Evaluatie Harmonisatie begraafplaatsenbeleid 2021-2040

EVALUATIE HARMONISATIE BEGRAAFPLAATSBELEID 2021-2040

Gemeente:

Gemeente Hoeksche Waard

Team:

Beleid- en Beheer Openbare Ruimte

Datum:

5 juni 2023

Versie:

CONCEPT.001

Inhoudsopgave 1. Inleiding ................................................................................................................................................................................. 3 1.1 Beleidsdocumenten voor evaluatie begraafplaatsenbeleid ............................................................................... 3 1.2 Aanpak evaluatie........................................................................................................................................................... 3 1.3 Leeswijzer ....................................................................................................................................................................... 3 2. Dienstverlening ................................................................................................................................................................... 5 2.1 Behoud bestaande begraafplaatsen ........................................................................................................................ 5 2.2 Ruime keuzemogelijkheden uitgiftetermijnen ...................................................................................................... 6 2.3 Asbestemmingen mogelijk op elke begraafplaats ................................................................................................

6 2.4 Exploitatie van aula’s door particuliere organisaties ............................................................................................ 7 2.5 Centraal gedenkmonument ....................................................................................................................................... 7 2.6 Begraaftijden ................................................................................................................................................................. 8 3. Ruimtelijke kwaliteit ........................................................................................................................................................... 9 3.1 Onderhoudsniveau ....................................................................................................................................................... 9 3.2 Vergroten biodiversiteit ............................................................................................................................................ 11 3.3 Aandacht voor historisch waardevolle graven ..................................................................................................... 13 3.4 Nabestaanden onderhouden grafbedekking .......................................................................................................

14 3.5 Verwijdering gedenktekens na beëindiging grafrecht ....................................................................................... 15 3.6 Gesloten begraafplaatsen ........................................................................................................................................ 16 4. Behoefte en capaciteit ..................................................................................................................................................... 17 4.1 Graven ondergronds ruimen om capaciteit te genereren ................................................................................. 17 4.2 Uitbreiding begraafplaats Oud-Beijerland ............................................................................................................ 17 5. Financieel beheer .............................................................................................................................................................. 18 5.1 Effecten maatregelen op financieel beheer ......................................................................................................... 18 5.2 Evaluatie nieuwe tarieven......................................................................................................................................... 19 6.

Conclusie en aanbevelingen ...................................................................................................................................... 20

Pagina 2 van 20

1. Inleiding In oktober 2020 is door de gemeenteraad het begraafplaatsenbeleid Gemeente Hoeksche Waard 2021-2040 vastgesteld. Alle vijf voormalige gemeenten hadden verschillende regels en tarieven. Deze zijn per 1-1-2021 geharmoniseerd in de vorm van een nieuwe beheerverordening, nieuwe nadere regels en tarieven. Het beoogde effect van dit beleid is dat de inwoners van de Hoeksche Waard de mogelijkheid hebben hun dierbaren een waardige rustplaats te geven en hun dierbaren op een respectvolle manier te herdenken. We bieden een zo groot mogelijke uniformiteit in de dienstverlening op alle gemeentelijke begraafplaatsen terwijl de bestaande begraafplaatsen hun unieke karakter behouden. In het raadsvoorstel van oktober 2020 is beschreven dat we het beleid na twee jaar evalueren. Inmiddels is er ruim twee jaar gewerkt met het begraafplaatsenbeleid Gemeente Hoeksche Waard 20212040 en de nieuwe regels en tarieven. Dit is ook het moment om terug te kijken en te evalueren of het beoogde effect van het begraafplaatsenbeleid ook wordt behaald en welke leerpunten we opgedaan hebben in de afgelopen twee jaar.

1.1 Beleidsdocumenten voor evaluatie begraafplaatsenbeleid Voor de evaluatie van het begraafplaatsenbeleid is gebruik gemaakt van de volgende beleidsstukken: • Beleidsnotitie begraafplaatsbeleid Hoeksche Waard 2021-2040; • Addendum begraafplaatsenbeleid HW 2021-2040; • Beheerverordening begraafplaatsen Hoeksche Waard 2021; • Nadere regels gemeentelijke begraafplaatsen Hoeksche Waard 2021; • Raadsvoorstel Harmonisatieplan gemeentelijke begraafplaatsenbeleid HW 2021 september 2020; • Raadsbesluit Harmonisatieplan begraafplaatsen

1.2 Aanpak evaluatie De bovengenoemde beleidsnotitie is ingedeeld in vier hoofdthema’s, aangevuld met een evaluatie op de Beheerverordening en Nadere Regels: 1. Dienstverlening; 2. Ruimtelijke kwaliteit; 3. Behoefte en capaciteit; 4. Beheerverordening en Nadere Regels; 5. Financieel beheer. De in 2020 vastgestelde uitgangspunten en keuzes worden aan de hand van deze indeling geëvalueerd in deze beleidsnotitie. Hoe werken de nieuwe regels in de praktijk? Wat zijn de ervaringen van uitvaartondernemers, medewerkers en hoe hebben nabestaanden gereageerd? Zijn er wensen vanuit de praktijk en hoe heeft het financiële perspectief zich ontwikkeld?

1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 van de evaluatie wordt nader ingegaan op de ervaringen op het gebied van Dienstverlening. De ruimtelijke kwaliteit van de begraafplaatsen wordt in hoofdstuk 3 verder uitgewerkt. In hoofdstuk 4 gaan we in op de ervaringen rondom behoefte en capaciteit op de begraafplaatsen. Ook de financiële evaluatie voor de begraafplaatsen zijn meegenomen en uitgewerkt in hoofdstuk 5. Tot slot leest u in hoofdstuk 6 de conclusie en aanbevelingen.

Pagina 3 van 20

Begraafplaats Kreekkant, Nieuw-Beijerland

Pagina 4 van 20

2. Dienstverlening Voor een goed begrip worden nog even de verschillende soorten graven toegelicht. Een algemeen graf is een graf dat door de gemeente beschikbaar wordt gesteld om in te begraven. Een dergelijk graf kan niet worden verlengd wanneer de uitgifteperiode is verstreken. Een particulier graf is een enkel of dubbel graf, waarvan de rechthebbende het recht krijgt om gedurende een bepaalde periode in te begraven. Na het verlopen van de uitgifteperiode kan door de rechthebbende het verkregen recht met 5 of 10 jaar worden verlengd. Het verwijderen van de grafbedekking na het verlopen van de grafperiode noemen we bovengronds ruimen, het daadwerkelijk opgraven van stoffelijke resten uit een graf en overbrengen daarvan naar het verzamelgraf noemen we ondergronds ruimen.

2.1 Behoud bestaande begraafplaatsen Het uitgangspunt van het beleid is dat in (de nabijheid van) iedere kern een begraafplaats is. Het blijft belangrijk dat nabestaanden ook in de toekomst hun overleden dierbaren in hun directe nabijheid een rustplaats kunnen bieden. Door de capaciteit van de begraafplaatsen te monitoren blijft er voldoende begraafruimte voor de toekomst beschikbaar. Onze gemeente kent de volgende gemeentelijke begraafplaatsen. Een actieve begraafplaats is een begraafplaats waar nieuwe graven worden uitgegeven. Wanneer er uitsluitend nog bijzettingen plaatsvinden in bestaande graven betreft het een niet-actieve begraafplaats. Sommige oude begraafplaatsen zijn gesloten verklaard, wat betekent dat er geen begrafenissen meer plaatsvinden.

Cillaarshoek, Keizersdijk (actief) Goudswaard, Vaartweg (actief, gedeeltelijk gesloten) 's-Gravendeel, Kerkstraat (gesloten) 's-Gravendeel, Maasdamseweg (actief) Heinenoord, Oud-Heinenoordseweg (actief) Klaaswaal, Oud Cromstrijenschedijk WZ (actief) Maasdam, Raadhuisstraat (niet-actief) Mijnsheerenland, Raadhuislaan (actief) Nieuw-Beijerland, Kreekkant (actief) Nieuw-Beijerland, Wilhelminastraat (niet-actief) Numansdorp, Hallinxweg (actief) Numansdorp, Torenstraat (gesloten) Oud-Beijerland, Dievenpad (actief) Piershil, Oud-Piershilseweg (actief) Piershil, Voorstraat (gesloten) Puttershoek, Bernhardlaan (Oost) (niet-actief) Puttershoek, Bernhardlaan (West) (gesloten) Puttershoek, Essenhof Sportlaan (actief) Sint Anthoniepolder, Polderdijk (actief) Strijen, Kerkstraat (actief) Strijensas, Havenstraat (actief) Westmaas, Manhille (actief) Zuid-Beijerland, Dorpsstraat (gesloten) Zuid-Beijerland, Koninginneweg (actief) Pagina 5 van 20

2.2 Ruime keuzemogelijkheden uitgiftetermijnen Met ingang van 1 januari 2021 is het voor nabestaanden mogelijk een particulier graf te kopen voor een termijn van 10, 25 of 35 jaar. Deze differentiatie in termijnen voorziet duidelijk in een behoefte. Hoewel de termijn van 25 jaar het vaakst wordt gekozen, worden ook regelmatig particuliere graven voor een termijn van 10 jaar uitgegeven. Particuliere graven kunnen aan het einde van deze periode door de rechthebbende worden verlengd. Op basis van de huidige tarieven (2023) kost een (enkel) particulier graf voor 10 jaar € 949, met recht tot verlenging na deze 10 jaar. Een algemeen graf voor 15 jaar kost € 965. Duidelijk is dat de uitgifte van particulier graven voor 10 jaar, het aantal uitgegeven algemene graven vermindert. In hoeverre deze particuliere graven na de termijn van 10 jaar verlengd zullen gaan worden is op dit moment nog niet te zeggen. De keuze voor een particulier graf voor één persoon was voorheen in een aantal voormalige gemeenten niet mogelijk. Nu dit in de gehele Hoeksche Waard mogelijk is, wordt daar ook veel gebruik van gemaakt. Beschikbare enkeldiepe graven worden zoveel mogelijk gebruikt voor het uitgeven van nieuwe eenpersoonsgraven.

Voor kindergraven (voor kinderen van 0 tot 12 jaar) werd bij de behandeling van het harmonisatievoorstel door de gemeenteraad bij amendement een termijn van 70 jaar vastgesteld, met recht tot verlenging aan het einde van de periode. Deze termijn moet alsnog in de beheerverordening worden opgenomen. Blijft de vraag wat we met kindergraven doen die vóór 1 januari 2021 voor een bepaalde periode zijn uitgegeven (als algemeen graf of als particulier graf). In de praktijk worden deze graven niet geruimd (niet ondergronds en niet bovengronds), tenzij de nabestaanden dit zelf willen. Wel gebeurt het soms dat een ouder een grafmonumentje wil opknappen of vernieuwen. Door de status van de oudere kindergraven ook vast te leggen wordt dit mogelijk. Aanbeveling: Wij stellen voor om de termijn van de oudere kindergraven (zowel algemeen als particulier) ook op 70 jaar te zetten.

2.3 Asbestemmingen mogelijk op elke begraafplaats De afgelopen jaren werd 54% van de overleden inwoners uit onze gemeente gecremeerd. Dit percentage stijgt vanaf 2019 licht. Voor de nabestaanden van deze gecremeerde inwoners zijn de mogelijkheden voor asbestemming op de gemeentelijke begraafplaatsen verruimd. Zo zijn er op alle actief gebruikte begraafplaatsen mogelijkheden om as te verstrooien, kunnen urnen in een graf worden begraven of kunnen deze worden bijgezet in een urnenmuur. Op de vier (actieve) begraafplaatsen in de voormalige gemeente Korendijk zijn inmiddels urnenmuren gerealiseerd met ieder vijf nissen per muur. De urnenmuren op de begraafplaats in Strijen en Oud-Beijerland zijn dit jaar uitgebreid.

Pagina 6 van 20

Urnenmuur begraafplaats Kreekkant, Nieuw-Beijerland

Urnenmuur begraafplaats Oud-Piershilseweg, Piershil

2.4 Exploitatie van aula’s door particuliere organisaties De aanwezige aula’s op de begraafplaatsen van Klaaswaal, Numansdorp en Goudswaard zijn – als uitvoering van het nieuwe beleid – verkocht aan een particuliere partij. De gebouwen zijn na overdracht beschikbaar voor alle uitvaartondernemingen die daar voor een uitvaart of condoleance gebruik van willen maken. De verkoop van de aula’s is goed verlopen. De uitvaartondernemer is tevreden met de aankoop. De overige uitvaartondernemers maken gebruik van de aula’s. Er zijn geen vragen of klachten van nabestaanden ontvangen. De aula in Oud-Beijerland is nog niet op de markt gezet. We wachten hierbij de ontwikkelingen rondom het project ‘Oude Technische School’ af. De aula is niet meer in gebruik.

Vooraanzicht aula Hallinxweg, Numansdorp

Zijaanzicht aula Hallinxweg, Numansdorp

2.5 Centraal gedenkmonument Op een aantal begraafplaatsen waren al centrale gedenkmonumenten aanwezig waarop nabestaanden een naamplaatje konden laten plaatsen. Dit ter herdenking van een overledene wiens graf geruimd is. Inmiddels zijn op alle actieve begraafplaatsen centrale gedenkmonumenten gerealiseerd. Er wordt veel gebruik gemaakt van deze manier van gedenken. In lijn met het begraafplaatsenbeleid wordt met deze gedenkmonumenten op de begraafplaats duidelijk voorzien in een behoefte van nabestaanden.

Pagina 7 van 20

Centraal gedenkmonument begraafplaats

Centraal gedenkmonument begraafplaats

Oud-Piershilseweg, Piershil

Kreekkant, Nieuw-Beijerland

Centraal gedenkmonument begraafplaats

Centraal gedenkmonument begraafplaats

Dievenpad, Oud-Beijerland

Essenhof, Puttershoek

2.6 Begraaftijden Per 1 januari 2021 werd het, op basis van de Nadere Regels, vastgesteld door het college, mogelijk om op maandag tot en met zaterdag te begraven van 10.00 uur tot 15.30 uur. In de praktijk blijkt er op zaterdag vanaf 13.00 uur weinig begraven te worden (in totaal slechts 18% van alle op zaterdag uitgevoerde begrafenissen in 2021 en 2022), terwijl de betrokken medewerker van de begraafplaats wel zijn (privé-) agenda moet vrijhouden voor een eventuele begrafenis. Wij hebben het voornemen in de Nadere Regels de begraaftijd op zaterdag te bepalen van 10.00 tot 12.00 uur.

Pagina 8 van 20

3. Ruimtelijke kwaliteit 3.1 Onderhoudsniveau Voor de actieve begraafplaatsen is kwaliteitsniveau hoog (A) vastgesteld. De monitoring levert momentopnamen op. Dit betekent dat het soms voldoet of zelfs beter is en op andere momenten minder. De begraafplaatsen hebben over het algemeen een verzorgde en groene uitstraling. In het beleid werd beschreven dat we het onderhoud zelf uitvoeren, waar nodig ondersteund door aannemers. In de praktijk wordt het merendeel van de werkzaamheden noodzakelijkerwijs door de aannemers uitgevoerd. Ondanks dat er in het beleid niet is vastgesteld aan welke kwaliteit de gesloten begraafplaatsen moeten voldoen, worden deze tot op heden op hetzelfde kwaliteitsniveau onderhouden. In de praktijk is de afgelopen twee jaar gebleken dat het soms best lastig is om het vastgestelde kwaliteitsniveau A continu vast te houden. Hieraan liggen verschillende factoren ten grondslag. Verhardingen op de begraafplaatsen: Op de begraafplaatsen ligt een behoorlijk areaal grind- en tegelpaden. Dit type (half)verharding vraagt veel onderhoud. Op de grindpaden ontstaat veel onkruidgroei wat moeilijk te bestrijden is. Chemische middelen zijn niet meer toegestaan en alle andere bestrijdingsmethoden zoals branden, mechanische onkruidbestrijding, etc. zijn stukken minder effectief. Hierdoor ontstaat meer onkruidgroei op paden.

Tussen de grafvakken op diverse begraafplaatsen liggen tegelpaden om de graven te kunnen bereiken. De tegelpaden verzakken waardoor grote naden ontstaan tussen de tegels. Het gevolg hiervan is een toename van onkruidgroei en het levert struikelgevaar op.

Voorbeeld Tegelpad begraafplaats

Voorbeeld grindpad begraafplaats

Hallinxweg Numansdorp

Kerkstraat, Strijen

Hierover ontvangen wij regelmatig klachten van nabestaanden en uitvaartondernemers. Zij ervaren dat de kwaliteit niet is wat ze verwachten. Zij verwachten kwaliteit A voor de kosten die zij betalen.

Pagina 9 van 20

Onkruidbeheersing op de grafvelden/beplanting: De onkruidbestrijding op de begraafplaatsen vergt vaak de meeste aandacht/tijd en bepaalt de uitstraling van de begraafplaatsen. De voornaamste reden is dat het vaak aankomt op handwerk omdat er tussen de monumenten niets kan worden aangeplant. Daardoor zijn er open stukken zand/grond waar onkruid groeit. Verder kan hier nauwelijks met alternatieve bestrijdingsmiddelen worden gewerkt omdat de monumenten dan kunnen beschadigen. Het losgemaakte onkruid moet worden opgeruimd om aan de gewenste kwaliteit te voldoen. Op een aantal begraafplaatsen, zoals bijv. begraafplaats de Bernhardlaan Puttershoek, kan het onderhoud door een andere inrichting eenvoudiger op niveau worden gehouden. Actief bovengronds ruimen en meer gras, bloembollen of bloemenmengsels aanplanten vereenvoudigt het onderhoud. In de voormalige gemeente Korendijk liggen er gewassen kleischelpen tussen de monumenten om de onkruiddruk tegen te gaan. Dit oogt netter maar ook hier groeit het onkruid doorheen. Heg- en haagbeplanting: Heg- en haagbeplanting zorgt op de begraafplaatsen voor rust, netheid en privacy. Daarnaast zorgt het voor een natuurlijke uitstraling en afscheiding. Op de begraafplaatsen kan niet of nauwelijks met grote machines worden gewerkt om de hagen te onderhouden. Dit vraagt handmatig werk evenals het opruimen van het vrijgekomen snoeiafval.

Inzet ambtelijke capaciteit en contractonderhoud op de begraafplaatsen: Op dit moment staan er al langere tijd drie vacatures open. Vanwege de huidige arbeidsmarkt verwachten we niet dat deze op korte termijn ingevuld worden. Daarnaast is de leeftijdsopbouw binnen het team dusdanig dat binnen enkele jaren medewerkers met pensioen gaan. Doordat we minder eigen personeel beschikbaar hebben moeten zij de tijd die ze hebben besteden aan de voorbereiding en begeleiding van uitvaarten. Hierdoor is minder tijd beschikbaar voor het uitvoeren van de onderhoudswerkzaamheden. Dit is een ontwikkeling die we nauwlettend monitoren omdat een eventuele verdere afname in de formatie ertoe kan leiden dat we niet op alle momenten gelegenheid kunnen bieden tot begraven. Bijvoorbeeld dat we maar maximaal 2 begrafenissen per dag kunnen uitvoeren. Op de begraafplaatsen werken we met diverse (onderhouds-)contracten ter ondersteuning van de eigen formatie. We hebben 2 contracten voor groenonderhoud en 2 contracten voor grafdelving. De ervaringen met de contracten van de afgelopen 2 jaar lopen uiteen van positief tot matig. Uit de praktijk blijkt dat we grotendeels afhankelijk zijn van het personeel dat de opdrachtnemer inzet. Het werken met contracten - ondersteuning vanuit de markt - biedt hiervoor deels een oplossing.

We kunnen op basis van deze contracten op afroep diensten inhuren voor grafdelvingswerkzaamheden en ondersteuning voor het uitvoeren van groenonderhoud. Het werken op deze wijze heeft ook kanttekeningen. De markt is volop in beweging en er zijn forse kostenstijgingen. Hierdoor zien we dat contractonderhoud fors duurder is geworden in de afgelopen jaren. Aanbeveling: In de praktijk is het niet haalbaar om het gehele jaar rond op elke dag alle begraafplaatsen op kwaliteitsniveau A te houden. Het onderhoudsniveau is een gemiddelde, geen momentopname. Dit geldt voor alle kwaliteitsniveaus in de openbare ruimte. Ook seizoensinvloeden spelen een grote rol. Denk aan het groeiseizoen in het voorjaar en het bladseizoen in het najaar. Wij adviseren dit te accepteren. Dit betekent dat we dus ook een lichte mate van ongemak/klachten tolereren van nabestaanden en uitvaartondernemers.

Pagina 10 van 20

3.2 Vergroten biodiversiteit Aandacht voor biodiversiteit is ook één van de beleidspunten in het begraafplaatsenbeleid. Daar waar mogelijk wordt de biodiversiteit op de begraafplaatsen versterkt. Hiervoor heeft de gemeenteraad € 100.000,- beschikbaar gesteld. Ieder jaar wordt hiervoor € 7.000,- vrij gemaakt. In 2034 is het budget volledig benut. In de afgelopen jaren is met dit thema aan de slag gegaan. Zo hebben we op enkele begraafplaatsen (Strijen, Numansdorp en Oud-Beijerland) een insectenhotel gerealiseerd met als doelstelling om de biodiversiteit te vergroten. Rondom het insectenhotel zijn bloemrijke mengsels gezaaid als voeding voor de insecten. Ook is er rond de begraafplaats in Piershil een samenwerking geweest tussen de gemeente (ecoloog), HW Zoemt en Hoeksche Waard Landschap. In dit project werden bomen vervangen door nieuwe soorten die met hun bloemen en vruchten voedsel leveren voor insecten en vogels. Ook heeft de gemeente in samenwerking met HW Zoemt bepaalde beplantingen omgevormd. Het gras werd wat ruwer en er werden heesters en bosplantsoen aangeplant. We constateren echter dat de beheermaatregelen die nodig zijn om de biodiversiteit te vergroten vaak botsen met de maatregelen om het onderhoud op kwaliteitsniveau A te houden.

Insectenhotel begraafplaats Hallinxweg Numansdorp

Insectenhotel begraafplaats Kerkstraat Strijen

Om een geschikt leefgebied te hebben, is het belangrijk dat er wordt voldaan aan de 5 V’s (Voedsel, Veiligheid, Variatie, Voortplanting en Verbinding) en dat voor alle soorten organismen (insecten, amfibieën, vogels, zoogdieren enz.). Het toevoegen van streekeigen bomen en heesters vormt een belangrijke biotoop voor vogels en zoogdieren, maar daar alleen hebben ze niet genoeg aan. Ook een kruidenrijke begroeiing die ongemaaid tot het daaropvolgende jaar kan blijven staan, is belangrijk. Diverse insecten kruipen hierin weg of zetten hierin hun eitjes af.

Pagina 11 van 20

Direct aansluitend op de begraafplaats Piershil is een groot stuk gras wat ecologisch wordt onderhouden.

Begraafplaats oud Piershilseweg Piershil

Begraafplaats oud Piershilseweg Piershil

Ecologisch beheerd grasland

Detailfoto van ecologisch beheerd grasland

We gaan de komende jaren aan de slag met kleinschalige groenimpulsen op de begraafplaatsen. Denk hierbij aan omvorming van lege grafvelden. Hiermee creëren we een combinatie van een gemaaid gazon met bloemenmengsels en kruidenmengsels in het midden (zie foto’s Piershil). Deze omvorming kan een enorme boost geven aan de ontwikkeling van de biodiversiteit. Mogelijk moeten bezoekers en nabestaanden wennen aan deze omvorming. Het is immers jarenlang netjes en strak onderhouden. Vanzelfsprekend zorgen we voor voldoende communicatie hierover.

Lege grafvelden op begraafplaats Kreekkant Nieuw – Beijerland

Leeg grafveld op begraafplaats Essenhof Puttershoek

Aanbeveling: Op sommige begraafplaatsen wijken we als proef lokaal af van het vastgestelde kwaliteitsniveau (A) om de biodiversiteit vooruit te helpen. We accepteren dat door te werken aan biodiversiteit niet overal kwaliteitsniveau A in stand kan blijven. We accepteren ook eventuele toename van klachten en vragen van nabestaanden en uitvaartondernemers.

Pagina 12 van 20

3.3 Aandacht voor historisch waardevolle graven Wij beloofden u in 2021 met een beleidsvoorstel te komen over het behoud van historisch waardevolle graven. Hiervoor moet een onderzoek worden uitgevoerd naar graven en gedenktekens die een bijzondere betekenis hebben, mogelijk door degene die in het graf ligt of vanwege kunsthistorische of funerairhistorische waarde van het gedenkteken.

Voorbeeld oude graven begraafplaats Bernhardlaan Puttershoek

Afwegingskader De afwezigheid van een duidelijke inventarisatie van het aanwezige roerende funerair erfgoed in Hoeksche Waard leidt ertoe dat voor verschillende afdelingen binnen de gemeente Hoeksche Waard het onduidelijk is welk waardevol roerend funerair erfgoed aanwezig is. Zonder een integraal beeld van het aanwezige roerend funerair erfgoed is het voor de gemeente niet mogelijk een duidelijk erfgoedbeleid hiervoor op te stellen, dat erop gericht is bijzonder roerend funerair erfgoed te behouden en zo ook een belangrijk element van het DNA van de verschillende kernen te borgen voor toekomstige generaties. Om tot een goed toekomstbeleid te komen voor het roerend (en onroerend) funerair erfgoed in de gemeente, is het advies om als eerste stap een (globale) inventarisatie van het in de Hoeksche Waard aanwezige funerair erfgoed uit te laten voeren. Wat is er aanwezig aan roerend en onroerend funerair erfgoed en wat ontbreekt op dit moment nog? Op basis van de globale inventarisatie kan men overgaan tot een tweede fase: het opzetten van een kader voor onderzoek en inventarisatie van (waardevolle) grafmonumenten. Het gaat hierbij specifiek om een duidelijk toetsingskader voor roerend funerair erfgoed te ontwikkelen dat in het veld kan worden gebruikt om waardevol roerend funerair erfgoed te identificeren en eventuele afwegingen te maken met betrekking tot behoud.

Op basis van dit toetsingskader kunnen ook de lokale gemeenschappen actief worden betrokken om zelf waardevol roerend funerair erfgoed aan te dragen, dat in hun optiek onderdeel uitmaakt van het DNA van de Hoeksche Waard. In de eerdere onderzoeksopdracht is de bekendheid van de begraven persoon die een bijzondere verdienste voor de Hoeksche Waard heeft geleverd opgenomen als een toetsingscriterium. Dit is echter een nietobjectief te toetsen criterium, waardoor dit in de praktijk moeilijk uitvoerbaar zal blijken. Daarnaast is door de Commissie Cultureel Erfgoed geadviseerd om de oorlogsgraven uit de Tweede Wereldoorlog en de graven van Watersnoodslachtoffers een speciale (beschermde) status te geven, nu deze graven binnen het DNA van de kernen nog steeds een rol spelen als lieux de memoire voor deze periode en hiermee de Pagina 13 van 20

persoonlijke verhalen van de begraven personen koppelen aan een groter verhaal voor de gehele Hoeksche Waard. Binnen het toetsingskader dienen in ieder geval de volgende criteria te worden opgenomen: -

-

Vormgeving: stijl en vormgeving van het grafmonument, gekoppeld aan de periode waarin het is opgericht. Daarbij dient zowel aandacht te zijn voor individuele funeraire meesterwerken als voor grafmonumenten welke in grotere oplagen geproduceerd konden worden. Materiaalkeuze: gekoppeld aan vormgeving is materiaalkeuze. Naast de gebruikelijke (natuur)stenen grafmonumenten dient aandacht uit te gaan naar betonnen-, metalen en houten grafmonumenten. Symboliek: veel grafmonumenten binnen de Hoeksche Waard hebben eenvoudige versieringen, waaraan vaak symbolische waarde is gekoppeld. Uniciteit: in hoeverre is het grafmonument uniek binnen zijn directe omgeving (begraafplaats) en binnen de funeraire cultuur van de Hoeksche Waard als geheel? Rol graf als lieu de memoire: de koppeling van het graf en het persoonlijke verhaal van de begraven persoon aan een groter verhaal voor de gehele Hoeksche Waard Rol graf als lieu de memoire: de rol van graven in de herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog en de Watersnood.

3.4 Nabestaanden onderhouden grafbedekking Onderhoud door de gemeente van grafbedekking op graven, uitgegeven na 1 januari 2021, wordt uitdrukkelijk uitgesloten. Nabestaanden onderhouden zelf deze grafbedekking. Wanneer begroeiing buiten de door het college vastgestelde afmetingen van het graf uitkomen worden nabestaanden aangeschreven met het verzoek dit aan te passen. We zien de laatste jaren dat graven minder goed worden onderhouden door de nabestaanden. Het signaleren hiervan vraagt extra capaciteit van de medewerkers. Onkruid op de graven zorgt voor verspreiding over de hele begraafplaats. Dit zorgt er ook voor dat bezoekers de begraafplaats sneller als onverzorgd kunnen ervaren. Daarom schrijven we nabestaanden actief aan als de grafbedekking niet voldoet aan de regels.

Pagina 14 van 20

Voorbeelden van grafbedekking die niet voldoet aan de regels. Tekst op de monumenten is onleesbaar, groen groeit ruim buiten de toegestane afmetingen.

3.5 Verwijdering gedenktekens na beëindiging grafrecht Het beleid is erop gericht om grafbedekking te verwijderen van graven waarvan de gebruikstermijn is verlopen (algemene graven) of waarvan de uitgiftetermijn niet wordt verlengd (particuliere graven). Daarmee voorkomen we dat de aansprakelijkheid voor deze monumenten bij de gemeente komt te liggen en wordt het onderhoud van de begraafplaatsen eenvoudiger. Graven die bovengronds geruimd zijn worden door de gemeente met gras ingezaaid en onderhouden. Deze beleidskeuze is ook gemaakt om rechtsongelijkheid te voorkomen. Immers, op een particulier graf dat wordt verlengd blijft uiteraard het gedenkteken staan. Zou op een naastgelegen graf - dat niet wordt verlengd - ook het monument blijven staan, dan levert dit ongelijkheid op. Sommige nabestaanden hebben de indruk dat het verwijderen van de grafbedekking samengaat met het ondergronds ruimen van het graf. In het contact met nabestaanden, voorafgaand aan bovengrondse ruimingen, wordt aan dit punt aandacht besteed. Desondanks is hiervoor onbegrip bij sommige nabestaanden. We zijn nog steeds de achterstand in het bovengronds ruimen van de afgelopen jaren aan het inlopen. Inmiddels zijn grafmonumenten verwijderd op de begraafplaatsen in Cillaarshoek, Piershil, Goudswaard, ’s-Gravendeel, Westmaas, Klaaswaal en Numansdorp.

In Oud-Beijerland is dit jaar zowel ondergronds als Pagina 15 van 20

bovengronds geruimd. We streven ernaar op de andere begraafplaatsen ook grafmonumenten te verwijderen van verlopen graven. Een aantal niet-actieve begraafplaatsen leveren in dit opzicht nog een punt van aandacht op. Dit zijn begraafplaatsen waar geen of nauwelijks nieuwe graven worden uitgegeven. Het gaat om de begraafplaatsen in Sint Anthoniepolder, Maasdam (Raadhuisstraat), Puttershoek (Bernhardlaan, bij de kerk) en Nieuw-Beijerland (Wilhelminastraat). Op deze begraafplaatsen is al langere tijd niet bovengronds geruimd, zodat het bijvoorbeeld voorkomt dat op algemene graven uit de jaren 1960/1970 nog steeds een gedenkteken aanwezig is, terwijl de uitgiftetermijn allang verlopen is. Er worden op deze begraafplaatsen echter nog wel steeds particuliere graven verlengd of opgezegd. Uitvoering van het gekozen beleid betekent dat ook op deze begraafplaatsen bovengronds geruimd moet gaan worden. Hiermee wordt ongelijkheid tussen de diverse begraafplaatsen in onze gemeente voorkomen. De voordelen van het ook hier bovengronds ruimen is dat het onderhoud van de begraafplaats eenvoudiger wordt en er mogelijkheid ontstaat om de biodiversiteit te vergroten. Graven die niet verlengd worden, worden door de nabestaanden ook niet meer onderhouden. Zij kunnen daar dan ook niet meer op worden aangesproken en de gemeente draait er vervolgens voor op.

In juridische zin wordt de gemeente ook eigenaar van het grafmonument na het verlopen van de graftermijn. Dit kan allerlei risico's met zich meebrengen. Wanneer er niet bovengronds geruimd wordt, heeft het ook geen zin meer voor de nabestaanden om het grafrecht te verlengen. Het graf blijft toch wel in de huidige toestand bestaan. Dit kan betekenen dat er minder inkomsten als gevolg van verlengingen binnenkomen. Het aanschrijven van nabestaanden bij het verlopen van de graftermijn op deze begraafplaatsen zou dan gestaakt moeten worden. Nadelig kan zijn dat het karakter van een begraafplaats gedeeltelijk wordt aangetast. Dit geldt echter voor alle begraafplaatsen waar bovengronds geruimd wordt. Zoals eerder al aangegeven begrijpen nabestaanden vaak niet waarom een grafmonument moet worden verwijderd, wanneer er toch niet ondergronds geruimd gaat worden. Op deze genoemde begraafplaatsen is géén centraal gedenkmonument aanwezig. Mensen die dit willen kunnen echter een naamplaatje laten aanbrengen op de nabijgelegen begraafplaatsen in Puttershoek (Essenhof) of Nieuw-Beijerland (Kreekkant). Aanbeveling: Het uitgezette beleid ten aanzien van het bovengronds ruimen van graven waarvan de termijn is verlopen ook toepassen op de minder-actieve begraafplaatsen.

3.6 Gesloten begraafplaatsen In het beleidsstuk uit 2020 werd onder dit hoofdstuk aandacht besteed aan de gesloten begraafplaatsen in Numansdorp, Piershil, Zuid-Beijerland, Puttershoek (Bernhardlaan) en ’s-Gravendeel (Kerkstraat). Deze begraafplaatsen worden – zoals in het stuk verwoord – netjes onderhouden. Waar nodig wordt een grafmonument dat gevaar kan opleveren neergelegd.

Pagina 16 van 20

Oude begraafplaats Kerkstraat ‘s-Gravendeel

4. Behoefte en capaciteit 4.1 Graven ondergronds ruimen om capaciteit te genereren Voor de ondergrondse ruimingen volgen we de vastgestelde uitvoeringsagenda zodat we op alle begraafplaatsen kunnen blijven voldoen aan de capaciteitsvraag. Dit blijven we regelmatig monitoren. De eerste ruiming na de harmonisatie van het begraafplaatsenbeleid heeft plaatsgevonden op de begraafplaats in Cillaarshoek. Hierdoor is daar voldoende begraafcapaciteit voor de komende jaren (tot 2029) aanwezig. In Oud-Beijerland zijn in 2023 graven geruimd en wordt onderzoek gedaan naar een mogelijke ophoging van een (nog ongebruikt) deel van de begraafplaats zodat daar voldoende capaciteit voor de komende jaren wordt gecreëerd. Voor 2024 staat een ruiming op de begraafplaats in Strijen op de planning. Deze ruiming is nodig omdat die begraafplaats anders vol dreigt te raken. Op dit moment wordt er ook gewerkt aan een verdere digitalisering van het kaartmateriaal van de begraafplaatsen. Deze digitalisering wordt ook gekoppeld aan behoefte en capaciteit van de begraafplaatsen. Hierdoor zal het in de toekomst mogelijk worden om grafische visualisaties van de begraafplaatsen te maken met daarop een projectie van graven die vervallen of vrijkomen. Met deze ontwikkeling kan naar de toekomst gekeken worden of zaken op gebied van behoefte en capaciteit nog efficiënter vormgegeven kunnen worden.

4.2 Uitbreiding begraafplaats Oud-Beijerland Om op de begraafplaats in Oud-Beijerland voldoende capaciteit voor de toekomst te hebben is in het beleidsstuk van 2020 het volgende tijdspad uitgezet: 1. 2023: ophogen afdeling 2A (ca. 2.000 m2); 2. 2030: inbreiden ter plaatse van de huidige oprijlaan en parkeerplaats aula; 3. Op een nader te bepalen tijdstip: uitbreiden buiten de huidige begrenzing.

Pagina 17 van 20

We zijn gestart met het onderzoek naar de ophoging van afdeling 2A. Deze grafvelden zijn nu nog enkeldiep en moeten dubbeldiep gaan worden. De voorbereidende werkzaamheden hiervan zijn in volle gang. Zo wordt er onderzoek gedaan naar het grondwaterpeil zodat we met een mogelijke ophoging van dit gedeelte van de begraafplaats voldoende drooglegging kunnen creëren conform de Wet op de Lijkbezorging. Wij verwachten de onderzoekfase in 2023 af te kunnen ronden. Als vervolg hierop zal, met de input van de onderzoeken, de werkvoorbereiding/ uitvoering starten om op dit gedeelte van de begraafplaats dubbeldiepe graven te realiseren.

Begraafplaats Dievenpad Oud-Beijerland met gebied voor mogelijke uitbereiding van begraafcapaciteit

Stap 2 en stap 3 zijn onderdeel van een onderzoek wat in de toekomst zal starten.

5. Financieel beheer 5.1 Effecten maatregelen op financieel beheer Vanaf de harmonisatie zien we de onderstaande ontwikkeling in de kostendekking: 2021

Pagina 18 van 20

2022:

Onderhoudskosten Het groenonderhoud op de begraafplaatsen is voor een zeer groot deel uitbesteed aan marktpartijen. Deze aannemers voeren het onderhoud op dit moment uit op basis van een afgesloten raamovereenkomst. In deze raamovereenkomst wordt uitgegaan van een x-aantal uren arbeid per jaar. De beheerder begraafplaatsen houdt toezicht op de uitvoering van de werkzaamheden en zorgt voor de afstemming met de aannemer. Het lastige aan het werken met een raamovereenkomst is dat er slechts beperkt sprake is van een prestatieverplichting. De overeenkomst is immers gesloten op basis van het aantal uren en niet op concrete prestaties. Om ervoor te zorgen dat de gemaakte uren efficiënt worden gebruikt, dient intensief toezicht te worden gehouden. Het geniet sterk de voorkeur om af te stappen van een raamovereenkomst en te gaan werken met een beeld- dan wel frequentiebestek voor het merendeel van de werkzaamheden. Hiermee kan beter worden gestuurd op de afgesproken kwaliteit omdat de te leveren prestatie inzichtelijk is. Op de begraafplaatsen zijn ook begraafplaatsmedewerkers aanwezig. Waar deze in het verleden nog wel eens tijd hadden om te ondersteunen bij het groenonderhoud, is dit nu niet het geval. Het team begraven kent een drietal vacatures. Daarnaast zijn er deelnemers aan het generatiepact, speelt de gemiddelde leeftijd binnen het team een rol en is dienstverlening verruimd.

Ook administratieve taken zoals het werken met een digitale agenda, vragen meer capaciteit en tijd van de medewerkers. Vanwege deze redenen zijn zij niet, of slechts zeer beperkt, in de gelegenheid (groen)onderhoudswerkzaamheden uit te voeren. De vraag ligt voor welk kwaliteitsniveau op de begraafplaatsen gewenst is en wat de kosten zijn die hiermee gemoeid zijn. Zijn de huidige budgetten voldoende om kwaliteitsniveau A te handhaven? Grafbedekking ophogen Er zijn graven waarvan het grafrecht in de tijd van de voormalige gemeentes is gekocht. Daarbij is in veel gevallen de afspraak gemaakt dat de gemeente in voorkomende gevallen de grafbedekking rechtzet of ophoogt. Deze afspraken gelden nog steeds. In de praktijk blijkt dat er steeds vaker graven zijn die opgehoogd moeten worden, wat tot kosten voor de gemeente leidt. We zullen dit gaan monitoren.

5.2 Evaluatie nieuwe tarieven Bij de heroverweging en harmonisatie van de tarieven voor de begraafplaatsen heeft de gemeenteraad gekozen voor het uitgangspunt dat de baten op basis van de nieuwe tarieven (2021) gelijk zouden moeten blijven aan hetgeen voorheen werd ontvangen (2020). Deze doelstelling is vrijwel behaald. In 2020 werd € 1,36 miljoen aan begraafleges geïnd, tegen € 1,34 miljoen in 2021 en € 1,42 miljoen in 2022. Pagina 19 van 20

In dit kader is ook van belang om te noemen dat de kwaliteit van de administratie op veel punten is verbeterd, ten opzichte van de beginsituatie van 1 januari 2019. Resultaat hiervan is dat tijdig brieven worden verstuurd naar alle rechthebbenden wanneer graftermijnen verlopen, zodat nabestaanden de keuze kunnen maken om wel of niet de rechten te verlengen. Tarief urn plaatsen In de eerste tarievenlijst 2021 werd voor het plaatsen van een urn in een urnengraf of urnenmuur een bedrag van 400 euro opgenomen. Nabestaanden vonden dit bedrag veel te hoog in relatie tot de geleverde dienst. Daarom is eind 2021 besloten dit bedrag te verlagen tot € 325. Desondanks hebben zowel nabestaanden als uitvaartondernemers aangegeven dat dit tarief nog steeds als zeer hoog wordt ervaren. Hetzelfde geldt voor het tarief dat voor het verstrooien van as in rekening wordt gebracht (€ 190). Verzoek: Tarief opgraven kind 0 – 12 jr Heel soms komt het voor dat nabestaanden de stoffelijke resten van een kind willen opgraven en herbegraven. Op dit moment is er wel een gereduceerd tarief voor het (her)begraven maar niet voor het opgraven. Het tarief voor opgraven is momenteel nog evenveel als voor een persoon van 12 jaar en ouder. Voor de tarieventabel 2024 zullen wij u voorstellen ook een gereduceerd tarief voor het opgraven van de stoffelijke resten van een kind op te nemen.

Uitbreiden vergunning gedenkteken afschaffen Volgens de Nadere Regels Begraafplaatsen HW 2021, moet voor het uitbreiden of aanpassen van bestaande grafbedekking een nieuwe vergunning worden aangevraagd. Hiervoor moet de aanvrager een legesbedrag van € 209 betalen. Omdat het vaak om zeer kleine aanpassingen gaat wordt dit door veel aanvragers als onrechtvaardig beschouwd. Wij stellen voor – zonder dat dit tot wijziging van de tarieventabel hoeft te leiden – dat aanpassing of uitbreiding van bestaande grafbedekking wel moet worden gemeld en goedgekeurd, maar dat er geen legesbedrag voor betaald hoeft te worden. Ook gebeurt het dat mensen kiezen voor opgraven (vaak uit een algemeen graf) en herbegraven (in een particulier graf). Meestal wil men het bestaande gedenkteken op het nieuwe graf plaatsen. Op dit moment moet daar nog een vergunning voor worden aangevraagd. Ook hiervoor stellen wij een meldingsplicht voor, zonder dat daarmee extra kosten gemoeid zijn.

6. Conclusie en aanbevelingen De conclusie is dat het in 2021 ingezette beleid voldoet aan de verwachtingen die er destijds bestonden. Onze aanbevelingen zijn: -

-

De termijn van de oudere kindergraven (zowel algemeen als particulier) ook op 70 jaar te zetten. Het accepteren dat het kwaliteitsniveau voor het onderhoud niet het gehele jaar door op A kan zijn. Ook dat dit op sommige gedeeltes niet kan om de biodiversiteit te kunnen vergroten. Het accepteren dat door te werken aan biodiversiteit niet overal kwaliteitsniveau A in stand kan blijven. Het uitgezette beleid ten aanzien van het bovengronds ruimen van graven waarvan de termijn is verlopen ook toepassen op de minder-actieve begraafplaatsen. Pagina 20 van 20