Concept Toekomsvisie (V1) HW 250812

Regionale samenwerking De samenwerking is reeds benoemd bij het instrumentarium en is ook nadrukkelijk onderdeel van de pijler gezond verstand. De vraagstukken zijn vaak regionaal van aard en betreft niet alleen gemeente Hoeksche Waard. Door slim regionaal samen te werken, kunnen vraagstukken effectiever en efficiënter het hoofd worden geboden. Met name de huidige samenwerking binnen de Zuid-Hollandse Delta (ZHD) biedt nog veel kansen en mogelijkheden om massa te creëren en zodoende effectiever te zijn in het realiseren van resultaten die ten goede komen aan onze inwoners. Dat geldt ook voor het samenwerkingsverband R8. In dit verband zitten verschillende grote heringedeelde gemeenten. De vraagstukken die spelen vertonen vaak grote overeenkomsten tussen de deelnemende gemeenten. We nemen actief deel aan de genoemde samenwerkingsverbanden en benutten elkaars kracht en ervaringen in het aanpakken van de inhoudelijke vraagstukken, maar ook op het gebied van public affairs en lobby.

Communicatie De toekomstvisie is tot stand gekomen middels een intensief participatietraject met inwoners, bedrijven en organisaties. Tijdens dit traject hebben we gecommuniceerd via nieuwsbrieven en de website. Communicatiemomenten vonden meestal plaats rondom belangrijke participatiebijeenkomsten en besluitmomenten door de gemeenteraad. We continueren deze communicatieaanpak.

Binnen de vierde pijler gaat het over het maken van toekomstbestendige keuzes, samenwerking en bereikbaarheid. De volgende zaken vragen om nadere uitwerking. We verkennen hoe de dorpen onderling nog beter verbonden kunnen worden voor autonome voertuigen en door fietssnelwegen. De onderlinge verbinding is essentieel voor de vitaliteit en de bereikbaarheid van voorzieningen. Een ander onderdeel dat verdieping behoeft, is de bereikbaarheid met de regio. We doen hiervoor een breed onderzoek naar de mogelijkheden, zoals een verbinding op het metronetwerk en een treinstation op het HSL-spoor. Deze verkenning is nodig om de Hoeksche Waard ook in de toekomst bereikbaar te houden.

Het goede leven in de Hoeksche Waard

31

Thema’s uitwerken naar een uitvoeringsprogramma Tijdens de conferentie verkennen we verschillende deelthema’s. We werken deze verder uit richting een uitvoeringsprogramma. Daarbij is ruimte voor meerdere denkrichtingen en krijgen betrokken partijen een actieve rol. Ook studenten kunnen hierbij meewerken.

V versnelling Het goede leven in de Hoeksche Waard

32

Relevante data & trends

Het goede leven in de Hoeksche Waard

33

Data en trends Data en trends Data en trends geven nader inzicht in de (toekomstige) situatie in en rondom de Hoeksche waard en vormen naast de participatieopbrengsten en de beleidsambities belangrijke input voor de visie. We benoemen hieronder de meest bepalende data en trends. In de bijlage vindt u een uitgebreid overzicht van de voor de totstandkoming van de visie gebruikte data en trends. Op hoofdlijnen zijn de drie meest invloedrijke trends: 1. Demografische ontwikkeling 2. Druk op de ruimte 3. Klimaatverandering

90.557 inwoners 2024

95.352 inwoners 20 40

98.40 9 inwoners 2 05 0

Prognose inwonersgroei, bron: eigen data gemeente Hoeksche Waard

Demografische ontwikkelingen De Hoeksche Waard had in 2024 90.557 inwoners. De Hoeksche Waard is een groeigemeente. Op basis van de prognoses zullen er in 2050 ongeveer 98.500 inwoners zijn. Er is sprake van een grotere demografische druk dan gemiddeld in Nederland. Dit is de verhouding tussen niet werkende en werkende mensen (20 tot 65-jarigen). In 2024 was dit in de Hoeksche Waard 80,9% en in Nederland 70,4%. In 2040 is dit respectievelijk 104,8% (!) en 86%. Er is bovendien sprake van dubbele vergrijzing: het aantal ouderen neemt toe én mensen worden gemiddeld ouder. Hoewel dit laatste op zichzelf een positieve ontwikkeling is, betekent het ook dat de vraag naar zorg en ondersteuning toeneemt. In de Hoeksche Waard wordt de vergrijzingspiek naar verwachting al in 2034 bereikt, zes jaar eerder dan in de rest van Nederland. Tegelijkertijd neemt het aandeel jongeren af ('ontgroening’). Dat resulteert in een onevenwichtige bevolkingsopbouw. Ten opzicht van de Nederland blijft het aandeel jongeren in de Hoeksche Waardse bevolking relatief hoog en wordt eerder dan in de rest van Nederland een groei verwacht (na 2033). De bevolking van de Hoeksche Waard vergrijst sterk. In 2024 was 24.2% van onze inwoners 65 jaar of ouder. Dat is hoger dan het gemiddelde in Nederland van 20,9%.

De verwachting is dat dit percentage tot 2040 snel verder toeneemt naar 29,5% in onze gemeente en 25,3% in Nederland. Zorgvraag Het aantal mensen dat zorg nodig heeft neemt snel toe en het aantal mensen dat zorg kan bieden (buren of medewerkers) neemt af. Hierdoor is de verhouding tussen deze twee een knelpunt. De gezondheid van inwoners in de Hoeksche Waard is hierbij een aanvullend aandachtpunt. Het betreft zowel de fysieks als de mentale gezondheid. Relatief veel mensen zijn bijvoorbeeld eenzaam (43,6% van de mensen van 18 jaar en ouder) of hebben last van depressiviteitsklachten. Ook onder jongeren speelt dit. Er is sprake van overgewicht en ook het sporten blijft achter ten opzichte van de rest van Nederland. Hoeksche Waarders leven ‘ondanks’ deze statistieken gemiddeld wel langer in goede gezondheid dan mensen in de regio.

Levensverwachting in goede gezondheid, bron CBS

Aantal mensen met heel veel en heel weinig vertrouwen in de gemeente, bron: waarstaatjegemeente.nl

Bron: regiobeeld, RIVM

Het goede leven in de Hoeksche Waard

34

Data en trends Grote kern

Middelgrote kern

Kleine kern

Vanaf 20.000 inw.

5.000 tot 20.000 inw.

Tot 5.000 inw.

Cafetaria’s etc.

55%

32%

21%

Restaurants

42%

18%

17%

Cafés

-35%

-40%

-40%

Supermarkten

19%

-6%

-29%

Vers-speciaalzaken

-38%

-35%

-42%

Drogisterijen

-7%

-20%

-40%

Kledingwinkels

-24%

-32%

-60%

Wit- en bruingoedwinkels

-50%

-40%

-49%

Druk op het landschap

Basisscholen

-5%

-15%

-23%

Het landschap van De Hoeksche Waard en de leefbaarheid staan onder spanning. De brede welvaart in de Gemeente is relatief hoog. De Hoeksche Waard scoort ruim voldoende op de Leefbarometer, maar het landschap staat onder druk door onder meer de oprukkende verstedelijking, economische groei en de energietransitie. Dit zorgt voor een spanningsveld en regionale druk. De gemeente moet de balans bewaren tussen het beschermen van het landschap en het vitaal houden van de gemeenschappen. De woningopgave in de regio is fors, wat een risico van verdere verstedelijking met zich meebrengt.

Ontwikkeling van voorzieningenniveau naar omvang kern 2002-2022 bron: Ipsos I&O Publiek

Betrokkenheid inwoners De betrokkenheid van inwoners is in de Hoeksche Waard groter dan elders. Dat is bijvoorbeeld zichtbaar in de cijfers van vrijwilligerswerk, maar vooral bij die van mantelzorg. In algemene zin neemt het mantelzorgpotentieel af door de vergrijzing. Het vertrouwen in de overheid is ook een aandachtspunt. Er zijn in de Hoeksche waard zowel minder mensen dan elders met veel vertrouwen in de gemeente als relatief veel mensen met weinig vertrouwen in de gemeente. Voorzieningen Het voorzieningenniveau is in grotere en kleinere kernen in heel Nederland flink aan het veranderen. Deels is dit gekoppeld aan de demografische veranderingen, maar een deel van de ontwikkelingen in het voorzieningenniveau houden daar slechts beperkt verband mee. Zo is bijvoorbeeld ook in grotere kernen een flinke afname van het aantal cafés, vers-, witgoed- en kledingwinkels te zien. Voor kleinere kernen valt vooral de sterke afname van het aantal supermarkten, drogisterijen en scholen op.

Ook in de gemeente Hoeksche Waard is er behoefte aan nieuwe woningen. Zodat het aanbod beter aansluit bij de wensen van alle doelgroepen. Op dit moment is bijvoorbeeld 71% van het totale aantal woningen een koopwoning t.o.v. 57% op landelijke schaal. Deze koopwoningen zijn voor starters en middeninkomens nauwelijks betaalbaar. Er is ook behoefte aan meer woningen voor ouderen zodat de doorstroming in de woningmarkt op gang komt. De bedrijvigheid vraagt ook meer ruimte in de toekomst. De bestaande bedrijventerreinen kunnen beter worden benut, maar om in de lokale behoefte te voorzien wordt een uitbreidingsruimte van circa 38* hectare ingeschat tot 2040. *Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Zuid-Holland, 2021; Bewerking: Sweco, 2025). Circa 31 hectare uitbreiding en circa 7 hectare vervangingsvraag.

Voorziening

-2

-1

0

1

2

Afwijking totaalscore Woningvoorraad Fysieke leefomgeving Voorzieningen Sociale samenhang Overlast & onveiligheid

In deze figuur wordt de afwijking in de leefbarometer voor de Hoeksche Waard ten opzichte van het landelijk gemiddelde getoond voor de totaalscore en voor de afzonderlijke dimensies in standaarddeviatie Bron: Leefbaarometer (2022). Bewerking Stec Groep (2025).

Het goede leven in de Hoeksche Waard

35

Data en trends Mobiliteit De groeiende mobiliteitsvraag als gevolg van ontwikkelingen heeft ook implicaties voor het landschap. Het autobezit in de Hoeksche Waard is daarbij hoog. De autoafhankelijkheid ook en dat is terug te zien in deze keuze die inwoners maken voor de vervoerswijze. Op alle afstanden is het aandeel auto fors hoger dan landelijk. Er is een relatief groot aantal vacatures op het eiland die lastig ingevuld worden. Dat is, gezien het grote aandeel mensen dat buiten de HW werkt, opvallend. Het grootste gedeelte van het oppervlak van het landschap in De Hoeksche Waard is nu in agrarisch gebruik; het open polderlandschap. De behoefte aan rust, ruimte en natuur bij de omliggende steden is groot. Daarnaast vragen de klimaat- en energietransitie om extra ruimte in het landschap en de dorpen.

Klimaatverandering De effecten van klimaatverandering zijn steeds meer merkbaar. Het risico op overstromingen is vooralsnog klein tot zeer klein in het Hoeksche Waardse landschap. De regio is vanwege de lage ligging aan zee wel kwetsbaar als de zeespiegel verder stijgt. Hierdoor wordt ook de interne verzilting (zie kaart onder ‘goed boeren’) van de bodem een steeds groter aandachtspunt. Door de verstedelijking rondom De Hoeksche Waard neemt de kans toe dat bij extreme neerslag het landschap, de bewoners en gebruikers wateroverlast ondervinden. Op een aantal specifieke plekken (in de oudste, laagstgelegen polder) speelt ook bodemdaling, die daar matig tot vrij sterk is. In de toekomst nemen deze klimaatuitdagingen toe. Ook groeit de behoefte van (grond)waterberging, ook voor de omliggende gebieden, richting de toekomst.

Onderscheid uitgaand en ingaande pendel (autoverkeer) bron: CBS/OCD

Overstromingskansen norm (2050) bron: RWS

Het goede leven in de Hoeksche Waard

36

Regionale context

Het goede leven in de Hoeksche Waard

37

Regionale, Rijks- en Europese context

Transitie van de haven: grondstoffen- en energietransitie, woningbouwopgave & brede welvaart

Ontwikkeling van de zuidelijke Randstad: grote verstedelijkingsopgave, betere verbinding stad en landschap

De dynamiek van de Antwerpse haven en het Duitse achterland

Denkrichtingen voor de delta: klimaatbestendig en veilig

Het goede leven in de Hoeksche Waard

38

Regionale context De blik van buiten De Hoeksche Waard ligt op een strategische locatie. Dichtbij de metropool Rotterdam, de Drechtsteden en de havens van Rotterdam en Antwerpen. Binnen de Zuid-Hollandse Delta heeft de Hoeksche Waard een duidelijke positie. Vanuit Randstedelijk, landelijk of Europees perspectief is dat veel minder het geval. De Hoeksche Waard wordt niet als vanzelfsprekend betrokken bij toekomstperspectieven of plannen op dat schaalniveau. Dit komt mede voort uit onduidelijkheid en onbekendheid. Onbekend maakt immers onbemind. De Hoeksche Waard wordt van oudsher als een relatief kleine speler gezien (economisch en in inwoneraantal) met een landelijke en agrarische focus. Uit het rondje langs de velden (provincie, gemeente Rotterdam en andere buurgemeenten) komt duidelijk terug dat er kansen genoeg zijn voor nadere samenwerking. Een duidelijkere profilering en inhoudelijke richting zijn noodzakelijk om deze te verzilveren.

Het goede leven in de regio

Strategische samenwerking Deze visie kan helpen om dit te bewerkstelligen. Hierbij is het wenselijk om zelf actief de verbinding te leggen met perspectieven en samenwerkingsverbanden die aansluiten bij de ambities van de Hoeksche Waard. Ook en juist, als die voorbij de reguliere samenwerkingsverbanden en structuren reiken. Om de doelstellingen voor de Hoeksche Waard te realiseren is regionale, nationale en Europese samenwerking nodig. Om dit mogelijk te maken gaan we werken aan een Public Affairs strategie. Hieruit kan dan een lobby-agenda voor de Hoeksche Waard worden opgesteld. Dit helpt bij gerichte samenwerking. Voor de hand liggende thema’s op basis van de visie zijn natuur, recreatie, klimaat, energie, landbouw, circulaire economie en mobiliteit. Hieronder worden een aantal voorbeelden en/of actuele ontwikkelingen benoemd die interessante aanknopingspunten voor de Hoeksche Waard in haar context bieden. Er is een onderverdeling gemaakt naar regionale, Rijks- en Europese context. Deze onderverdeling is niet altijd heel scherp te maken, omdat deze context elkaar vanzelfsprekend overlapt.

Het goede leven in de Hoeksche Waard

Hoeksche Waard in regionaal perspectief Transitie Rotterdamse Haven De Rotterdamse haven voorziet een grote verandering naar een maakhaven met een forse behoefte aan hoogwaardige grondstoffen en energie, waarbij ook het werkgeverschap binnen de haven meer aandacht krijgt. Zowel het aspect kwalitatief wonen in de buurt van de haven als voldoende gekwalificeerd personeel (van praktisch tot academisch) speelt hierbij een rol. Dit biedt kansen voor de Hoeksche Waard. Van bedrijvigheid (bijvoorbeeld als leverancier van duurzame grondstoffen of dienstverlening zoals ict) tot onderwijs, wonen en recreëren. Er is ook sprake van een intensivering in de relatie tussen de havens van Antwerpen en Rotterdam. De havens werken samen aan verschillende projecten, voornamelijk op het gebied van verduurzaming (clean deal), digitalisering en veiligheid. Gericht op het versterken van de concurrentiepositie en het investeren in infrastructuur, zoals pijpleidingen. In combinatie met het optimaliseren van de (nu al goede) verbindingen naar Duitsland via water, spoor en weg.

Het goede leven in de Hoeksche Waard

39

Regionale context Zuid Hollandse Delta De samenwerking in de regio Zuid-Hollandse Delta gaat een volgende fase in met ‘regiodeal II’ waarin eind 2024 een bedrag van 20 miljoen beschikbaar is gesteld om de kwaliteit van wonen, werken en leven te versterken voor het vergroten van de brede welvaart in de regio. De komende vier jaar wordt ingezet op de hoofdthema’s: Economie, Leefbaarheid, Landschap en Samenwerking. In Zuid-Hollandse Delta-verband (Hoeksche Waard, Goeree-Overflakkee, Nissewaard, Voorne aan Zee) werken we al intensief samen op de thema’s toekomstbestendig (circulair) bouwen, ketensamenwerking en circulair ondernemen. Deze samenwerking is voortgekomen vanuit de RegioDeal en ook voor de volgende tranche wordt een business case voorbereid om de samenwerking met ondernemers en onderwijs voor circulaire economie te versterken. Herziening Provinciaal omgevingsbeleid 2025 In de herziening van het omgevingsbeleid 2025 van de provincie (nog niet vastgesteld) is een koerswijziging opgenomen die kansen biedt voor de Hoeksche Waard. Het betreft onder meer het open landschap beschermen en optimaal benutten voor landbouw, natuur, recreatie, energie- en (drink)wateropgaven. Ook is opgenomen dat, via het beleid voor toekomstbestendige ruimtelijke ontwikkeling, de provincie landbouwgrond gaat beschermen tegen bebouwing.

Voldoende landbouwgrond ziet de provincie als een randvoorwaarde voor een toekomstbestendige landbouw in het licht van voedselproductie, een realistische extensiveringsopgave en agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Voor toekomstbestendige landbouw wordt ingegaan op het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen van landschapsdiensten. Ook wordt in het kader van klimaatadaptatie aandacht gevraagd voor de ‘sponswerking’ van de bodem. Deze is van groot belang om de risico’s op wateroverlast te beperken. We zijn heel kwetsbaar voor klimaatverandering in de Hoeksche Waard en in de rest van Zuid-Holland. De Hoeksche Waard is bij uitstek een gebied waar we in deze behoefte van sponswerking kunnen voorzien. Bereikbaar Zuid-Holland Het Programma Zuid-Hollandse infrastructuur (2025-2039) is de (financiële) uitwerking van de ambitie Bereikbaar Zuid-Holland op het vlak van infrastructuur. Voor de externe bereikbaarheid van de Hoeksche Waard richt de ambitie zich op het vergroten van de capaciteit van weginfrastructuur, het bieden van een goed (en snel) alternatief voor de (kortere) verbindingen met de omliggende gebieden, zoals het openbaar vervoer en de fiets, het beter benutten van de huidige capaciteit door slimmere maatregelen, zoals het gebruik van de vluchtstrook van de A29 door de bus of een inhaalverbod voor vrachtwagens.

Het goede leven in de Hoeksche Waard

40

Regionale context Mobiliteit op het eiland Voor de interne bereikbaarheid van de Hoeksche Waard is de ambitie om inwoners, dorpen en voorzieningen goed met elkaar te verbinden op een veilige en duurzame manier. Hierbij is het zoveel mogelijk scheiden van de verschillende modaliteiten, zoals landbouwverkeer, fiets en auto, wenselijk. Het bereikbaar houden van voorzieningen voor alle inwoners is een belangrijk uitgangspunt. Voor de leefbaarheid op de kwetsbare dijken is het van belang om de grote en zware verkeersstromen zoveel mogelijk via het hoofdwegennet af te wikkelen. Om dit te bereiken is het zaak om de zogenaamde vorkstructuur in de Hoeksche Waard te realiseren. Het provinciale programma sluit daarmee naadloos aan op de recent vastgestelde gemeentelijke mobiliteitsvisie. De interne bereikbaarheid en met name de verbindingen tussen de dorpen om de voorzieningen bereikbaar te houden wordt in deze toekomstvisie verder benadrukt. Recreatie Het Recreatieperspectief 2030 (januari 2023) van de provincie beschrijft hoe een beweegvriendelijke leefomgeving bijdraagt aan een aantrekkelijke, gezond en leefbaar Zuid-Holland. Er zijn concrete aanknopingspunten voor een inhoudelijke verbinding van de ambities. Het landschapspark Zuidvleugel (zie figuur) bijvoorbeeld.

Maar ook andere, zoals gezond leven (voedsel en bewegen), de koppeling van klimaatdoelen aan recreatiegebieden, de toegankelijkheid van het agrarisch gebied en waterrecreatie als speerpunt. Ook de gemeente Rotterdam zet flink in op het toevoegen van groen in eigen stad, maar zoekt ook nadrukkelijk de verbinding met groene gebieden in hun omgeving. In de Rotterdamse omgevingsvisie (zie figuur) wordt de verbinding met de Hoeksche Waard gelegd door het ‘verbinden van stedelijk en regionale groenstructuur. Energietransitie Het provinciaal en het nationaal Meerjaren investeringsprogramma Energie en Klimaat (pMiek en nMiek) geven invulling aan het energiesysteem van de toekomst en wat dit betekent voor de diverse regio’s en gemeenten. Het oplossen van de warmtetransitie speelt hier een steeds grotere rol in. De keuzes hierbij bepalen voor een aanzienlijk deel de elektriciteitsbehoefte voor de Hoeksche Waard. Wij kiezen positie als landelijke gemeente waarbij betaalbaarheid en landschappelijke kwaliteit voorop staat. Naast het oplossen van de warmtetransitie en de elektriciteitsvraag gaat het ook om de aanleg van energieinfrastructuurprojecten, zoals hoogspanningsleidingen, transformatorstations of waterstofleidingen die de Hoeksche Waard doorkruisen en dus impact hebben.

Door bij deze ontwikkelingen een nadrukkelijke verbinding te leggen met de gemeentelijke ambities kan daar mogelijk een grotere meerwaarde uit worden gehaald.

Het goede leven in de Hoeksche Waard

41

Rijks- en Europese context Rijkscontext Circulaire economie Het Rijksprogramma Circulaire Economie is het fundament van het landelijke circulaire economie beleid, met als doel: een volledig circulaire economie in 2050 en halvering van het gebruik van primaire grondstoffen in 2030. Dit richt zich op 5 prioritaire ketens; biomassa en voedsel, kunststoffen, maakindustrie, bouw en consumptiegoederen. Nationale Aanpak Biobased bouwen Het hoofddoel van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is om ‘bij te dragen aan nationale doelstellingen voor CO₂-reductie, stikstofreductie, circulaire economie, natuur- en biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit’. Dit gebeurt door het opzetten van een robuuste en zelfstandige markt voor de teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen in de bouw. Het biedt agrarische ondernemers nieuwe perspectieven om met de teelt van Biobased grondstoffen bij te dragen aan duurzame bouw.

Europese Context

In Europees perspectief is er een aantal belangrijke thema’s voor de Hoeksche Waard. Zo zetten we sterk in op de energietransitie, met plannen voor duurzame energieopwekking, klimaatadaptatie en circulaire landbouw. Dit sluit aan bij Europese doelstellingen zoals die zijn opgenomen in de Green Deal. Ook is er de ambitie om meer woningen te bouwen, met aandacht voor klimaatbestendigheid en behoud van het open landschap. Dit past binnen bredere Europese doelen voor duurzame verstedelijking en leefbare regio’s. Ook blijven we sterk verbonden met de landbouw en zoeken we actief naar manieren om deze sector te verduurzamen en de lokaal toegevoegde waarde te vergroten. Dit sluit aan bij het Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), dat inzet op innovatie en duurzaamheid. De Hoeksche Waard zet in op betere verbindingen, zowel fysiek (openbaar vervoer, infrastructuur) als digitaal. Dit is essentieel voor regionale economische ontwikkeling en sluit aan bij Europese investeringen in infrastructuur. De Hoeksche Waard maakt deel uit van het LEADER-programma ZuidHollandse Eilanden, samen met Goeree-Overflakkee en Voorne-Putten. Dit is een Europees subsidieprogramma gericht op plattelandsontwikkeling ‘van onderop’. De Hoeksche Waard heeft een vruchtbare delta-bodem en een sterke landbouwsector.

In het toekomstperspectief wordt ingezet op natuur-inclusieve landbouw, klimaatadaptatie, waterbeheer en biodiversiteit. Dit sluit aan bij Europese richtlijnen zoals de Kaderrichtlijn Water en de Green Deal. In vergelijking met andere plattelandsgebieden (waar o.a. droogte en vergrijzing problematischer zijn), heeft de Hoeksche Waard een sterkere uitgangspositie voor een duurzame landbouwtransitie. Dat komt mede door de relatief goede bereikbaarheid en ligging (nabij Rotterdam).

Het goede leven in de Hoeksche Waard

42

Colofon Deze Toekomstvisie is gemaakt door de gemeente Hoeksche Waard in samenwerking met adviesbureau Maakdestad. De foto’s zijn voornamelijk afkomstig van www.visithw.nl www.natuurlijkhw.nl en www.hoekschewaardactief.nl