Rapport evaluatie beheer en onderhoud openbaar groen

Evaluatie onderhoud openbaar groen Gemeente Hoeksche Waard

Verantwoording Titel Onderwerp: Projectnummer: Klant: Referentienummer Versie:

Evaluatie onderhoud openbaar groen Evaluatie onderhoud openbaar groen 51009137 Gemeente Hoeksche Waard NL22-648800269-24224 D1

Datum:

17-05-2022

Auteur E-mailadres

Robert de Greef/Brian van Straalen Robert.degreef@sweco.nl

Gecontroleerd door Paraaf gecontroleerd

Lammie Dijkstra-Staal

Goedgekeurd door Paraaf goedgekeurd

Rob Krom

2/39

Inhoudsopgave Samenvatting ............................................................................................. 4 1. 1.1 1.2 1.3

Waarom deze evaluatie? ................................................................. 7 Aanleiding ........................................................................................ 7 Doel evaluatie .................................................................................. 7 Leeswijzer ........................................................................................ 8

2. 2.1 2.2

Wat is de aanpak? ......................................................................... 10 Bureauonderzoek .......................................................................... 10 Interviews ...................................................................................... 12

3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Wat zijn de resultaten? .................................................................. 14 Onderzoeksvraag 1 ‘beleidskeuzes’.............................................. 14 Onderzoeksvraag 2 ‘biodiversiteit’ ................................................ 16 Onderzoeksvraag 3 ‘exogene factoren’......................................... 17 Onderzoeksvraag 4 ‘uitvoering’ ..................................................... 18 Onderzoeksvraag 5 ‘ervaring buurgemeente’ ............................... 28 Onderzoeksvraag 6 ‘interviews’ .................................................... 29

4.

Wat zijn de conclusies? ................................................................. 32

5. 5.1 5.2 5.3

Wat zijn de aanbevelingen? .......................................................... 37 Hoge urgentie ................................................................................ 37 Gemiddelde urgentie ..................................................................... 37 Lagere urgentie ............................................................................. 38

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

3/39

Samenvatting Na de herindeling op 1 januari 2019 wil de nieuwe gemeente Hoeksche Waard hier meer eenheid in brengen in het beheer van de groenvoorzieningen. De gemeente heeft hiertoe meerdere initiatieven genomen. Desondanks leven er verschillende beelden bij de leden van de gemeenteraad en inwoners over het onderhoudsniveau in de verschillende dorpen. Om inzicht te krijgen in de stand van zaken rondom de harmonisatie en de beleving van de kwaliteit van het openbaar groen is de gemeente gekomen tot een evaluatie. Dit naar aanleiding van een toezegging van de wethouder in de raadsvergadering van 4 november 2021. Het onderzoek betreft de evaluatie van het beheer en onderhoud van het openbaar groen in de kernen. Het doel van de evaluatie is geformuleerd in één kernvraag. De kernvraag luidt: Hoe verhoudt de openbare groene ruimte zich tot de door de raad gewenste standaard kwaliteit niveau B? Deze vraag is opgesplitst in zes onderzoeksvragen betreffende:  beleidskeuzes;  biodiversiteit;  exogene factoren;  uitvoering;  ervaring buurgemeenten;  ervaring eigen medewerkers. Uit de evaluatie volgt de conclusie dat de gemeentelijke organisatie nog in ontwikkeling is als regiegemeente, zowel beleids-, tactisch als uitvoerend niveau. Daarnaast is de werkdruk hoog. Weliswaar wordt het gewenste niveau B gemiddeld gehaald, echter dit lukt niet altijd en overal even goed.

Op basis van de conclusies uit deze evaluatie zijn een aantal concrete aanbevelingen voor verbetering opgesteld. Hoge urgentie:  aanstellen toezichthouders;  herverdelen werkzaamheden eigen dienst versus uitbesteed;  communicatie versterken rondom natuurvriendelijk groenbeheer;  organisatie laten meegroeien met omvang regiewerkzaamheden. Gemiddelde urgentie:  uitvoeren bewonersonderzoek beleving;  uitvoeren inspecties.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

4/39

Lagere urgentie:  uitvoeren evaluatie taken eigen dienst;  opstellen uitvoeringsplan biodiversiteit;  opstellen groenbeheerplan.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

5/39

Waarom deze evaluatie?

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

6/39

1. Waarom deze evaluatie? 1.1 Aanleiding In de voormalige gemeenten Strijen, Cromstrijen, Binnenmaas, Oud-Beijerland en Korendijk werd het beheer en onderhoud van de openbare ruimte op verschillende manieren uitgevoerd. Na de herindeling op 1 januari 2019 wilde de nieuwe gemeente Hoeksche Waard hier meer eenheid in brengen. Dit voornemen is beschreven in het Integraal beleidsplan openbare ruimte (18-082020). Met dit beleidsplan is de gemeente de openbare ruimte op één niveau gaan onderhouden, te weten kwaliteitsniveau B (basis). Tot 2024 is geld gereserveerd voor een extra kwaliteitsimpuls om het onderhoudsniveau in heel de Hoeksche Waard gelijk te trekken. Ook is ervoor gekozen meer groenonderhoud op de markt te zetten. Ondanks de harmonisatie, de kwaliteitsimpuls en het op de markt zetten van werk leven er verschillende beelden bij de leden van de gemeenteraad en inwoners over het onderhoudsniveau in de verschillende dorpen. Het ontbreekt de gemeente aan inzicht in de stand van zaken rondom de harmonisatie en de beleving van de kwaliteit van het openbaar groen. Wethouder Van Waveren heeft in de besluitvormende raadsvergadering van 4 november 2021 een toezegging gedaan voor het aanleveren van een evaluatie openbaar groen. De gemeente Hoeksche Waard heeft daarom samen met Sweco in 2022 het onderhoud van het openbaar groen geëvalueerd.

Het voorliggende rapport is hiervan het resultaat.

1.2 Doel evaluatie De herindeling en de daaropvolgende harmonisatie van het beheer en onderhoud heeft impact op de beleving van het groen. Door een evaluatie uit te voeren krijgt de gemeente inzicht in de effecten van de harmonisatie en de gevolgen van de keuzes die daarbij zijn gemaakt. Met deze evaluatie moet de politiek zich een mening kunnen vormen over de koers van het beleid inzake beheer van de groenvoorzieningen. Het onderzoek betreft de evaluatie van het beheer en onderhoud van het openbaar groen in de kernen. Buiten de scope vallen begraafplaatsen, watergangen en sportaccommodaties, evenals het groen in de buitengebieden.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

7/39

Het doel van de evaluatie is geformuleerd in één kernvraag die is opgesplitst in zes onderzoeksvragen, zie onderstaand kader. Kernvraag Hoe verhoudt de openbare groene ruimte zich tot niveau B? Onderzoeksvragen 1.

Beleidskeuzes: welke beleidskeuzes zijn gemaakt door de raad en hoe verhouden deze zich tot de oude situatie?

2.

Biodiversiteit: wat zijn de gevolgen van het doorvoeren van maatregelen ten gunste van de biodiversiteit en ecologie in relatie tot het vastgestelde onderhoudsniveau (B)?

3.

Exogene factoren: welke exogene factoren (bv klimatologische omstandigheden zoals regen, zon, wind, vorst, grondwaterstand enz.) hebben invloed op het groen en het bereiken van de beeldkwaliteit?

4.

Uitvoering: hoe verloopt de uitvoering van het groenonderhoud, dit weergegeven per dorp: uitbesteding versus eigen dienst, knelpunten versus resultaten?

5.

Ervaring buurgemeenten: hoe pakken andere gemeenten de samenvoeging en de bulk aan groenbeheer aan?

6.

Ervaring eigen medewerkers: wat zeggen betrokken ambtelijke functionarissen binnen Hoeksche Waard over de kwaliteit van het groen in relatie tot het beheer?

1.3 Leeswijzer Dit evaluatierapport vangt aan met het hoofdstuk 2 ‘Wat is de aanpak?’. In dit hoofdstuk staan de onderzoeken beschreven die zijn uitgevoerd ten behoeve van de evaluatie. In hoofdstuk 3 ‘Wat zijn de resultaten?’ zijn de resultaten van de onderzoeken beschreven gekoppeld aan de zes onderzoeksvragen. De hoofdstukken 4 en 5 bevatten respectievelijk de conclusies en aanbevelingen die zijn te ontleden aan de resultaten.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

8/39

Wat is de aanpak?

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

9/39

2. Wat is de aanpak? De evaluatie bestaat uit meerdere stappen die doorlopen zijn om tot goed onderbouwde aanbevelingen te komen. Het doel van deze stappen is om informatie boven tafel te krijgen en deze aan elkaar te verbinden. De informatie is op twee manieren opgehaald:  Middels bureauonderzoek;  Middels interviews met betrokken ambtenaren en een ambtenaar van een vergelijkbare gemeente.

2.1 Bureauonderzoek 2.1.1

Analyse gemeentelijke documenten

De eerste stap is geweest het analyseren en beoordelen van de beschikbare gemeentelijke documenten rondom het thema beheer en onderhoud van het groen. De volgende informatie en documentatie is beoordeeld:  Coalitieakkoord 2018;  Perceelsindelingen uitbestede werkzaamheden (januari 2020);  Raadsvoorstel financiële gevolgen aanbestedingen openbaar groen (januari 2020) inclusief raadsbesluit 03-03-2020 Z/19/050604;  Motie biodiversiteit (april 2020);  Integraal beleidsplan openbare ruimte 2020 (augustus 2020);  Raadsinformatiebrief maaibeleid ruw gras (augustus 2020);  Programmabegroting 2022-2025;  Areaalgegevens Obsurv (2022).

2.1.2

Analyse Fixi meldingen

De gemeente Hoeksche Waard maakt gebruik van Fixi voor het registreren en afhandelen van meldingen in de openbare ruimte. Inwoners kunnen een melding maken over de openbare ruimte wanneer deze niet schoon, heel of veilig is. Fixi vormt daarmee een belangrijke bron van informatie. Voor deze evaluatie zijn alle meldingen van 2021 met betrekking tot het groenareaal geanalyseerd.

2.1.3

Analyse beeldkwaliteit

Met de beeldkwaliteitssystematiek van het CROW is het mogelijk om de beeldkwaliteit van de openbare ruimte te beoordelen op een vijfpuntsschaal (afbeelding 2.1). Het geeft een goede indicatie van de kwaliteit van de buitenruimte.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

10/39

Voor het bepalen van de gerealiseerde beeldkwaliteit zijn de opnamen gebruikt die CycloMedia jaarlijks maakt. De opnamen betreffen 360º foto’s die om de vijf meter zijn gemaakt met een camera bevestigd op een auto. De foto’s die in dit onderzoek zijn gebruikt zijn genomen in de periode van 30 augustus 2021 tot 20 september 2021. Op een vijftigtal locaties verspreid over de gemeente zijn kenmerken (beeldmeetlatten) van diverse groentypen opgenomen die met CycloMedia foto’s goed zijn te zien. De locaties zijn willekeurig bepaald. Een locatie is honderd bij honderd meter. Steeds is per beeldmeetlat de slechts aangetroffen kwaliteit bepaald. De algemene regel is dat de kwaliteit die in 90% van de gevallen is aangetroffen de gescoorde kwaliteit is.

Afbeelding 2.1 voorbeeld beeldmeetlat

2.1.4

Analyse benodigde capaciteit eigen dienst

Een deel van de werkzaamheden in het groen wordt uitgevoerd door aannemers en een deel door de eigen dienst waaronder HWwerkt!. Voor het bepalen van de benodigde arbeid voor werkzaamheden van de eigen dienst is een raming gemaakt. Geraamd zijn de uren die nodig zijn om het areaal te onderhouden op een B-niveau. Dit is gedaan aan de hand van de volgende uitgangspunten:  Er is gerekend met standaard normen voor kwaliteitsniveau B;  De uren zijn bepaald aan de hand van standaard tijdnormen;  In de normen is rekening gehouden met langere groeiseizoenen door klimaatverandering;  Alleen de directe uren die besteed worden aan groenonderhoud zijn berekend, de netto uren. Niet meegenomen zijn de uren besteed aan niet groen werk, nieuw aanleg, bladcampagne, plaagbestrijding, coördinatie en advisering, begeleiding herintreders, toezicht en niet werkbaar weer;  Bij deze analyse is onderscheid gemaakt tussen zomer- en winterwerk. Daarbij is gerekend met een standaardmedewerker, ook wel fte genoemd (fulltime-equivalent). Aan de hand hiervan is berekend hoeveel fte nodig is in de zomer en in de winter;  Uitgegaan is van vol inzetbare vakmensen zonder arbeidsgebrek;  Er is geen rekening gehouden met corona.

In 2021 heeft corona veel extra werk gekost (gescheiden vervoer van personen, uitval van mensen, waardoor achterstanden ontstaan et cetera);  Voor reistijd is rekening gehouden met anderhalf uur per dag.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

11/39

2.2 Interviews 2.2.1

Binnen de gemeentelijke organisatie

Om de feiten en cijfers te onderbouwen zijn enkele interviews uitgevoerd met medewerkers van de gemeente en de verantwoordelijk wethouder. De interviews dienen ter aanvulling op de objectieve analyse over de status van het onderhoudsniveau openbaar groen. De volgende functionarissen zijn geïnterviewd:  Wethouder Beleid en beheer openbare ruimte;  Operationeel leidinggevende groen bij team eigen dienst;  Beheerder groen HWwerkt!;  Beheerder groen gemeente (twee verschillende personen);  Beleidsmedewerker groen;  Specialist Geo informatie;  Regisseur burgerparticipatie en biodiversiteit;  Ecoloog.

2.2.2

Buiten de gemeente

De situatie in de gemeente Hoeksche Waard is niet uniek. In de laatste decennia hebben er in Nederland verschillende gemeentelijke herindelingen plaatsgevonden, waarbij een harmonisatie in beheer en onderhoud een logisch gevolg is. Daarnaast bestaat een tendens dat gemeenten steeds meer onderhoudswerk voor groen uitbesteden. De bevindingen in Hoeksche Waad zijn getoetst aan de praktijkervaring bij de gemeente Goeree-Overflakkee. Deze vergelijking heeft een tweeledig doel: 1. Toetsen of de bevindingen in Hoeksche Waard ook van toepassing zijn op soortgelijke organisaties in de regio. 2. Leren van de aanpak van andere organisaties over het organiseren van het beheer en onderhoud van het groen in de openbare ruimte.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

12/39

Wat zijn de resultaten?

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

13/39

3. Wat zijn de resultaten? In dit hoofdstuk zijn de resultaten van de evaluatie gepresenteerd, gekoppeld aan de zes onderzoeksvragen. De uitwerking van deze zes onderzoeksvragen geeft antwoord op de kernvraag ‘hoe verhoudt de openbare groene ruimte zich tot niveau B?’.

3.1 Onderzoeksvraag 1 ‘beleidskeuzes’ Onderzoeksvraag 1

Welke beleidskeuzes zijn gemaakt door de raad en hoe verhouden deze zich tot de oude situatie?

3.1.1

Kwaliteitsniveau

Na de herindeling van de voormalige vijf gemeentes heeft de gemeenteraad besloten om het beheer en onderhoud te harmoniseren. Er is nieuw beleid vastgesteld voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Eén van de besluiten was om het gehele gebied op B-niveau te onderhouden. B-niveau is voor met name voor Oud-Beijerland een achteruitgang in de kwaliteit. Daar was voor de herindeling A-niveau de standaard. Er werd weliswaar niet actief op gestuurd, maar door een hoge mate van aanwezigheid van de eigen dienst in het gebied werd dit niveau vaak gehaald. In met name Strijen werd in de centra en op bijzondere plekken (parels) ook intensiever onderhoud gepleegd, met als gevolg een hoger kwaliteitsniveau. In de overige voormalige gemeenten was het nagestreefde kwaliteitsniveau B.

3.1.2

Integraal beleidsplan openbare ruimte 2020

De harmonisatie van het beheer van de openbare ruimte heeft ook geleid tot nieuw beleid. Het beleid uit de voormalige gemeenten ten aanzien van de openbare ruimte is geharmoniseerd in een integraal beleidsplan openbare ruimte 2020 en een handboek openbare ruimte. Het Integraal beleidsplan geeft beleidsuitgangspunten voor beheer en onderhoud van de openbare ruimte, het Handboek Openbare Ruimte (HOR) geeft de kaders en richtlijnen aan die de gemeente volgt bij een nieuwe inrichting. Deze laatste kaders bepalen de groenvoorzieningen die de gemeente in beheer krijgt.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

14/39

De belangrijkste beleidsuitgangspunten voor Hoeksche waard staan hieronder genoemd:  In het geval er inwoners zijn die een hoger niveau wensen voor hun dorp/buurt/straat kunnen zij dit zelf realiseren;  We werken dorpsgericht met een serviceteams per dorp;  We benaderen de openbare ruime als één geheel;  We werken integraal: we clusteren werkzaamheden tot grotere projecten;  We gaan beheerbewust ontwerpen en ontwerpbewust beheren;  We gebruiken geen chemische bestrijdingsmiddelen;  We werken conform de richtlijnen uit het Handboek bomen;  We zorgen ervoor dat heesters en hagen de verkeersveiligheid niet belemmeren;  We monitoren de kwaliteit van de openbare ruimte;  We dragen met het beheer van de openbare ruimte bij aan het programma duurzaamheid;  Bij alle beheerprojecten in de openbare ruimte zetten de gemeente actief in op klimaatadaptatie;  We richten ons op het verbeteren van de ecologische waarde van de openbare ruimte;  We voeren pilots uit om ervaring op te doen met ecologisch bermbeheer.

3.1.3

Uitvoering groenbeheer

Betreffende de uitvoering van het groenbeheer bevindt de gemeente zich in een transitie. Het groenbeheer heeft sinds de herindeling te maken gehad met veranderingen in de organisatie; minder zelf doen, meer regie. Het college van burgemeester en wethouders ging in 2019 akkoord met de Toekomstvisie Eigen dienst. Daarin stond gesteld:  een combinatie van werkzaamheden zelf uitvoeren en uitbesteden;  een organisatie-inrichtingsvoorstel dat nog verder wordt uitgewerkt in een detailstructuur;  centrale huisvesting met steunpunten;  de overgang van de groenploeg van HWwerkt! naar team Eigen dienst. De centrale vestiging met steunpunten voor de eigen dienst groen is gerealiseerd. De serviceteams blijven verbonden aan hun vaste dorpen en maken voor de opslag van materiaal en materieel gebruik van lokale steunpunten. Voor de centrale vestiging is gekozen om de aansturing van de ploegen te verbeteren en zo de kwaliteit van het werk te verhogen. De ploegen verzamelen zich enkele keren per week centraal. Door de vestiging te centraliseren is de reisafstand en reistijd tussen werklocatie en de centrale vestiging toegenomen. Hierdoor is er minder tijd beschikbaar om beheer en onderhoud uit te voeren. Dit komt ook in de interviews naar voren. De eigen dienst krimpt door natuurlijk verloop. Het gevolg is dat er meer werk op de markt gebracht moet worden.

Dit is een significante wijziging ten opzichte van de situatie voor de herindeling. Het aantal onderhoudscontracten met aannemers en partijen zit momenteel tussen de twintig en dertig. Dit aantal neemt nog verder toe de komende jaren. Een ander effect van het krimpen van de eigen dienst is dat kwalitatief goede medewerkers zijn verdwenen evenals lokale kennis.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

15/39

Door de wijzigingen zijn er veel personele verschuivingen geweest. Functies kregen andere taken en verantwoordelijkheden. De binnendienst focust zich op contractmanagement en directievoering terwijl de beheerders steeds meer tijd kwijt zijn met toezicht op het uitgevoerde werk van de aannemer. Toezicht en directievoering was in de ‘oude situatie’ nog nauwelijks aan de orde omdat dit niet noodzakelijk was vanwege het beperkt aantal contracten. Daar waar de eigen dienst handen tekort komt, wordt tijdelijk extra personeel ingehuurd. De inhuurkosten binnen het team eigen dienst is procentueel gezien hoog. Dit komt onder andere door de beperkte omvang van de eigen dienst en de verloning die via uitzendbureaus verloopt. De inhuur voor het team eigen dienst wordt met name ingezet op seizoenswerk. Daarnaast wil de gemeente extra inzetten op Social Return On Investment (SROI), wat betekent inzet van mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt.

3.2 Onderzoeksvraag 2 ‘biodiversiteit’ Onderzoeksvraag 2

Wat zijn de gevolgen van het doorvoeren van maatregelen ten gunste van de biodiversiteit en ecologie in relatie tot het vastgestelde onderhoudsniveau (B)?

Biodiversiteit is één van de vier speerpunten van de gemeente die terugkomen in het programmaplan Duurzaamheid. Het programmaplan Duurzaamheid is in december 2020 door de gemeenteraad vastgesteld. In juli 2021 zijn de uitvoeringsprogramma's ‘Hoeksche Waard richting energieneutraal’, Circulaire economie en Klimaatadaptatie door de gemeenteraad vastgesteld. Voor de vierde uitvoeringsagenda Biodiversiteit is besloten meer tijd te nemen om draagvlak bij alle betrokken partijen te creëren. Een advies over de uitvoering biodiversiteit wordt in 2022 aan de nieuwe raad aangeboden. In de tussentijd gaat de gemeente voortvarend aan de slag met biodiversiteit. Er is een kernteam biodiversiteit met daarin onder andere een ecoloog, een regisseur biodiversiteit en een communicatieadviseur. In de interviews met betrokken ambtenaren is extra aandacht besteed aan biodiversiteit en de relatie tot de het vastgesteld onderhoudsniveau. Enkele belangrijke bevindingen hieruit zijn:  Biodiversiteit hoeft niet altijd een laag onderhoudsniveau te betekenen. De gemeente kan ook bijdragen aan biodiversiteit door te variëren in beplantingstypen of te kiezen voor lokale en inheemse soorten.

Andersom is extensief beheer niet altijd goed voor de biodiversiteit;  Vanuit de biodiversiteitsgedachte is meer behoefte aan een flexibele en integrale benadering van de openbare ruimte, waarbij locaties worden aangewezen waar beheer zich focust op het behalen van bepaalde thema’s, zoals bijvoorbeeld biodiversiteit, veiligheid, duurzaamheid, netheid et cetera. Dit in tegenstelling tot het huidige beleid waarin de gehele openbare ruimte op één niveau wordt onderhouden;  Belangrijk bij biodiversiteit is het overbrengen van ‘het verhaal’ naar de inwoners. Door uitleg te geven over het beleid ontstaat begrip en bewustwording. Het kernteam werkt hard aan dit communicatie-aspect,

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

16/39









 

maar het staat nog in de kinderschoenen. Daar mag meer op geïnvesteerd worden de komende jaren; Als het nodig is om voor het realiseren van de biodiversiteitsdoelstellingen het beheerregime te wijzigen dan kunnen de contracten met de aannemers invloed hebben op de mogelijkheden voor wijziging. Doordat afspraken vaak langjarig zijn vastgelegd kunnen wijzigingen financiële consequenties hebben. Tevens vraagt een aanpassing van een contract om wederzijds bereidwilligheid; De contracten met de aannemers bieden ook kansen voor biodiversiteit. De aannemers beschikken vaker over beter materieel (bijvoorbeeld maaibalken voor ecologisch maaibeheer). Daarnaast bieden contracten mogelijkheden om eisen te stellen aan aannemers en hiervoor de beste partij in de markt te selecteren. Momenteel wordt deze kans nog niet benut; Binnen de organisatie is nog onduidelijkheid over welke richting de gemeente op wil met betrekking tot biodiversiteit. Dit komt mede door het ontbreken van de uitvoeringsagenda. De focus ligt nu op een aantal pilots, terwijl er behoefte is om biodiversiteitsdoelstellingen structureel te verweven in beleid, beheer en onderhoud; Daarnaast wordt ervaren dat er binnen de gehele organisatie (binnen- en eigen dienst) onvoldoende tijd en geld is om nieuwe initiatieven omtrent biodiversiteit te ontplooien. Bovendien ontbreekt het nog aan bewustwording binnen de organisatie.

Biodiversiteit moet niet als obstakel maar als kans worden gezien; In het kader van biodiversiteit worden vaste planten aangelegd. Die hebben aanzienlijk meer onderhoud (en deskundigheid) nodig dan gewone beplanting. Dit is een belasting voor de beperkte capaciteit; Meer natuurwinst is te behalen in het extensief en gefaseerd te maaien en ruimen waarbij ook stukken niet worden gemaaid. Nu wordt 90-95% van de bermen geklepeld wat juist slecht is voor de biodiversiteit. Ook kan er meer worden gedaan met bloembollen en bloemenmengsels in de bermen.

3.3 Onderzoeksvraag 3 ‘exogene factoren’ Onderzoeksvraag 3

Welke exogene factoren (bv klimatologische omstandigheden zoals regen, zon, wind, vorst, grondwaterstand enz.) hebben invloed op het groen en het bereiken van de beeldkwaliteit?

Alle exogene factoren hebben in meer of mindere mate invloed op de groei van en conditie van het groen. In 2021 was bijvoorbeeld de zomer relatief nat, wat heeft gezorgd voor een explosieve groei van gras en onkruid. In de jaren ervoor zijn de zomers (extreem) droog en warm geweest, waardoor gras en onkruid nauwelijks groeide. Exogene factoren kunnen dus zowel positieve als negatieve gevolgen hebben voor de gevraagde inspanning om de gewenste kwaliteit te behalen. Het lijkt echter een beperkt effect te hebben op het wel of niet behalen van de gewenste beeldkwaliteit. Dit komt omdat de onderhoudsploegen zich aanpassen aan de omstandigheden.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

17/39

Zo is een deel van de contracten van de aannemer gebaseerd op beeldbestekken. Bij beeldbestekken dient de aannemer de openbare ruimte op beeld te houden. Meer of minder onderhoud is het risico van de aannemer. In het geval van frequentie bestekken waarbij de aannemer een vast aantal onderhoudsbeurten uitvoert, varieert de onderhoudsinspanning per onderhoudsbeurt. Deze variatie is ook een risico voor de aannemer. Het inpassen van een extra onderhoudsbeurt is hier echter lastig. De eigen dienst is er beperkt flexibiliteit om bij te schakelen indien nodig. Hier wordt de planning aangepast en vindt extra inhuur plaats. De risico’s hier zijn voor de gemeente. Uit de interviews zijn hier ook een aantal belangrijke punten naar voren gekomen over de invloed van exogene factoren op het behalen van de beeldkwaliteit:  Het groeiseizoen wordt opgerekt door de relatief warme winters van de afgelopen decennia. De laatste jaren wordt standaard een maand eerder gestart met maaien en een maand langer doorgegaan. Dat werkt kostenverhogend;  Door de relatief warme winters lopen de planten in het voorjaar eerder uit. Omdat er nog wel kans is op nachtvorst, kan dit leiden tot beschadiging van de planten. De planten herstellen zich doorgaans wel, maar hierdoor krijgt onkruid in het voorjaar wel meer kans;  Vanwege zachtere winters wordt minder zout gestrooid.

Strooizout heeft een remmende werking op de groei van onkruid in verharding;  Droge en natte perioden hebben we altijd gehad, maar worden wel extremer. Droogte leidt tot meer insectenoverlast zoals luizen en de eikenprocessierups. Daarnaast kan beplanting verdrogen bij langdurige droogte en extreem warm weer;  Vaker extremer weer leidt ook tot vaker storm. Dit heeft een impact op de bomen. In tijden van storm zullen meer bomen uitvallen en moeten worden vervangen. De kosten hiervoor vallen buiten het reguliere beheerbudget;  Natte perioden betekenen groeizamer weer. Dit geeft meer onkruidgroei en het wordt lastiger het maaibeeld vast te houden. Ook blijven er vaker maairesten achter op het gras en is er insporing van materieel in het gras;  Door klimaatveranderingen is het bij gebruikmaking van frequentiebestekken moeilijker om de continuïteit in de kwaliteit te waarborgen. Een frequentiebestek is minder flexibel. De uitdaging zit in om een contractvorm te zoeken die hier beter op aansluit;  Op de toepassing van klimaatbestendige en robuuste aanplant is nog winst te behalen. Daarnaast is aanplant van onkruid onderdrukkende beplanting wenselijk. Deze beplanting is hoger dan de onkruiden, goed sluitend en goed schoffelbaar. De beplanting moet dichter worden geplant zodat het eerder sluit;  De klimaateffecten bieden ook kansen voor burgerparticipatie.

Mensen worden vaak pas als actief als het niet goed gaat. Met extreem weer (wind, en wateroverlast, droogte et cetera.) zien de mensen de urgentie. De klachten die hieruit ontstaan kunnen aanleiding zijn om het gesprek over participatie te voeren. Momenteel werkt de gemeente nog niet zo en worden klachten zo snel mogelijk afgehandeld zonder vervolg.

3.4 Onderzoeksvraag 4 ‘uitvoering’ Onderzoeksvraag 4

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

18/39

Hoe verloopt de uitvoering van het groenonderhoud?, dit weergegeven per dorp: uitbesteding versus eigen dienst, knelpunten versus resultaten?

3.4.1

Deelgebieden

In deze paragraaf is de vergelijking van de verschillen per dorp is opgesteld per cluster dorpen. Hierdoor ontstaan grotere eenheden, de deelgebieden, die eenvoudiger met elkaar zijn te vergelijken. De uitgangspunten voor deze verdeling zijn de uitvoerende partijen en de verandering in beleid sinds de herindeling. Daarnaast is Noordwest (Oud-Beijerland) onderscheiden omdat hier de grootste verandering in beleid heeft plaatsgevonden (van A naar Bkwaliteit) (tabel 3.1 en afbeelding 3.1). Indeling Graskanten Uitvoerig steken Hwwerkt! ●Noordoost Hwwerkt! ●Zuidoost Aannemer ●Zuidwest Aannemer ●Noordwest Tabel 3.1 Indeling uitvoering

Onderhoud Beplanting Hwwerkt! Eigen dienst Aannemer Aannemer

Maaien intensief Aannemer Eigen dienst Aannemer Aannemer

Afbeelding 3.1 Organisatie uitvoering per dorp: ●Noordoost, ●Zuidoost, ●Zuidwest en ●Noordwest.

In aanvulling op tabel 3.1 moet worden opgemerkt dat het onderhoud van bomen, maaien ruw gras en bermen in de hele gemeente door aannemers worden uitgevoerd. Daarnaast zijn meerdere serviceteams van de eigen dienst actief. Deze teams zijn erop gericht meldingen op te lossen.

3.4.2

Bijzonderheden evaluatiejaar 2021

Het jaar waar in deze evaluatie het meest op wordt teruggekeken is het jaar 2021. Dit is het jaar van corona, lockdowns en veel regen. Voor het groen

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

19/39

onderhoud heeft dit zijn effect gehad in de uitvoering. Door corona vielen mensen uit door ziekte en mochten minder mensen tegelijk in een voertuig zitten. Dit leidde tot veel aanpassingen en inefficiëntie in de uitvoering van het onderhoud. Daarnaast was 2021 een nat jaar, niet zozeer dat er veel regen viel maar er viel vooral veel regen in de maand mei waarna er niet een droge periode volgde. Dit zorgde voor groeizaam weer, wat tot uiting kwam in veel onkruid en gras. Voor de uitvoering leidde dit tot extra inzet van mensen en middelen om de gestelde doelen te behalen.

3.4.3

Uitvoerende partijen

Het onderhoud van het groen wordt binnen de gemeente door verschillende partijen uitgevoerd:  Eigen dienst (waaronder HWwerkt!);  Aannemers;  Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt;  Hoeksche Waard Landschap. Eigen dienst In ongeveer de helft van de gemeente is de eigen dienst actief. De eigen dienst kent twee vormen de traditionele eigen dienst en HWwerkt! HWwerkt! is een voormalige sociale werkvoorziening die onderdeel is geworden van de gemeentelijke organisatie. Het openbaar groen in de voormalige gemeente Binnenmaas wordt onderhouden door HWwerkt! Het andere deel van de eigen dienst is actief in de voormalige gemeenten Strijen en Cromstrijen. Daar wordt het gehele onderhoud uitgevoerd door de eigen mensen. Daarnaast bestaat de eigen dienst uit serviceteams. Deze teams voeren kleinschalige onderhoudswerkzaamheden uit naar aanleiding van meldingen van inwoners of collega’s. De visie van de gemeenteraad is dat de eigen uitvoerende groendienst op natuurlijke wijze krimpt. Er zullen alleen nog serviceteams operationeel zijn. Deze verandering is na de samenvoeging ingezet. Aannemers De gemeente is verantwoordelijk voor de aanleg en het onderhoud van al het openbaar groen binnen de bebouwde kom. Een aantal van deze werkzaamheden is uitbesteed.

Totaal zijn er circa dertig contracten waarvan een deel is gericht op aanleg en bijzonder onderhoud en een deel gericht op regulier onderhoud. Voor het regulier groenonderhoud zijn er momenteel negen bestekken (contracten) op de markt gebracht en drie bestekken voor het boomonderhoud. Vier van de negen bestekken zijn beeldbestekken, wat wil zeggen dat de aannemer een bepaald beeld in stand moet houden. De overige vijf groenbestekken zijn frequentiebestekken, wat wil zeggen dat de aannemer een bepaald aantal onderhoudsbeurten moet uitvoeren. Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt Zowel aannemers als de eigen dienst huurt mensen in met een afstand tot de arbeidsmarkt. Deze mensen worden vooral ingezet in de zomer als de werkdruk het hoogst is. Hoeksche Waard Landschap Binnen de gemeente wordt een deel van de totale oppervlakte groen op ecologische wijze beheerd. Dit zijn vooral percelen groen aan de randen van de

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

20/39

dorpen. In sommige dorpen is voor het onderhoud een beheerovereenkomst afgesloten met het Hoeksche Waard Landschap.

3.4.4

Areaal

Het groenareaal van de gemeente wordt beheerd in Obsurv, een integraal beheersysteem voor de openbare ruimte. Hieronder staan de arealen die in Obsurv zijn geregistreerd (zie grafiek 3.1). De arealen zijn in dit overzicht verdeeld per uitvoerende (zie vorige paragraaf). Het groen is opgedeeld in cultuurlijk (gazon, sierheesters, hagen, rozen et cetera) en natuurlijk (bermen, bosplantsoen, ruw gras et cetera). Het onderhoud van cultuurlijk groen is intensiever dan natuurlijk groen.

Opbouw areaal groen procentueel Zuidwest

Zuidoost

Noordoost

Noordwest 0%

20%

beplanting cultuurlijk

40%

60%

beplanting natuurlijk

80%

gras cultuurlijk

100%

gras natuurlijk

Grafiek 3.1 Opbouw arealen per indeling uitvoering procentueel

Opbouw areaal groen in hectare Zuidwest

Zuidoost

Noordoost

Noordwest 0

20

beplanting cultuurlijk

40

60

beplanting natuurlijk

80 gras cultuurlijk

100

120

gras natuurlijk

Grafiek 3.2 Opbouw arealen per indeling uitvoering in hectare

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

21/39

Het grootste gebied is Noordoost waar HWwerkt! actief is. Daar is ook de meeste beplanting qua oppervlakte. Ook is hier relatief het meeste beplanting ten opzichte van gras. Zuidwest heeft het minste areaal. Het aandeel beplanting cultuurlijk zegt iets over hoe bewerkelijk het areaal is om te onderhouden. Daar valt op dat Zuidoost relatief het meest cultuurlijke beplanting heeft en Zuidwest het minst (zie grafiek 3.2).

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

22/39

3.4.5

Kwaliteit

Uit de beeldkwaliteitsmeting blijkt in de hele gemeente de gemiddelde kwaliteit B wordt behaald (zie grafiek 3.3 de 90% lijn). Op onderdelen wordt de kwaliteit niet behaald. Onder de maat zijn haag geschoren en beplanting onkruid. Deze scoren een D niveau. Een te laag niveau is aangetroffen bij heesters kaal, gazon kaal en bodembedekkers rand overgroei. De meting heeft plaatsgevonden in september, dit is de periode dat achterstanden van de zomer worden weggewerkt en de hagen nog niet zijn geschoren.

Beeldkwaliteit hele gemeente zomer 2021 Eindtotaal Heesters rand overgroei Heesters kaal Haag geschoren Haag gaten Gras (gazon) uitwerpselen Gras (gazon) schade Gras (gazon) Rand overgroei Gras (gazon) kaal Gras (gazon) afval Bosplantsoen rand overgroei Bodembedekkers rand overgroei Bodembedekkers Kaal Beplanting zwerfafval Beplanting uitwerpselen Beplanting schade Beplanting onkruid Beplanting natuurlijk afval 0%

10%

20% A+

30% A

B

40% C

50%

60%

70%

80%

90% 100%

D

Grafiek 3.3 Beeldkwaliteitsopnamen hele gemeente

Als de indeling van de uitvoering wordt beschouwd en de beeldmeetlatten die niet zijn behaald, dan valt op dat in ●Noordoost de zes beeldmeetlatten onder de norm scoren, ●Noordwest drie, ●Zuidoost vier en ●Zuidwest één. Haag geschoren wordt nergens behaald.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

23/39

Beeldmeetlatten niet behaald zomer 2021 Noordoost ● Noordoost Beplanting onkruid Bodembedekkers Kaal Bodembedekkers rand overgroei Gras (gazon) kaal Haag geschoren Heesters kaal ● Noordwest Noordwest Beplanting onkruid Gras (gazon) kaal Haag geschoren Zuidoost ● Zuidoost Beplanting onkruid Haag gaten Haag geschoren Heesters kaal Zuidwest ● Zuidwest Haag geschoren

0%

10%

20%

30%

40%

A+

A

C

B

50%

60%

70%

80%

90%

100%

D

Grafiek 3.4 Beeldmeetlatten niet behaald per uitvoerende

Afbeelding 3.2 Overzicht locaties waar een beeldmeetlat niet behaald is (rood D niveau, oranje C niveau overige niveaus groen)

3.4.6

Meldingen

Het aantal meldingen openbaar groen en onkruid op verharding per maand zijn weergegeven in grafiek 3.5. Totaal betreft het circa 3.000 meldingen. Hieruit blijkt dat het aantal meldingen in 2021 in de zomermaanden tot wel zes keer zo hoog zijn als in de wintermaanden.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

24/39

Aantal meldingen per maand in 2021 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 0

100

200

300

400

500

600

700

Grafiek 3.5 Aantal meldingen per maand

In tabel 3.2 zijn de meldingen weergegeven die vaker dan honderd keer voorkomen. De meeste meldingen hebben betrekking op snoeien van zowel bomen als beplanting. Daarnaast gaan een aantal meldingen over gras maaien, onkruid en blad. Overige meldingen inzake overlast, zwerfafval bladkorven e.d. komen minder vaak voor. Aangeven is in welk deelgebied relatief gezien de meeste meldingen zijn gedaan per stuk boom of per vierkante meter beplanting, gras, elementenverharding. De meeste meldingen kleuren rood, vervolgens oranje, licht groen en groen. De conclusie is dat de relatief de meeste meldingen in Noordoost worden gedaan. per stuk of m2

aantal meldingen

Beplanting snoeien

621

Snoei bomen

536

Gras vergeten te maaien

439

Onkruid in beplanting

252

Onkruid op verharding

233

Blad opruimen

214

●Noordoost ●Zuidoost ●Zuidwest ●Noordwest

Schade bomen 120 Tabel 3.2 Relatieve aantallen meldingen

3.4.7

Benodigde capaciteit eigen dienst

In het kader van dit onderzoek zijn de benodigde uren berekend voor de werkzaamheden van de eigen dienst inclusief HWwerkt! uit te voeren. Uit de raming volgen de direct benodigde uren (zie grafiek 3.6). Dit zijn netto uren (zie paragraaf 2.1.4). Uit de grafiek blijk dat veruit de meeste werkzaamheden zijn gerelateerd aan beplanting.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

25/39

benodigde uren Sierheesters Blokhaag Blokbeplanting Gazon vlak Bodembedekkers Vaste planten Bosplantsoen Harde graskant Perkrozen Gazon handmatig Eenjarigen Gazon talud Zachte graskant Gazon met bloembollen 0

2000

4000

6000

8000

10000

12000

14000

Grafiek 3.6 benodigde uren per type groen per jaar eigen dienst en HWwerkt!

Van de direct benodigde uren is een deel in de zomer benodigd (maaien, onkruid bestrijden en knippen kanten) en een deel in de winter (snoeiwerkzaamheden). De zomerperiode loopt van week 11 tot en met week 40. Om de benodigde capaciteit te berekenen is gekeken hoeveel uur een standaard medewerker (een fte) beschikbaar heeft. Hierbij is uitgegaan van en werkweek van 36 uur, zes feestdagen in een jaar, 144 uur vakantie, 7,5% ziekteverzuim en 4,5% indirecte kosten. Hieruit volgt dan een fte 1.488 uur beschikbaar heeft voor groenonderhoud. Tabel 3.3 toont de verschillen tussen de benodigde uren in de zomer en in de winter. Uit deze tabel blijkt dat de verschillen fors zijn. periode

Netto uur benodigd

Netto fte benodigd

zomerwerk

35.300

43

winterwerk

4.600

7

gemiddeld

39.900

27

Tabel 3. Netto benodigde uren en fte voor direct onderhoud in zomer en winter

3.4.8

Knelpunten en resultaten

Hieronder staat per deelgebied de resultaten en knelpunten weergegeven: ●Noordwest Dit deelgebied is sinds de samenvoeging de beeldkwaliteit teruggegaan van A naar B kwaliteit. Voor enkele beeldmeetlatten is het resultaat onvoldoende. Gezien de teruggang in kwaliteit is de verwachting is dat hier de meeste meldingen zouden zijn, maar dat is niet het geval. Noordwest scoort redelijk op het aantal meldingen. Al het beheer op het werk van de service teams na is uitbesteed. Ondanks de dat werk is uitbesteed worden niet altijd de gevraagde beelden behaald.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

26/39

●Noordoost Dit deelgebied kent het hoogste aantal meldingen scoort het minst qua behaald beeldkwaliteit, HWwerkt! heeft moeite in de zomerperiode het beeld vast te houden. Werk is allemaal beschut en er is vaak één op één begeleiding nodig. Dit is in vakantieperiode kwetsbaar. De instroom van vakbekwaam personeel is beperkt. Door de Participatiewet is de indicatie voor instroom hoger en wordt het werkniveau eenvoudiger. De komende vijf à zes jaar bereiken enkele hoger gekwalificeerde medewerkers de pensioengerechtigde leeftijd. De drie voorlieden die nog uit de Wet sociale werkvoorziening werkzaam zijn, kunnen onder de Participatiewet niet worden vervangen. Mijnsheerenland kent vakken van veertig tot vijfenveertig jaar oud wat niet meer te onderhouden is. Daarnaast zijn in de ploeg van Mijnsheerenland twee langdurig zieken geweest wat niet gunstig is voor de beeldkwaliteit. Als een nieuwe woonlocatie wordt gerealiseerd wordt het beheer overgedragen van de bouwontwikkelaar naar de gemeente. De kwaliteit van het overgedragen groen is niet altijd naar behoren. De nieuwe beplanting bevat veel onkruid. Met de nieuwe richtlijnen uit het Handboek Openbare Ruimte van de gemeente moeten dit soort problemen in de toekomst worden voorkomen. ●Zuidoost Hier bevinden zich relatief de meeste sierheesters. Dit deelgebied scoort redelijk qua beeldkwaliteit en aantal meldingen.

De eigen dienst heeft moeite in de zomerperiode het beeld vast te houden. Dit deelgebied heeft relatief meer losse beplanting dan de andere deelgebieden. De randen worden gevuld met lage bloeiende heesters. Daarachter grotere struiken ruim groeiend. Dit type beplanting vergt meer vakkennis om te onderhouden dan de blokbeplanting. Een probleem is de beschikbaarheid van nieuw vakbekwaam personeel. De inzet van mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt vraagt extra begeleiding. Ook voor schoffelen is kennis van planten nodig, de ene soort moet je uitsteken de andere schoffelen. Beplanting wordt voldoende gerenoveerd, er zijn geen achterstanden of oude beplantingen. De gemeentelijke richtlijnen voor nieuwaanleg, handboek openbare ruimte, worden goed gevolgd, wel worden te kleine planten geplant en soms verkeerde soorten. Als aanpassing op het veranderend klimaat en de werkdruk in de zomer heeft de eigen dienst acties ondernomen om onderhoud in de zomer te verminderen:  Bij de blokhagen wordt met de bosmaaier de voet gemaaid net tot de voet niet geraakt wordt in plaats van schoffelen;  Bij nieuw aanplant dichter beplanten zodat beplanting eerder sluit;  Bodemleven opgang brengen, veel investeren in humus compost, blad laten liggen of tussen beplanting aan brengen. Dit betekent dat er minder schoffelbeurten nodig zijn.

Het maaien van de haagvoet en het achterlaten van blad staat op gespannen voet met kwaliteitsniveau B, maar is wel een goed voorbeeld van klimaatadaptief beheer wat de biodiversiteit bevordert.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

27/39

●Zuidwest Dit deel met relatief het meeste gras, scoort het best op meldingen en beeldkwaliteit. Dit ondanks dat het onderhoud moeizaam verliep. In 2021 is dit deelgebied voor het eerst uitbesteed. Het was een nat en groeizaam jaar en de aannemer was een startende onderneming die moest wennen aan het grootschalige werk. De beplanting hier is van voldoende kwaliteit en wordt op tijd gerenoveerd, er zijn geen achterstanden of oude beplantingen.

3.5 Onderzoeksvraag 5 ‘ervaring buurgemeente’ Onderzoeksvraag 5

Hoe pakken buurgemeenten de samenvoeging en de bulk aan groenbeheer aan?

Om een goed beeld te krijgen van hoe andere gemeenten in een vergelijkbare situatie het groenbeheer aanpakken is een interview gehouden met een betrokken ambtenaar van de gemeente Goeree Overflakkee. De belangrijkste punten zijn hieronder genoemd.  Veel bevindingen in de evaluatie van Hoeksche Waard zijn ook van toepassing op andere gemeenten. Met name de druk op het personeel in het hoogseizoen en beleving van de openbare ruimte door inwoners na een fusie en harmonisatie waren gemeenschappelijke delers;  Een aantal zaken ten aanzien van personeel en organisatie waren anders geregeld waardoor er minder problemen zijn met werkdruk. Zo zijn bijvoorbeeld de toezichthouderstaken losgekoppeld van de beheerfunctie. Ook wordt in de zomermaanden extra toezichthouders ingehuurd;  De eigen dienst is na de herindeling gekrompen, maar in de toekomstvisie van de geïnterviewde gemeente wordt wel een stevige eigen dienst nagestreefd. Alleen specialistische en machinale werkzaamheden worden op de markt gezet (maaien, snoei van bomen, machinaal knippen, onkruid op verharding);  De kwaliteit van de geleverde diensten tussen de aannemer en de eigen dienst verschilt in de praktijk.

De aannemer heeft de neiging om de grenzen op te zoeken terwijl de eigen dienst meer met standaard onderhoudsrondes werken;  De gemeente is nog niet zo ver met het implementeren van beleid aangaande klimaatadaptatie en ecologie. Er zijn enkele initiatieven in beleid en projecten opgenomen en er lopen enkele pilotprojecten. Voor een goede aanpak moet meer gebeuren. Een uitdaging is om dit in balans te doen, zodat inwoners het ook accepteren (balans tussen ‘rommelig/ecologisch’ en ‘strak aangeharkt’).

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

28/39

3.6 Onderzoeksvraag 6 ‘interviews’ Onderzoeksvraag 6

Wat zeggen betrokken ambtelijke functionarissen binnen Hoeksche Waard over de kwaliteit van het groen in relatie tot het beheer?

Er zijn diverse interviews afgenomen bij betrokken ambtelijke functionarissen. Uit deze interviews kwamen een aantal punten ten aanzien van de kwaliteit en beheer van het openbaar groen unaniem naar voren:  Kwaliteit B wordt niet altijd gehaald. Bovendien schommelt de kwaliteit door het jaar heen en kan op bepaalde momenten verschillen per beheergebied of per dorpskern. Dit wordt verklaard door: ° Een beperkte omvang van de eigen dienst waardoor bij ziekte of vakanties geen ruimte is om extra mensen bij te zetten. Met name in de zomermaanden (groeiseizoen en vakantieperiode) is het moeilijk om de gewenste kwaliteit te behalen; ° De inhuur van mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt, die vaak in worden gezet in de zomermaanden, is niet onuitputbaar. Deze mensen kunnen slechts ingezet worden op de niet-specialistische beheerhandelingen. Bovendien vragen deze mensen begeleiding die in de zomermaanden beperkt voorhanden is; ° Door het centraliseren van de vestiging voor de eigen dienst is de reisafstand en reistijd tussen de vestiging en het werk aanzienlijk toegenomen. Netto is de eigen dienst daardoor minder tijd bezig met beheer en onderhoud en meer tijd met reisbewegingen; ° De afgelopen jaren heeft Covid-19 een grote impact gehad op het beheer en onderhoud van de openbare ruimte.

Met name in de eigen dienst waren ingestelde regels belemmerend voor de uitvoering van het onderhoud. Op sommige momenten mochten maar een beperkt aantal personen in de bus zitten. Ook was er veel uitval door ziekte en personen met Covid-19 gerelateerde klachten en daarbij behorende quarantaineregels; ° De eigen dienst werkt zonder resultaatsverplichting. Binnen de verschillende onderhoudspercelen en verschillende ploegen wordt het onderhoud ‘op gevoel’ uitgevoerd. Er vindt onvoldoende monitoring plaats op de behaalde kwaliteit; ° In sommige dorpskernen, zoals Piershil, hebben de afgelopen jaren veel omvormingen plaatsgevonden van extensief groen naar intensief groen (bijvoorbeeld vaste planten). Vanuit de onderhoudsbudgetten is er geen geld om dit intensief groen langdurig en structureel op het gewenste kwaliteitsniveau te houden; ° Door gunning op laagste prijs leveren sommige aannemers onvoldoende kwaliteit. Er is onvoldoende capaciteit, kennis en ervaring binnen de gemeente voor goede directievoering op de aannemer.  Er bestaat een verschil van beleving van het groen tussen de verschillende voormalige gemeentelijke dorpskernen. In Oud-Beijerland zijn ze bijvoorbeeld van A-kwaliteit naar B-kwaliteit gegaan. Dat is een significante achteruitgang in de beeldkwaliteit;

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

29/39









Communicatie richting de inwoners vanuit de mensen in het werkveld is sinds de herindeling sterk verminderd. Aannemers zijn steeds meer actief in de uitvoering, maar hebben vaak mensen in dienst die niet uit de regio komen, niet op de hoogte zijn van het gemeentelijk beleid en vaak de Nederlandse taal niet goed beheersen. Hierdoor kunnen ze inwoners onvoldoende te woord staan en uitleg geven over de uitvoering van de werkzaamheden; De budgetten voor onderhoud zijn gebaseerd op instandhouding. Er is geen financiële ruimte om wat ‘extra’s’ te doen in de zin van omvormingen, reconstructies, herstel, burgerparticipatie etc. De verwachting is dat de kosten voor beheer en onderhoud de komende jaren (vanaf 2022 al) significant gaan stijgen door o.a. krapte op de arbeidsmarkt, stijgende (grondstof)prijzen en de wens om meer milieunormen en kwaliteitseisen in de contracten op te nemen; De organisatie gaat toe naar een regieorganisatie. De eigen dienst wordt afgeslankt en het aantal contracten met aannemers zal verder toenemen. Het budget wat vrij komt wanneer de eigen dienst een areaal afstoot is onvoldoende om daarvoor een aannemer het werk te laten doen; Mensen van de eigen dienst zijn meer servicegericht. Ze zijn ook flexibeler om klachten te voorkomen of het beheer aan te passen.

Ze rijden met de gemeenteauto zijn herkenbaar vanwege de bedrijfskleding en kunnen bewoners goed te woord staan.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

30/39

Wat zijn de conclusies?

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

31/39

4. Wat zijn de conclusies? In dit hoofdstuk zijn de bevindingen uit de evaluatie teruggebracht naar een achttal conclusies die hieronder nader worden toegelicht: 1. De transitie naar een regieorganisatie is nog niet afgerond. 2. De gemiddelde beeldkwaliteit is B, echter deze wordt niet altijd en overal gehaald. 3. Biodiversiteit en ecologisch beheer staat nog in de kinderschoenen. 4. Informatie ontbreekt inzake technische staat en beeldkwaliteit van het groen. 5. De beschikbare budgetten voor beheer- en onderhoud laten weinig ruimte voor vernieuwing, innovatie en risicobeheersing. 6. Exogene factoren hebben invloed op het beheer en onderhoud maar zijn niet bepalend in het behalen van de gewenste B-kwaliteit. 7. De werkdruk is hoog bij zowel de eigen dienst als de binnendienst. 8. Proces voorbereiding en toezicht op het werk van aannemers kan beter. “De transitie naar een regieorganisatie is nog niet afgerond” De fusie van de voormalige gemeenten in Hoeksche Waard heeft organisatorisch grote impact gehad. Er zijn, binnen het beheer van de openbare ruimte, verschillende verschuivingen plaatsgevonden in functies en rollen. Daarnaast is er gekozen voor het afbouwen van de eigen dienst. Dat betekent dat de gemeente steeds meer onderhoudswerk voor het groen heeft uitbesteed aan marktpartijen.

De zelfuitvoerende organisatie is steeds meer een sturende en controlerende organisatie geworden. In een (hybride) regieorganisatie wordt aan het hele beheerproces van ontwikkelen van beleid tot uitvoering en monitoring andere eisen gesteld. Er worden andere eisen gesteld aan competenties van mensen en aan de informatie benodigd voor het beoordelen en plannen van werk. Daarnaast moet een balans worden gezocht met enerzijds en eigen dienst die flexibel is, servicegericht met inhoudelijke vakkennis en ruimte biedt voor beschut werk en mensen met een achterstand op de arbeidsmarkt en anderzijds de aannemers goed in bulk en specialistisch werk. De kunst hierbij is het borgen van voldoende vakkennis en lokale kennis in de organisatie om te kunnen sturen en controleren.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

32/39

“De gemiddelde beeldkwaliteit is B, echter deze wordt niet altijd en overal gehaald” Na de herindeling van de voormalige gemeenten is het onderhoudsniveau geharmoniseerd in de gemeente Hoeksche Waard. In alle beheergebieden en kernen wordt beeldkwaliteit B nagestreefd en gemiddeld ook behaald. Echter op onderdelen wordt de beeldkwaliteit B niet gehaald. In het groeiseizoen komt het vaker voor dat de gewenste kwaliteit niet wordt gehaald. Dit komt ook duidelijk terug in het aantal Fixi-meldingen en de beeldkwaliteit opnamen. Dit wordt veroorzaakt door:  In het groeiseizoen is er veel meer maai- en snoeiwerk dan buiten het groeiseizoen (wintermaanden). Dat geldt ook voor de bestrijding van onkruid in beplantingsvakken;  Beperkte capaciteit bij de eigen dienst om de onderhoudspiek in het groeiseizoen op te vangen;  Arbeidsintensieve beplanting toegepast;  Verouderde en overwoekerde beplanting;  Onvoldoende flexibiliteit en capaciteit bij HWwerkt;  Onvoldoende capaciteit bij de beheerder/toezichthouder voor toezicht op de uitvoer van het werk door groenaannemers. Op de tweede plaats zien we een verschil per kern en per beheergebied. Dit beeld komt terug in het aantal Fiximeldingen, de beeldkwaliteit opnamen en de interviews. Relatief gezien lijken de meeste meldingen te komen uit gebieden waar de eigen dienst actief is en dan met name in Binnenmaas.

Omdat de beeldkwaliteit eenmalig gemonitord is het moeilijk vast te stellen of dit structureel van aard is. “Biodiversiteit en ecologisch beheer staat nog in de kinderschoenen” In deze evaluatie is extra aandacht geschonken aan biodiversiteit en in het bijzonder ecologisch maaibeheer (kernvraag 2). Omdat hier nog nauwelijks ‘data’ van bekend is door het ontbreken van monitoring en analyses, is vooral geput uit de interviews. Hieruit kwam sterk naar voren dat het toepassen van biodiversiteitsmaatregelen en ecologisch (maai)beheer nog in de kinderschoenen staat. Ondanks dat in het beleid en strategie duidelijke doelstellingen zijn opgenomen, komt het in de praktijk nog niet van de grond. De volgende oorzaken werden hiervoor genoemd:  Het is een transitie in beheer en onderhoud die in gang gezet is, maar een lange doorlooptijd heeft om zich structureel te nestelen in zowel het beleid, beheer en uitvoering;  Communicatie rondom deze thema’s is opgezet, maar mag nog meer en beter ingezet worden;  In gebieden waar groenaannemers actief zijn, is het moeilijker om flexibel en ad hoc zaken te regelen;

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

33/39

 

Binnen de organisatie is nog onduidelijkheid over welke richting de gemeente op wil met betrekking tot biodiversiteit; In de gehele organisatie (binnen- en eigen dienst) is er onvoldoende tijd en geld om nieuwe initiatieven omtrent biodiversiteit te ontplooien.

Om biodiversiteit en ecologie meer structureel te verweven in het beheer en onderhoud is er met name vanuit de organisatie (van bestuur tot uitvoering) meer aandacht en tijd nodig. “Informatie ontbreekt inzake technische staat en beeldkwaliteit van het groen” Informatie en data wordt steeds belangrijker voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Weten wat je hebt en wat de kwaliteit is, is van belang om goede keuzes te maken en waar nodig beleid en beheer bij te stellen. Uit de evaluatie is gebleken dat het momenteel grotendeels ontbreekt aan basisinformatie omtrent de technische staat van de beplantingen en wordt gedeeltelijk gemeten of de beeldkwaliteit wordt gehaald. Door deze informatieachterstand is het moeilijk om voortgang te monitoren en uitgezet beleid te evalueren. “De beschikbare budgetten voor beheer- en onderhoud laten weinig ruimte voor vernieuwing, innovatie en risicobeheersing” Deze evaluatie bevat geen uitgebreide analyse van de begroting en de beschikbare budgetten. Wel is er tijdens de interviews veel gezegd over budgetten in relatie tot prestaties. Hieruit kan opgemaakt worden dat de beschikbare budgetten zijn bepaald op basis van instandhouding van het groenareaal. Budgetten worden beperkt geïndexeerd en groeien niet automatisch mee met de omvang van het areaal.

Dat betekent dat er vanuit beheer geen geld is voor vernieuwing, omvorming, innovatie of risicobeheersing. Grootschalige vernieuwing van het areaal wordt vaak gedaan vanuit projecten, waarbij het onderhoudsbudget niet naar verhouding wordt bijgesteld. De nieuwe inrichting is vaak onderhoudsintensiever dan de oude inrichting doordat steeds meer gekozen wordt voor vaste planten borders. Doordat de budgetten bepaald zijn voor instandhouding en min of meer vast staan is het moeilijk om flexibel te zijn en snel te reageren op veranderingen in de markt en andere externe factoren die invloed hebben op het beheer en onderhoud. Bovendien is er weinig ruimte om te experimenteren, bijvoorbeeld rondom ecologisch maaibeheer. “Exogene factoren hebben invloed op het beheer en onderhoud maar zijn niet bepalend in het behalen van de gewenste B-kwaliteit” De snelheid waarmee het klimaat verandert is zorgelijk. We zien dit terug in steeds extremer weer (windoverlast, wateroverlast, droogteschade et cetera). Deze exogene factoren hebben dan ook invloed op het beheer en onderhoud van de openbare ruimte.

Sweco | Evaluatie onderhoud openbaar groen Projectnummer: 51009137 Datum: 17-05-2022 Versie: D1

34/39

Door de milde winters en lange zomers wordt het groeiseizoen opgerekt. De verandering van het klimaat is niet significant zichtbaar in het behalen van de gewenste kwaliteit. Het beheer past zich namelijk aan, aan de veranderende omstandigheden. De klimaatverandering uit zich daarentegen wel in de onderhoudskosten, deze nemen toe. De mitigerende maatregelen concentreren zich momenteel met name bij de (her)inrichting van de openbare ruimte. Zoals bijvoorbeeld het aanplanten van klimaat robuuste beplanting en het aanleggen van groene parkeerplaatsen. Daarnaast kunnen maatregelen als het bevorderen van een goede bodem en het achterlaten van blad, het tolereren van langer gazon de beplanting beschermen tegen droogte. “De werkdruk is hoog bij zowel de eigen dienst als de binnendienst” Naast het groenonderhoud levert de eigen dienst andere diensten voor de gemeente: bieden van beschut werk, flexibel inspelen op de behoefte van inwoners, hoge vak- en gebiedskennis en het bieden van werkervaring voor mensen met achterstand op de arbeidsmarkt. Met de eigen dienst is de gemeente minder afhankelijk van prijsschommelingen in de markt. Over de gehele linie (binnen - en eigen dienst) wordt de werkdruk als hoog ervaren. Het duidelijkst zichtbaar is dit in het niet behalen van de doelstellingen in het groeiseizoen.

Dit volgt ook uit het grote verschil in arbeidsbehoefte tussen de winter en zomer voor de werkzaamheden van de eigen dienst. Daarnaast blijkt uit de interviews dat er onvoldoende tijd is voor toezichthoudende taken van de beheerder en dat de binnendienst moeite heeft om het contractbeheer en contractmanagement op een goede manier uit te voeren. Hierdoor is er ook weinig tijd om te experimenteren en te innoveren met nieuwe contractvormen. “Proces voorbereiding en toezicht op het werk van aannemers kan beter” De ontwikkeling naar regiegemeente betekent dat bepaalde taken en rollen zoals contractmanagement, directievoering en toezicht steeds zwaarder gaan wegen. Uit de interviews en de gerealiseerde kwaliteit blijkt dat het toezicht op de aannemer beter kan. De gecombineerde functie beheerder / toezichthouder doet beperkt recht aan het vak toezichthouden. De toezichthouder groen zou een volwaardige functie moeten zijn. Daarnaast volgt uit de aanbestedingsprocedure dat minder geschikte aannemers op het werk verschijnen. Dit leidt tot extra inspanning voor toezicht en directie op het werk.