Bijlage 6 Archeologisch onderzoek Dorpsstraat 1b Heinenoord

27

IDDS Archeologie rapport 2512 Versie 1.2 (concept)

Literatuur en kaarten Boer, E. de, 2005: Binnenmaas – Heinenoord, Invalsweg N217. Archeologisch vooronderzoek. Bilan rapport 2005/24 Bosch, J.E. van den, 2013: Inventariserend Veldonderzoek door middel van grondboringen, Bouwlocatie Tienvoet 1, Heinenoord, Gemeente Binnenmaas. SOB Research. Bosch, J.E. van den, 2020: Archeologisch Bureauonderzoek Centrumplan Heinenoord, Emmastraat, Margrietstraat en Oranjestraat, Heinenoord, Gemeente Hoeksche Waard. SOB Research. Centraal College van Deskundigen, 2018: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.1, Gouda. Cohen, K.M./ E. Stouthamer/ H.J. Pierik/ A.H. Geurts, 2012: Rhine‐Meuse Delta Studies’ Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography, Utrecht.

Hijma, M.P., 2009: From river valley to estuary: The early-mid Holocene transgression of the RhineMeuse valley, The Netherlands. PhD Thesis Utrecht University. Huizer, J./ M. Benjamins / S. van der A, 2009: De archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart voor de Hoeksche Waard. ADC rapport H034. Jansen, H./ E. Norde, 2006: Archeologisch onderzoek Oosteinde te Heinenoord, gemeente Binnenmaas. Grontmij Archeologische Rapporten 260 Koekkelkoren, A.M.H.C./ S. Moerman, 2011: Archeologisch bureauonderzoek & Inventariserend Veldonderzoek, verkennend. Tienvoet, HeinenoordGemeente Binnenmaas. B&G rapport 1253 Leuvering, J.H.F., 2020: Plangebied Tienvoet te Heinenoord, gemeente Hoeksche Waard; archeologisch vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP-RAPPORT 4377

28

IDDS Archeologie rapport 2512 Versie 1.2 (concept)

Mulder, E.F.J. de/ M.C. Geluk/ I.L. Ritsema/ W.E. Westerhoff/ T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland, Groningen/Houten. Mulder, E.F.J. de/ M.C. Geluk/ I.L. Ritsema/ W.E. Westerhoff/ T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland, Groningen/Houten. Ras, J., 2006: Inventariserend Veldonderzoek door middel van grondboringen bouwproject Zorgcentrum Heinenoord. SOB Research. Ras, J., 2017: Archeologisch Bureauonderzoek ‘Bestemmingsplan Oud-Heinenoordseweg 2’, Heinenoord, Gemeente Binnenmaas. SOB Research. Ras, J., 2019: Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek door middel van grondboringen ‘Plangebied Opslagloods Museum Hoeksche Waard’, Hoflaan 13, Heinenoord, Gemeente Binnenmaas. SOB Research. SIKB, 2008: Archeologische standaard boorbeschrijving, Archeologie Leidraad, Gouda. Vos, P. / M. van der Meulen / H. Weerts / J. Bazelmans, 2018: Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam. Wilbers, A.W.E./ D.F.A.M. van den Biggelaar, 2021: Plan van aanpak. Dorpsstraat 1b in Heinenoord, gemeente Hoeksche Waard, Noordwijk (Intern rapport, IDDS Archeologie).

Websites archis.cultureelerfgoed.nl beeldbank.cultureelerfgoed.nl ikme.nl landschapinnederland.nl/militaire-landschapskaart www.bodemloket.nl www.dinoloket.nl www.pdok.nl www.topotijdreis.nl

29

IDDS Archeologie rapport 2512 Versie 1.2 (concept)

Lijst van afkortingen en begrippen Afkortingen AHN AMK AMZ Archis ASB AWN BP GHG GLG GPS indet KNA mv NAP PvA PvE RCE SIKB

Actueel Hoogtebestand Nederland Archeologische Monumenten Kaart Archeologische Monumentenzorg Archeologisch Informatie Systeem Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland Before Present (Present = 1950) Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand Gemiddeld Laagste Grondwaterstand Global Positioning System ondetermineerbaar Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie maaiveld (het landoppervlak) Normaal Amsterdams Peil Plan van Aanpak Programma van Eisen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer

Verklarende woordenlijst 14 C-datering (ook wel C14-datering) Bepaling van gehalte aan radioactieve koolstof 14C van organisch materiaal (hout, houtskool, veen, schelpen e.d.) waaruit de 14Couderdom kan worden afgeleid. Deze ouderdom wordt opgegeven in jaren vóór 1950 na Chr. (jaren BP) met daaraan toegevoegd de aan de meting verbonden mogelijke afwijking (standaarddeviatie) Allerød tijd Korte, relatief warme periode uit de laatste ijstijd (Weichselien), ca. 11.80011.000 jaar geleden antropogeen Ten gevolge van menselijk handelen (door mensen veroorzaakt/gemaakt) Archis-melding Elke melding bij het centraal informatiesysteem (Archis) artefact Alle door de mens vervaardigde of gebruikte voorwerpen bioturbatie Verstoring van de oorspronkelijke bodemstructuur en/of transport van materiaal door plantengroei en dierenactiviteiten Bølling tijd Korte, relatief warme periode uit de laatste ijstijd (Weichselien), ca. 13.50012.000 jaar geleden Boreaal Tijdvak, onderafdeling van het Holoceen, gekarakteriseerd door een gematigd en continentaal klimaat en een bebost landschap gedomineerd door loofbomen (datering ca. 6800-5500 voor Chr.) buitendijks Gronden die aan de rivierzijde van een dijk liggen.

In het buitendijkse gebied liggen de uiterwaarden castellum Romeins legerkamp conservering Mate waarin grondsporen, anorganische en organische archeologische resten bewaard zijn couperen Het maken van één of meer verticale doorsneden door een spoor of laag om de aard, diepte, vullingen, vorm en relaties met andere fenomenen vast te stellen crematie Begraving met gecremeerd menselijk bot crevasse Doorbraakgeul door een oeverwal dagzomen Aan de oppervlakte komen, zichtbaar worden van gesteenten (met inbegrip van zand, klei, etc.)

30

IDDS Archeologie rapport 2512 Versie 1.2 (concept)

dekzand

Dryas Edelmanboor Eemien eerdgrond eolisch estuarien estuarium fluviatiel fluvioglaciaal gaafheid Hollandveen Holoceen horizont humeus ijzeroer in situ inhumatie interstadiaal kom kreek kronkelwaard kwel kwelder laag leem Limes lithologie löss lutum meander meanderen oeverwal

Fijnzandige afzettingen die onder periglaciale omstandigheden voornamelijk door windwerking ontstaan zijn; de dekzanden van het Weichselien vormen in grote delen van Nederland een ‘dek’ (Formatie van Boxtel) Laatste gedeelte van de laatste ijstijd (Weichselien), ca. 20.000-10.000 jaar geleden Een handboor voor bodemonderzoek Interglaciaal tussen de voorlaatste en laatste ijstijd (Saalien en Weichselien), ca. 130.000-120.000 jaar geleden Grond met een humushoudende minerale bovengrond van meer dan 50 cm, ontstaan door invloed van de mens Door de wind gevormd, afgezet Afgezet in een estuarium Inham aan de kust waarin met name het getijde grote invloed uitoefent op het landschap, bijvoorbeeld de Westerschelde Door rivieren gevormd, afgezet Door smeltwater (afkomstig van gletsjers) afgezet Mate van (fysieke) verstoring van de bodem, zowel in verticale zin (diepte) als in horizontale zin (omvang) Holocene formatie, ontstaan vanaf 3500 voor Chr. Jongste geologisch tijdvak dat nog steeds voortduurt (vanaf de laatste ijstijd: ca.

8800 jaar voor Chr.) Kenmerkende laag binnen de bodemvorming Organische stoffen bevattend; bestaande uit resten van planten en dieren in de bodem IJzeroxidenhydraat, een ijzererts dat vooral in vlakke landstreken, in dalen en moerassige gebieden op geringe diepte voorkomt Achtergebleven op exact de plaats waar de laatste gebruiker het heeft gedeponeerd, weggegooid of verloren Begraving met niet gecremeerd menselijk bot Een warmere periode tijdens een ijstijd (glaciaal) Laag gebied waar na overstroming van een rivier vaak water blijft staan en klei kan bezinken Waterweg waarbij het water vanuit zee of rivier onder invloed van het getijde inen uitstroomt Deel van een stroomgebied omgeven – en grotendeels opgebouwd – door een meander Door hydrostatische druk aan het oppervlakte treden van grondwater zie schor Een vervolgbare grondeenheid die op archeologische of geologische gronden als eenheid wordt onderscheiden Grondsoort die wordt gekenmerkt door een samenstelling van meer dan 50% silt, minder dan 50% zand en minder dan 25% klei de noordgrens van het Romeinse rijk Wetenschap die zich bezighoudt met de beschrijving en het ontstaan van de sedimentaire gesteenten Door de wind gevormde afzetting van zeer fijnkorrelig materiaal waarvan het overgrote deel van de korrels (60-85%) kleiner is dan 0,063 mm Kleideeltjes kleiner dan 0,002 mm Min of meer regelmatige lusvormige rivierbocht

(van rivieren of beken) Zich bochtig door het landschap slingeren Langgerekte rug langs een rivier of kreek, ontstaan doordat bij het buiten de oevers treden van de stroom het grovere materiaal het eerst bezinkt

31

IDDS Archeologie rapport 2512 Versie 1.2 (concept)

OSL-datering

oxidatie plaggendek plangebied Pleistoceen

podzol pollenanalyse

prehistorie rivierduin Saalien schor silt slak slik spieker strandvlakte strandwal

stratigrafie stroomgordel stroomrug

stuwwal terras (rivier-) vaaggronden vicus vindplaats Weichselien zavel zeldzaamheid

Dateringsmethode waarmee op grond van energieverval kan worden bepaald wanneer een fragment kwarts (zand) voor het laatst heeft blootgestaan aan direct zonlicht Reactie met zuurstof (roesten/corrosie bij metalen; ‘verbranding’ bij veen) Verhoogd bouwland, ontstaan door ophoging ten gevolge van bemesting. Voor de bemesting werden plaggen of met zand vermengde potstalmest opgebracht Gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen Geologisch tijdperk dat ca. 2,3 miljoen jaar geleden begon. Gedurende deze periode waren er sterke klimaatswisselingen van gematigd warm tot zeer koud (de vier bekende ijstijden). Na de laatste ijstijd begon het Holoceen (ca. 8800 voor Chr.) Goed ontwikkelde bodem in gebieden met veel neerslag De bestudering van fossiele stuifmeelkorrels en sporen waardoor een beeld van de vegetatiegeschiedenis gevormd kan worden. Uit de vegetatiegeschiedenis kan het klimaat worden gereconstrueerd Dat deel van de geschiedenis waarvan geen geschreven bronnen bewaard zijn gebleven Door verstuiving uit een riviervlakte hierlangs ontstaan duin (in Nederland meestal Weichselien of Vroeg Holoceen van ouderdom) Voorlaatste ijstijd, waarin het landijs tot in Nederland doordrong en de stuwwallen werden gevormd, ca.

200.00-130.000 jaar geleden Zandgrond in een getijdenwater; staat alleen onder water bij zeer hoog tij, begroeid Zeer fijn sediment met grootte 0,002-0,063 mm Steenachtig afval van metaal- of aardewerkproductie Zandgrond in een getijdenwater; staat onder water bij vloed en valt droog bij eb, kwelder onbegroeid; wad Op palen geplaatst opslaghuisje Groot vlak zandig gebied tussen twee strandwallen Langs de kust gevormde langgerekte zandrug die uitsteekt boven het gemiddelde hoogwaterniveau; geeft in Nederland de oude ligging van de kustlijn weer Opeenvolging van lagen in de bodem Het geheel van rivieroeverwal-, rivierbedding- en kronkelwaard-afzettingen, al dan niet met restgeul(en) Oude riviergeul die zodanig is opgehoogd met zandige afzettingen dat de rivier een nieuwe loop heeft gekregen; blijft door inklinking van de komgebieden als een rug in het landschap liggen Door de druk van het landijs in het Saalien opgedrukte rug van scheefgestelde preglaciale sedimenten Door een rivier verlaten en daarna versneden dalbodem Minerale gronden zonder duidelijke podzol-B-horizont, zonder briklaag en zonder minerale eerdlaag Een burgerlijke nederzetting uit de Romeinse tijd met een stedelijk karakter maar zonder stadsrechten Ruimtelijk begrensd gebied waarbinnen zich archeologische informatie bevindt Geologische periode (laatste ijstijd, waarin het landijs Nederland niet bereikte), ca.

120.000-10.000 jaar geleden Grondsoort die tussen 8 en 25% lutum (kleideeltjes kleiner dan 0,002 mm) bevat Mate waarin een bepaald type monument schaars is (of is geworden) voor een periode of in een gebied

32

Bijlage 1: Topografische kaart

Legenda plangebied

IDDS 's- Gravendijckseweg 37 2201 CZ Noordwijk IDDS.NL

Postbus 126 2200 AC Noordwijk info@idds.nl T 071 - 402 85 86

integrale exper se bij ruimtelijke ontwikkeling

Project: Dorpsstraat 1b, Heinenoord OM nr.: 4931794100 Versie: 1 Projectnr.: 66041120 Formaat: A4 Schaal: Datum: 8-1-2021 Tekenaar: AWI

Bijlage 4: Boorbeschrijvingen

Pagina 1 / 2

0

Boring:

1

Boring:

2

Boring:

3

Datum:

21-1-2021

Datum:

21-1-2021

Datum:

21-1-2021

X:

92526,26

X:

92507,39

X:

92510,37

Y:

426627,14

Y:

426636,84

Y:

426623,23

Hoogte (m NAP):

-0,309

Hoogte (m NAP):

-0,208

Hoogte (m NAP):

-0,371

-31

gazon

-71

Klei, sterk siltig, matig humeus, donker grijsbruin, Edelmanboor, geleidelijk, kalkrijk, A-horizont, omgewerkte grond

50

-101

100

-131

Klei, uiterst siltig, bruinbeige, Edelmanboor, geleidelijk, roestvlekken: weinig, kalkrijk, C-horizont Zand, matig fijn, uiterst siltig, licht, Edelmanboor, roestvlekken: spoor, kalkrijk

0

-21

gazon

0

-37

Klei, sterk siltig, matig humeus, sporen plastic, donkerbruin, Edelmanboor, scherp, kalkrijk, A-horizont, omgewerkte grond

Klei, sterk siltig, matig humeus, donker grijsbruin, Graven, scherp, kalkrijk, A-horizont, omgewerkte grond

-61

50 -81

-77

Klei, uiterst siltig, bruinbeige, Edelmanboor, scherp, roestvlekken: weinig, kalkrijk, C-horizont

50 -97

Zand, matig fijn, uiterst siltig, lichtgrijs, Edelmanboor, scherp, kalkrijk, erosieve basis 100

Klei, uiterst siltig, bruinbeige, Edelmanboor, scherp, roestvlekken: weinig, kalkrijk, C-horizont Zand, matig fijn, uiterst siltig, lichtgrijs, Edelmanboor, diffuus, roestvlekken: spoor, kalkrijk

100 -147

Zand, matig fijn, uiterst siltig, lichtgrijs, Edelmanboor, scherp, kalkrijk, erosieve basis

150

gazon

Zand, matig fijn, uiterst siltig, lichtgrijs, Edelmanboor, scherp, kalkrijk

150

150

-207 -217

200

-231

200 Veen, zwak houthoudend, donkerbruin, Guts, bosveen, kalkloos

250

200 -227

Veen, matig houthoudend, donkerbruin, Guts, bosveen, kalkloos

250

Klei, sterk siltig, zwak humeus, donker grijsbeige, Edelmanboor, geleidelijk, kalkloos, Komafzetting Veen, matig houthoudend, donkerbruin, Edelmanboor, geleidelijk, kalkloos

250 -281

-297

Veen, sterk kleiïg, matig houthoudend, grijsbruin, Guts, geleidelijk, kalkloos

-301

300 -347

Klei, uiterst siltig, zwak houthoudend, grijs, Guts, geleidelijk, kalkloos

350

-417

400

-437

Klei, uiterst siltig, matig houthoudend, grijs, Guts, dit zou oeverwal kunnen zijn, zandlagen, kalkrijk

Projectcode: 66041120 getekend volgens NEN 5104

Pagina 2 / 2

0

Boring:

4

Boring:

5

Datum:

21-1-2021

Datum:

21-1-2021

X:

92508,22

X:

92536,10

Y:

426611,32

Y:

426600,78

Hoogte (m NAP):

-0,489

Hoogte (m NAP):

-0,368

Opmerking:

geen roest door bebouwing

Opmerking:

kas

-49

beton

0

Volledig beton, Guts

-47

-61

50

-99

-129

Klei, sterk siltig, matig humeus, donker grijsbruin, Edelmanboor, geleidelijk, kalkrijk, A-horizont, omgewerkte grond

100

-77

50

Klei, uiterst siltig, grijs, Edelmanboor, geleidelijk, kalkrijk, C-horizont Zand, matig fijn, uiterst siltig, grijs, Edelmanboor, scherp, kalkrijk

-37

-117

100 -147

tuin Klei, uiterst siltig, matig humeus, bruinoranje, Edelmanboor, scherp, kalkrijk, omgewerkte grond Klei, uiterst siltig, grijsbeige, Edelmanboor, geleidelijk, roestvlekken: weinig, kalkrijk, C-horizont Zand, matig fijn, uiterst siltig, grijsbeige, Edelmanboor, geleidelijk, roestvlekken: weinig, kalkrijk Zand, matig fijn, uiterst siltig, grijs, Edelmanboor, geleidelijk, roestvlekken: spoor, kalkrijk

150

Zand, matig fijn, uiterst siltig, lichtgrijs, Edelmanboor, scherp, kalkrijk, erosieve basis

150

-217

Veen, donkerbruin, Guts, bosveen, kalkrijk 200

200 -259

Veen, donkerbruin, Guts, bosveen, kalkloos

-289

250

-307

Projectcode: 66041120 getekend volgens NEN 5104

Legenda (conform NEN 5104) grind

klei

geur

Grind, siltig

Klei, zwak siltig

Grind, zwak zandig

Klei, matig siltig

geen geur zwakke geur matige geur sterke geur

Grind, matig zandig

Klei, sterk siltig

Grind, sterk zandig

Klei, uiterst siltig

Grind, uiterst zandig

Klei, zwak zandig

uiterste geur

olie geen olie-water reactie zwakke olie-water reactie matige olie-water reactie sterke olie-water reactie Klei, matig zandig

Klei, sterk zandig

zand

uiterste olie-water reactie

p.i.d.-waarde >0

Zand, kleiïg

>1 >10 Zand, zwak siltig

>100

leem

>1000

Zand, matig siltig

Leem, zwak zandig

>10000

Zand, sterk siltig

Leem, sterk zandig

monsters geroerd monster

Zand, uiterst siltig

overige toevoegingen zwak humeus

ongeroerd monster volumering

veen Veen, mineraalarm

matig humeus

overig bijzonder bestanddeel

Veen, zwak kleiïg

sterk humeus

Gemiddeld hoogste grondwaterstand grondwaterstand

Veen, sterk kleiïg

zwak grindig

Veen, zwak zandig

matig grindig

Veen, sterk zandig

sterk grindig

Gemiddeld laagste grondwaterstand slib

water

Legenda afkortingen Archeologische Boorbeschrijving (conform ASB 2008) Percentages en Mediaan Klasse Zandmediaan Uiterst fijn 63-105 µm Zeer fijn 105-150 µm Matig fijn 150-210 µm Matig grof 210-300 µm Zeer grof 300-420 µm Uiterst grof 420-2000 µm Nieuwvormingen (1=spoor, 2=weinig, 3=veel) Afkorting Nieuwvormingen FEC IJzerconcreties FFC Fosfaatconcreties FOV Fosfaatvlekken MNC Mangaanconcreties ROV Roestvlekken VIV Vivianiet VKZ Verkiezeling ZAV Zandverkittingen Bodemkundige interpretaties Code Bodemkundige interpretaties BOD Bodem BOV Bouwvoor ESG Esgrond GLE Gleyhorizont HIN Humusinspoeling INH Inspoelingshorizont KAT Katteklei KBR Klei, brokkelig LOO Loodzand MOE Moedermateriaal OMG Omgewerkte grond OPG Opgebrachte grond OXR Oxidatie-reductiegrens POD Podzol RYP Gerijpt TKL Top kalkloos TRP Terpaarde UIT Uitspoelingshorizont VEN Vegetatieniveau VNG Gelaagd vegetatieniveau VRG Vergraven

Bodemhorizont Code Bodemhorizont BHA A-horizont BHAB BHAC BHAE BHB BHBC BHC BHE BHEB BHO BHR

AB-horizont AC-horizont AE-horizont B-horizont BH-horizont C-horizont E-horizont EB-horizont O-horizont R-horizont

Omschrijving Minerale bovengrond Overgangshorizont Overgangshorizont Overgangshorizont Inspoelingshorizont Overgangshorizont Uitgangsmateriaal Uitspoelingshorizont Overgangshorizont Strooisellaag Vast gesteente

Sedimentaire karakteristiek, laaggrens Afkorting Afmeting Klasse overgangszone BDI ≥ 3,0 - < 10,0 cm Basis diffuus BGE ≥ 0,3 - < 3,0 cm Basis geleidelijk BSE < 0,3 cm Basis scherp Kalkgehalte Code Kalkgehalte CA1 Kalkloos CA2 Kalkarm CA3 kalkrijk Archeologische indicatoren (1=spoor, 2=weinig, 3=veel) Code Omschrijving AWF Aardewerkfragmenten BST Baksteen GLS Glas HKB Houtskoolbrokken HKS Houtskoolspikkels MXX Metaal OXBO Onverbrand bot OXBV Verbrand bot SGK Gebroken kwarts SLA Slakken/sintels SVU Vuursteen SXX Natuursteen VKL Verbrande klei VSR Visresten

Bijlage 5: Periodentabel