Bijlage 5 Bikker 2023-12-20 Lid-GS brief van gedeputeerde Zevenbergen - Keuzemogelijkheden investeringen O

Lid Gedeputeerde Staten E.F.A. (Frederik) Zevenbergen Contact efa.zevenbergen@pzh.nl Provinciehuis Postbus 90602 2509 LP Den Haag T 070 - 441 66 11 http://www.zuid-holland.nl Datum 20 december 2023

Provinciale Staten

Ons kenmerk PZH-2023-834595955 DOS-2013-0004779 Uw kenmerk Bijlagen -

Onderwerp Keuzemogelijkheden investeringen OV door motie Bikker Geachte Statenleden, In de PS vergadering van 8 november 2023 heb ik toegezegd uw Staten een keuzemenu voor te leggen over de besteding van de extra middelen die vanuit het rijk beschikbaar worden gesteld ter versterking van het provinciale openbaar vervoer (BW/T2023.020). Met deze brief bied ik u een zogenaamde menukaart aan. Dit zijn diverse voorstellen om de extra middelen aan uit te geven. Dit wil ik graag met u gebruiken om het gesprek aan te gaan over de inzet van deze middelen. De motie Bikker leidt structureel tot extra middelen om in de exploitatie van ons provinciale openbaar vervoer te investeren. Op dit moment lijkt er voor Zuid-Holland structureel € 8,24 miljoen extra exploitatiemiddelen beschikbaar te komen, wat een toename van het budget voor de exploitatie van OV met 8,3 % betekent. Hiernaast wordt Zuid-Holland gecompenseerd voor de tariefsverhoging die in 2024 niet doorgaat. Deze middelen zet de provincie door aan de vervoerders.

Mogelijke inzet motie Bikker Inzet van de middelen van motie Bikker is door het Rijk aan randvoorwaarden gebonden. Er moet met het volgende rekening worden gehouden: • Uitgaven mogen alleen worden gedaan aan exploitatie van concessies die in beheer zijn van de provincie Zuid-Holland; • De middelen worden aan het Provinciefonds toegevoegd. Ze worden jaarlijks geïndexeerd; • Het Rijk wil een verantwoording van de uitgaven en een bevestiging dat deze daadwerkelijk aan provinciaal ov zijn besteed. • De gelden zijn uitsluitend bestemd voor de exploitatie van openbaar vervoer, ze kunnen niet worden besteed aan investeringen in infrastructuur. Ook investeringen in andere concessies dan die van de provincie is niet mogelijk, zoals die van de MRDH, of het Hoofdrailnet.

Proces

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

In een technische sessie bespreek ik graag met u waar u de inzet van extra middelen ziet. Ik hoor graag welke ideeën en prioriteiten u heeft. Op basis van dit gesprek zal ik een voorstel uitwerken.

Gereserveerd budget Vanwege de aanbesteding van de concessie HWGO en de door u gewenste ontwikkeling van deze concessie, is al budget gereserveerd om toe te voegen aan de exploitatiesubsidie vanaf ingangsdatum van de nieuwe concessie, namelijk december 2025. Het betreft de volgende posten: • •

€ 500.000 voor een bonus bij meer reizigers; € 300.000 voor extra aanbod in het landelijk gebied, bijvoorbeeld ontsluiting van de kern Herkingen.

Hiernaast moeten er voor een aantal concessies nog herijkingsafspraken worden gemaakt om de concessies toekomstvast te maken na corona. Het betreft hierbij de concessies Treindienst Alphen aan den Rijn – Gouda en de Waterbus. Hiervoor zal ook budget nodig zijn.

Voorstel opties menukaart De menukaart kent twee keuzes die volgordelijk moeten worden gemaakt: 1. Manier van spreiding van het budget; 2. Besteding van het budget. Deze twee keuzes komen in het vervolg van deze brief aan de orde.

Manier van spreiding van het budget De keuze die eerst gemaakt moet worden is of op voorhand een verdeling over de concessies wordt gemaakt volgens een verdeelsleutel, of dat er meer maatwerk wordt toegepast op basis van beleidswensen die per concessie anders kunnen worden ingevuld. Op dit moment krijgen alle concessies en contracten jaarlijks een vast bedrag subsidie. Dit bedrag wordt elk jaar geïndexeerd. Volgens deze verhouding kunnen de extra middelen worden verdeeld over de concessies. Het voordeel hierbij is alle concessies evenredig profiteren van de Bikker-gelden. Het nadeel is dat geïnvesteerd wordt op plekke waar dit het niet per se nodig is, of zelfs niet kan. De verhouding in de jaarlijkse subsidies tussen de verschillende concessies is op dit moment als volgt: • Zuid-Holland Noord: 40% • Treindienst Alphen aan den Rijn - GoudaAG: 4,5% • Drechtsteden Molenlanden Gorinchem: 31,9% • Waterbus: 8,9% • Hoeksche Waard – Goeree Overflakkee: 14,7% Een één-op-één-verdeling over de concessies lijkt zeer moeilijk realiseerbaar, bijvoorbeeld omdat de frequentie van de treindienst Alphen aan den Rijn – Gouda door het enkelsporig baanvak niet kan worden verhoogd. Daarnaast is het de vraag of een dergelijke verdeling tot het meest optimale resultaat leidt.

Zo kent de concessie Zuid-Hollands Noord door de heraanbesteding een stevige groei in aanbod, zoals in het aantal dienstregelinguren. Als 40% van de Bikkergelden naar deze concessie zou gaan ontstaat overbediening, terwijl elders in de provincie meer verbetering nodig is. 2/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

Maatwerk per concessie op basis van beleidswensen lijkt daarom meer voor de hand te liggen dan een evenredige verdeling over de concessies.

Besteding van het budget Voor besteding van het budget zijn verschillende opties mogelijk. Deze worden weergeven in onderstaande menukaart. Per optie zijn zowel de opgave als de financiële impact weergegeven. Combinaties van opties in de menukaart zijn uiteraard mogelijk. Per optie is niet weergegeven hoe hoog de kosten zijn. Elke optie kan namelijk bijvoorbeeld intensief, matig, licht of niet worden uitgevoerd. Elke optie is voorzien van een voorbeeld waaraan gedacht kan worden. Deze voorbeelden zijn nu nog fictief. Vervoerders werken met zogenaamde dienstregelinguren (DRU’s). Elke concessie heeft een vast aantal. De provincie kan extra DRU’s inkopen bij de vervoerder. Bij inkoop moet met het volgende rekening worden gehouden: •

•

•

Er is een tekort aan personeel. Vervoerders hebben nu al vaak grote moeite om de bestaande dienstregeling uit te voeren, en moeten vaak afschalen. Hierdoor kunnen DRU’s die direct extra worden ingekocht niet gelijk worden gerealiseerd. Vervoerders werken aan werving van extra personeel, maar het zal per situatie verschillen wanneer nieuwe DRU’s kunnen worden gereden. Dit geldt in het bijzonder voor extra DRU’s tijdens de ochtendspits, omdat op dat moment het maximale aantal bussen en medewerkers al wordt ingezet. Meer ritten kunnen beperkingen in het materieel geven. Met name in de ochtendspits zijn daarmee op korte termijn extra ritten moeilijk realiseerbaar, omdat een wagenpark op het drukste moment – de ochtendspits – is uitgelijnd. Dat moet eerst geregeld worden. DRU’s die worden ingezet op lijnen waar veel extra reizigers gebruik van maken kosten voor de provincie minder dan DRU’s op lijnen waar bijna geen reizigers in zitten. Met andere woorden: als geïnvesteerd wordt in lijnen met groeipotentie of drukken lijnen, dan kunnen met hetzelfde bedrag meer DRU’s worden ingekocht dan als er op lijnen met weinig reizigers DRU’s worden ingekocht.

Elke optie is voorzien van een vaste omschrijving. Ook is een grove indicatie gegeven of er veel of weinig reiziger per geïnvesteerde euro kunnen worden getrokken. Daarnaast is een eerste inschatting gegeven hoeveel elke optie kost als deze klein, middel, of groot wordt uitgevoerd. Daadwerkelijke plannen geven meer inzicht in de effecten, kosten en de scope van de verschillende opties. Hiervoor zal het gesprek met vervoerders moeten worden aangegaan. 1. Investeren in hoogwaardig OV Opgave: De meeste reizigers zitten in ons hoogwaardig OV-net, zoals R-net, Snelbuzz en Qliner. Door corona zijn op sommige lijnen frequenties verminderd, zowel tijdens de spits als de daluren. Met gerichte investeringen in frequentieverhoging kunnen deze lijnen aantrekkelijker worden gemaakt, zodat meer reizigers deze lijnen zullen gebruiken. Dit draagt bij aan de bereikbaarheid van onze provincie, omdat relatief veel nieuwe reizigers voormalige automobilisten zijn. 3/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

Omdat het drukke en snelle lijnen zijn zal extra aanbod ook relatief veel extra reizigers opleveren die voor veel extra reizigersopbrengsten zorgen. Dede kosten per extra DRU zijn relatief laag, zodat met deze keuze vrij veel voorzieningen realiseerbaar zijn. Mogelijkheid: Er kunnen extra middelen worden besteed aan uitbreiding van het aanbod van onze HOV-lijnen. Met name in DMG zijn veel lijnen nu niet qua frequentie op niveau. In de HWGO-concessie is ook de ambitie het R-net en HOV-net te versterken. De uitgave hieraan hangt samen met keuze 6: extra investeringen in de HWGO. Voorbeeld: R-netlijn 436 tussen Goeree-Overflakke en Rotterdam Zuidplein kent nu frequenties die niet voldoen aan de standaarden van R-net. Zo rijdt de lijn in de avonduren en zondag maar 1 keer per uur. Met de middelen kan worden geïnvesteerd om de lijn structureel minstens 2 keer per uur te laten rijden. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: ++++ Investeringen in HOV trekken veel extra reiziger. Investeringsmogelijkheid: Opties: -Klein: € 1 miljoen per jaar -Middel: € 2 miljoen per jaar -Groot: € 3 miljoen per jaar

2. Niet alleen klassiek OV maar ook publieke mobiliteit - experimenteren Opgave: Klassiek OV bestaat uit een vaste lijn die haltes met elkaar verbindt met een dienstregeling. Klassiek OV werkt vooral goed waar OV het verschil kan maken: snelle, betrouwbare en frequente verbindingen. Niet overal kan deze kwaliteit geboden worden, op alle tijden van de dag. En OV kan nooit alle verbindingen bieden. Naast klassiek OV zijn er steeds meer alternatieve vervoersvormen die kunnen voorzien in een completer aanbod voor de reiziger. Het gaat hierbij om bieden van verplaatsingen. Zie bijvoorbeeld de snelstudie publieke mobiliteit voor kansen: https://kennis.zuidholland.nl/ov/ Mogelijkheid: Publieke mobiliteit is volop in ontwikkeling. In Zuid-Holland zijn sommige systemen inmiddels in dienst, zoals de Bestelbuzz van Qbuzz, OV-op-Maat van Connexxion en de deelfietsen van Donkey Republic. Met een jaarlijks experimenteerbudget kunnen aanvullend op het bestaande OV nieuwe initiatieven worden ontwikkeld en kan gekeken worden of deze systemen (beter) voorzien in een behoefte (dan ‘klassiek’ of vraagafhankelijk ov). Voorbeeld: Er ontstaat een vrijwilligersinitiatief voor publieke mobiliteit in de Krimpenerwaard, aanvullend op het OV. Met het experimenteerbudget kan een pilot worden gestart. Na evaluatie kan bekeken worden of de pilot kan worden omgezet in een definitieve voorziening.

Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: + tot ++++ Afhankelijk van het experiment kunnen weinig of veel extra reizigers worden getrokken Investeringsmogelijkheid: -Klein: € 0,5 miljoen per jaar -Middel: € 1 miljoen per jaar -Groot: € 1,5 miljoen per jaar 4/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

3. Investeren in stevige stadsnetten Opgave: Stadsnetten worden wisselend gebruikt. In regio Leiden en regio Drechtsteden zijn ze relatief druk. In Alphen, Gouda en Gorinchem zijn ze matig tot zwak bezet, wat toe te schrijven is aan de lage exploitatiesnelheid en de beperkte reisafstanden, waardoor de fiets (en soms zelfs lopen) niet alleen makkelijker maar ook sneller zijn. Het gebruik is over de afgelopen jaren stabiel tot krimpend. Een impuls is nodig om de stadsnetten aantrekkelijk te houden zodat deze niet in een verdere negatieve spiraal terecht komen. Medewerking van wegbeheerders is cruciaal. Zonder een goede weginrichting kan een bus niet comfortabel en betrouwbaar rijden. Mogelijkheid: Stadsnetten krijgen gericht een impuls. Met wegbeheerders wordt een visie op de toekomst van stadsnetten gemaakt. Als er een perspectief is op vlotte en betrouwbare routes, worden frequenties gericht verhoogd en blijft tegelijk de fijnmazigheid in stand. Hierdoor worden extra reizigers getrokken en komen stadsnetten uit hun negatieve spiraal. Voorbeeld: Voor de bediening van de wijk Sterrenburg in Dordrecht wordt geïnvesteerd in opwaardering vaqn de bestaande lijnen 5 en 7. Met de gemeente wordt geïnvesteerd in de betrouwbaarheid van de infrastructuur. Wij kopen bij de vervoerder extra DRU’s in om de frequentie te verhogen.

Ook wordt de route van een van de lijnen gestrekt, waardoor de lijn sneller en nog frequenter kan rijden. De haltes die door de snelle lijn worden overgeslagen worden bediend door een nieuwe fijnmazige lijn. Zo blijft de fijnmazigheid van het net in stand. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: + tot ++++ Afhankelijk van de plek van de investeringen kunnen weinig tot veel extra reizigers worden gewonnen. Investeringsmogelijkheid: -Klein: € 0,75 miljoen per jaar -Middel: € 1,5 miljoen per jaar -Groot: € 2,0 miljoen per jaar

4. Investeren in een stevig basis OV in het landelijk gebied Opgave: Het OV in het landelijk gebied staat onder druk door lage reizigersaantallen en rationalisaties van het netwerk. Met name tijdens Corona is door aanmerkelijk lagere reizigersaantallen afgeschaald. Er zijn goede voorbeelden van OV in landelijk gebied dat aantrekkelijk kan zijn en een goede basisvoorziening kan zijn. Daarbij moeten zowel de frequentie als de kwaliteit op orde zijn, bijvoorbeeld in de vorm van goede / gegarandeerde aansluitingen. Mogelijkheid: Gerichte investeringen in een stevig en toekomstvast OV-net in het landelijk gebied. Met name op plekken waar er (nog) geen HOV-lijn komt, wordt ingezet op een net van basis streeklijnen naar de kernen in een gebied. Voorbeeld: 5/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

In de Molenlanden rijden onder meer de lijnen 74 en 90. Ze verzorgen het vervoer voor de kernen aan de Lekdijk, die te ver af liggen van hoogwaardig OV. Met een extra investering wordt de frequentie omhoog gebracht naar twee keer een bus per uur overdag, en een keer in de avonduren. Hiermee krijgen de kernen langs de Lekdijk een aantrekkelijker aanbod aan basis-OV. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: + tot ++ Investeringen in het streeknet in het landelijk gebied leiden wel tot groei, maar deze is relatief beperkt. Investeringsmogelijkheid: -Klein: € 0,75 miljoen per jaar -Middel: € 1,5 miljoen per jaar -Groot: € 2,0 miljoen per jaar

5. Groeifonds om gericht te investeren Opgave: We vinden het als provincie van belang om eerst te bewegen en dan te bouwen. Met andere woorden: bij nieuwbouw is het wenselijk dat er eerst OV rijdt voordat mensen er gaan wonen. Hiermee worden mensen verleid voor het OV te kiezen voordat ze een (tweede) auto aanschaffen. Dit wordt versterkt door op de nieuwe inwoners gerichte acties, bijvoorbeeld een (vrijwel) gratis jaarabonnement voor alle nieuwe inwoners. Door toenemende woningbouw is uitbreiding van het OV wenselijk. Met een fonds kunnen niet alleen nieuwbouwwijken gericht worden ontsloten zonder dat dit ten koste gaat van bestaand OV, maar inwoners ook worden gestimuleerd dit ov te gebruiken. Mogelijkheid: Een bedrag per jaar reserveren om te investeren in nieuw OV. Voorbeeld: Gemeente Gouda ontwikkelt een nieuwbouwwijk aan de westkant van de stad. Met extra middelen kan een aantrekkelijke buslijn naar station Gouda worden geopend, Voordat de lijn rendabel is. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: + tot ++++ Afhankelijk van de locatie waar geïnvesteerd wordt en het aantal huizen dat wordt gebouwd, kan de investering weinig of veel extra reizigers trekken. Investeringsmogelijkheid: -Klein: € 0,4 miljoen per jaar -Middel: € 0,7 miljoen per jaar -Groot: € 1,0 miljoen per jaar

6. Extra exploitatiemiddelen toevoegen aan aanbesteding HWGO Opgave Op dit moment is voorzien om de HWGO-concessie in de markt te zetten met een exploitatiesubsidie van ca. € 14,5 miljoen. De concessie ligt minder strategisch dan bijvoorbeeld Zuid-Holland Noord door de ligging. Dit beïnvloed mogelijk de aantrekkelijkheid van de concessie

6/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

in de markt. De recente aanbesteding van de naburige OV-concessie Zeeland leverde zelfs helemaal geen inschrijvingen op. Om de concessie aantrekkelijker in de markt te zetten, én daarmee de concurrentie en het aanbod te verbeteren, kan de subsidie worden vergroot. De kans is daarmee groot dat er meer vervoerders zullen inschrijven. Ook is het aannemelijk dat hiermee meer DRU’s worden aangeboden. Meer wensen uit het beleidskader, het PvE en het bestek van de concessie zullen daarmee worden gerealiseerd. Door middel van aanbesteding kan maximaal geprofiteerd worden van marktwerking. Hiermee is de verwachting dat de provincie meer binnenhaalt voor elke euro dan als separaat later wordt ingekocht als het aanbestedingsresultaat bekend is. Mogelijkheid: Een bedrag structureel per jaar toe te voegen aan de concessie HWGO. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: ++++ Toevoegen van exploitatiesubsidie levert bij aanbesteding het meeste rendement op. Investeringsmogelijkheid: Bovenop de reeds gereserveerde bedragen is een bedrag van bijvoorbeeld € 1,2 miljoen mogelijk, waarmee de concessie een extra impuls krijgt van structureel € 2 miljoen op jaarbasis.

7. Meer nachtbussen Opgave Nachtbussen voorzien in een behoefte van met name uitgaanspubliek. Een enkele keer is een dergelijke lijn ook aantrekkelijk voor forenzen, zoals de nachtbus Alphen aan den Rijn – Schiphol. Er bestaat bij gemeenten vaak een wens voor nachtbussen. Tot nu toe kopen gemeenten deze diensten altijd bij de vervoerder zelf in, of willen ze dat inkopen. Voorbeelden waar dat al gebeurt of het voornemen is dit te doen zijn de gemeenten Zoetermeer, Katwijk en Hoeksche Waard. Gemeenten regelen dit nu al zelf. Er kan voor worden gekozen dat de provincie deze dienstverlening (mee) gaat betalen. Nachtbussen zijn relatief duur. Dit komt doordat personeel ’s nachts door toeslagen meer kost en er vaak een steward mee moet voor de veiligheid. Ook moet de verkeersleiding ’s nachts bemand blijven. Mogelijkheid: Een bedrag reserveren voor de exploitatie van nachtbussen. Gemeenten kunnen worden geholpen met de introductie van nachtbussen. Voorbeeld: Gemeente Goeree-Overflakkee wil een nachtbus naar Rotterdam. De provincie draagt hieraan financieel bij en maakt zo de nachtbus mogelijk. Effect op aantal reizigers per geïnvesteerde euro: + tot ++ Nachtbussen zijn relatief duur per reiziger.

In specifieke situaties kunnen ze Investeringsmogelijkheid: Kosten van een nachtbus zijn per lijn voor twee nachten per week € 100.000,Tot slot Ik hoop u met deze menukaart keuzes te hebben gegeven waar we het over kunnen hebben. Ik ga graag met u het gesprek aan om te horen waar uw prioriteiten liggen. Ik kijk naar dat gesprek uit. 7/8

Ons kenmerk PZH-2023-825410960

Hoogachtend,

E.F.A. (Frederik) Zevenbergen

8/8