er wordt gewerkt aan een opdracht voor een Ruimtelijk Perspectief 2050. Ook blijkt uit diezelfde verkenning dat integraal en data gedreven werken nog aandacht vraagt. Als ook het belang om als gemeente op grond van het (fysiek & sociale) beleid (Integraal Accommodatie Plan (IAP), Woonvisie, WWZ, sportvoorzieningen), de wenselijkheid, noodzakelijkheid en betaalbaarheid van de ontwikkeling van (maatschappelijke) voorzieningen te bepalen op dorpsniveau in relatie tot het niveau van het eiland. Denkrichtingen Om gezamenlijk tot invulling van de opgave te komen, is in de voornoemde verkenning een aantal denkrichtingen benoemd die bijdragen aan levendige dorpen en die de opgave en de dorpsprofielen afbakenen.

Deze denkrichtingen worden getoetst bij u, partners en inwoners: Een verbonden Hoeksche Waard • Hoe kan bij de ontwikkeling van de Hoeksche Waard ervoor worden gezorgd dat de inwoners elkaar (blijven) ontmoeten en ondersteunen; denk aan passende(re) voorzieningen op dorpsniveau, maar ook eilandbreed; • Hoe kan de unieke identiteit van de dorpen behouden blijven? • De rol van informele netwerken en hoe die te faciliteren, te verbinden en te versterken • Passende(re) invulling van de buitenruimte/openbare ruimte; denk aan hoe mensen recreëren, waar ze elkaar ontmoeten. Wonen en werken voor een diversiteit aan mensen • Hoe de bevolking is samengesteld, heeft effect op de levendigheid/leefbaarheid van de dorpen. Wat betekent dat voor de toekomstige woonruimte? Hoe kan die bijdragen aan de vitaliteit en toekomstbestendigheid van de dorpen? (Welke toekomstige bewoners zijn gewenst voor een levendige Hoeksche Waard in 2050 en voor wie gaat de gemeente dan nu woningen bouwen?) • Welke werkgelegenheid is gewenst om de dorpen levendig te houden? (o.a. zorg, onderwijs (door bijv. een nieuwe passende onderwijsinstelling neer te zetten bij de gewenste ontwikkelingen in de werkgelegenheid?), horeca, detailhandel en techniek) Een bereikbaar Hoeksche Waard • Zowel fysiek als digitaal: Als de gemeente gaat ontwikkelen, bouwen, zijn dat niet alleen woningen, maar ook voorzieningen.

Hoe worden en blijven voorzieningen bereikbaar voor alle Hoeksche Waarders; denk aan infrastructuur van wegen en OV of andere manieren van vervoer, hoe gaan mensen voorzieningen en elkaar letterlijk bereiken? En hoe kunnen inwoners ook digitaal aan elkaar verbonden worden? Het gaat daarbij ook om de volgorde waarin wordt ontwikkeld. De opgave Levendige Dorpen is een complexe meerjarige opgave. Om deze behapbaar, slim en efficiënt vorm te geven is deze in fases opgedeeld. Van dorpsfoto’s tot dorpsprofielen. Proces Fase 1: Opstellen dorpsfoto’s, planning eind 2023 gereed Allereerst is het van belang dat data en informatie over de afzonderlijke dorpen worden ontsloten en samengebracht. Dat begint met de vraag welke informatie benodigd is van/over de dorpen ten behoeve van het gesprek met partners en inwoners als ook om o.a. een eilandbreed beeld te genereren. Op basis van 3/6

deze parameters kan de stap gezet worden naar het opstellen van zogenaamde dorpsfoto’s. Deze foto’s laten zien hoe de dorpen ervoor staan op verschillende terreinen, waaronder fysiek, sociaal, economie en veiligheid. Op de dorpsfoto staat (niet uitputtend, maar om een beeld te geven): • hoe het dorp eruitziet (omgeving, voorzieningen (zorg, onderwijs, cultuur, sport), winkels, woningaanbod, etc.) • wie er wonen (samenstelling huishoudens, bevolkingsopbouw, bevolkingsprognoses, etc.) hoe de sociale structuren eruitzien (formeel en informeel zorg- en welzijnsaanbod, aantal vrijwilligers, verenigingen en kerken, mantelzorgers, ontmoetingsplekken, zorggebruik, etc.) Het in kaart brengen van bovengenoemde gebeurt in eerste instantie door het samenbrengen van kwantitatieve data waarbij de denkrichtingen helpen om af te bakenen. Op dit moment bestaat er geen datafundament binnen de Hoeksche Waard waarop snel beschikbare data omgezet kunnen worden tot beelden / informatie over een dorp. Voor ieder (data)vraagstuk waaraan data een bijdrage levert, dient eerst data verzameld te worden vanuit interne en externe bronnen. Voor de meeste vraagstukken volstaat het ophalen van enkele databronnen. Voor Levendige Dorpen gaat het om een veelvoud hieraan, waarvan ook nog onduidelijk is wat waar te halen valt aan data.

De denkrichtingen en de daaruit voortvloeiende kwantitatieve data dienen tevens als vertrekpunt voor het eerste gesprek met inwoners en partners. Conform het Uitvoeringsprogramma Participatie betreft het in deze fase de trede informeren en raadplegen op de participatieladder. Er wordt voor participatie aangesloten op netwerken en participatietrajecten die er al zijn, zowel vanuit de gemeente als die van partners (o.a. de GGD als ook het onderzoek naar Rust en Activiteit op zondag). Het ontsluiten en samenbrengen van deze data en informatie legt niet alleen een basis voor de opgave Levendige Dorpen, maar biedt ook een belangrijke integrale basis onder de vraagstukken waar we als gemeente samen met partners en inwoners aan (willen) werken, waaronder de visie op voorzieningen accommodatiebeleid, de uitvoeringsagenda Wonen Welzijn Zorg en de Omgevingsvisie. Het streven is om eind dit jaar de dorpsfoto’s gereed te hebben. Daarmee wordt een eerste kwantitatief integraal beeld verkregen van hoe de dorpen ervoor staan, als ook een eerste eilandbreed beeld hoe verschillende aspecten zich verhouden. Als ook de eerste toets met partners en inwoners aan de hand van vragen die meegegeven worden in het participatieve onderzoek naar rust en activiteit op zondag. Van dit onderzoek zijn de resultaten eveneens voor het einde van dit jaar gepland.

Aan de hand van de uitkomsten van de eerste dorpsfoto’s en bevindingen vanuit het onderzoek zullen de daaropvolgende fases met u worden ingericht. Tussen fase 1 en 2 worden de resultaten met u gedeeld en fase 2 samen met u ingezet. Proces Fase 2: Van dorpsfoto’s naar dorpsprofielen (planning eind 2024 gereed): De dorpsfoto’s vormen de basis om met u als raad en met de inwoners en maatschappelijk partners/ondernemers verder in gesprek te gaan: welke beelden komen bijvoorbeeld uit de dorpsfoto’s en het eilandsbrede cijfermatige beeld naar voren en in hoeverre strookt dat met de beleving van inwoners, maatschappelijke partners en andere stakeholders in de dorpen? Conform het Uitvoeringsprogramma Participatie worden in deze fase de tredes ‘adviseren’ en ‘coproduceren’ ingezet om met inwoners en partners de dorpsfoto’s te verrijken tot dorpsprofielen. Voorafgaand aan de start van fase 2 wordt u een participatieplan voorgelegd met een bijbehorende opdracht. 4/6

Door middel van het voeren van gesprekken wordt betekenis gegeven aan de data. Het kwalitatieve deel van de opgave is minstens zo belangrijk. Het is daarbij ook van groot belang om de dorpsprofielen af te zetten tegen het (gewenste toekomstige) eilandprofiel en de ordening die daaruit voortkomt, mede op basis van financiële schaarste en hierover met alle betrokken partijen het gesprek aan te gaan. Het opstellen van dorpsprofielen is geen doel op zich, maar een middel om: 1. meer samenhangend inzicht te verzamelen en ontsluiten ten aanzien van de fysieke, economische, veiligheids- en sociale aspecten van het dorp als ook een Hoeksche Waard breed beeld te schetsen.; 2. met deze beelden verder in gesprek te gaan met de inwoners, professionals en samenleving om de data nog verder te verrijken 3. daarmee tevens meer inzicht te krijgen in het unieke/onderscheidende karakter van de verschillende dorpen; 4. De dorpsprofielen en met name het eilandbrede beeld bieden een basis om afwegingen te kunnen maken. Bijvoorbeeld voor voorzieningen (waar zitten die nu? Is dat in verhouding ten opzichte van het aantal inwoners? Etc). Maar dat geldt ook voor de sociaal economische status van inwoners. Gaat het overal goed? Zijn er gebieden die meer aandacht behoeven?).

De wens vanuit het college om afwegingen te kunnen maken op eilandniveau (en niet op project-, wijk- of individueel niveau) is groot. 5. op basis daarvan het vervolgproces en de vervolgstappen met elkaar te bepalen Een eerste referentiekader ontwikkelen op basis van het eilandbrede beeld Het opstellen van de dorpsprofielen biedt inzicht in waar de voorzieningen (maatschappelijk, economisch, cultureel, formeel en informeel) zich op het eiland bevinden en hoe deze beleefd worden. Op grond van het (toekomstige) aantal en soort inwoners, de behoefte aan voorzieningen in relatie tot waar deze nu staan, kan een referentiekader worden ontwikkeld op basis waarvan: - kan worden afgewogen waarom een voorziening wel of niet wordt geplaatst in een dorp (en eventueel wel op een andere plek) - een voorziening wel of niet wordt gesloten - er inzicht wordt geboden in de behoefte versus de beschikbare middelen - in relatie tot een nog te formuleren referentienorm afwegingen kunnen worden gemaakt op basis van het aantal bewoners en de bevolkingssamenstelling (bijv. hoeveel scholen nodig per x aantal schoolgaande kinderen, hoeveel zorgvoorzieningen nodig bij x aantal 80-plussers etc.).

Proces Fase 3: Bestuursopdracht In de daaropvolgende fase gaat het om het opstellen van een bestuursopdracht waarin de toekomstplannen van inwoners, maatschappelijk partners/ondernemers en gemeente samen komen voor levendige dorpen. Aanpak & planning Fase 1: opstellen dorpsfoto’s Wat Opstellen dorpsfoto’s per dorp en eerste cijfermatig integraal eilandbreed beeld a. Samenbrengen van

Wanneer Q4 2023

Wie Ambtelijke organisatie, Gemeenteraad, eerste toets samenleving via inwonersforum onderzoek rust & activiteit op zondag 5/6

kwantitatieve data voor alle dorpen b. Kwantitatief beeld van voorzieningen, eerste opzet referentiekader voorzieningen c. Eerste toets bij de samenleving via onderzoek naar rust &activiteit op zondag Fase 2: van dorpsfoto’s naar dorpsprofielen Participatieplan en opdracht voor Vanaf Q1 2024 fase 2 naar de Raad Dorpsfoto’s verrijken tot Vanaf Q1 2024 tot Q4 dorpsprofielen middels 2024 kwalitatieve data Verrijken integraal referentiekader Vanaf Q1 tot Q4 2024 voorzieningen met kwalitatieve data De strategische doelen Q4 2024 vaststellen, operationele doelen en gewenste inspanningen benoemen, de bestuursopdracht Levendige Dorpen formuleren. Fase 3: van dorpsprofielen naar bestuursopdracht Nader te bepalen, afhankelijk van uitkomsten uit fase 1 & 2

Gemeenteraad, ambtelijke organisatie Gemeenteraad, inwoners, (maatschappelijk) partners en ondernemers Gemeenteraad, inwoners, (maatschappelijke) partners en ondernemers Gemeenteraad, ambtelijke organisatie

Gemeenteraad

6/6